نقد سریال رویای نیمه شب ۱۴۰۵ | یک سریال مذهبی اکشن! 

مدتی زیادی است که تلاش های بسیاری برای بازگرداندن مخاطبین به شبکه های تلویونی شده است. از سریال های طنز جدیدی که توسط نام‌داران سینما ساخته شده تا آثار قدیمی ای که پرطرفدار بوده و توانسته مخاطبین را بارها به تماشای تلوزیون بنشاند، آثاری مانند مختارنامه و سریال یوسف پیامبر نشان داد که اگر یک اثر قوی و با ظرافت بالا تولید بشود ظرفیت این را دارد که بارها پخش بشود و مخاطبین بارها به تماشای آن بنشینند.

این سریال هم دقیقا در همان قالب با تم مذهبی، تاریخی قصد دارد چنین جایگاهی برای خود تصاحب کند، تلاش های فراوانی هم انجام داده که جای تقدیر بسیار دارد. اما میزان موفقیت را باید در بازخورد ها دید و اینکه در نهایت چه قدر توانسته مخاطبین را به خود جذب کند. در ادامه به این میزان موفقیت اشاره خواهیم کرد.

پدیدآورنده: آمنه حیدرپور

نقد سریال رویای نیمه شب 1405 | یک سریال مذهبی اکشن !

رویای نیمه‌شب یک مجموعه تلویزیونی ایرانی در ژانر تاریخی، عاشقانه و درام است که حسن آخوندپور آن را کارگردانی کرده، سعید سعدی تهیه‌کننده آن بوده و سیدحسین امیرجهانی نگارش فیلمنامه را بر عهده داشته است. این سریال از تولیدات سازمان هنری رسانه‌ای اوج محسوب می‌شود و فیلمنامه آن با اقتباسی آزاد از رمان رویای نیمه‌شب، نوشته مظفر سالاری، شکل گرفته است.

مجموعه رویای نیمه‌شب در ۲۴ قسمت تولید شده و نخستین قسمت آن شامگاه ۵ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۲۰:۳۰ از شبکه سه سیما پخش شد. پخش سریال به‌صورت هرشب ادامه دارد و بازپخش آن برای ساعت‌های ۱۰ صبح و ۱۴ روز بعد در نظر گرفته شده است.[۲][۳][۱]

قسمت‌های پخش‌شده سریال از طریق آرشیو تلوبیون نیز در دسترس قرار گرفته‌اند.[۴]

داستان سریال رویای نیمه‌شب

ماجرای اصلی سریال در شهر حله عراق و در سال ۷۱۰ هجری قمری، هم‌زمان با دوران حکومت سلطان محمد خدابنده اولجایتو، اتفاق می‌افتد. محور داستان، دلدادگی فتاح، جوانی از اهل سنت، به تلما، دختری شیعه‌مذهب است. رابطه این دو جوان با مخالفت خانواده‌ها، اختلاف‌های اجتماعی و سیاست‌های تفرقه‌افکنانه حاکمان شهر روبه‌رو می‌شود.

فتاح و تلما در فضایی زندگی می‌کنند که وابستگی‌های خانوادگی و مذهبی نقش تعیین‌کننده‌ای در روابط اجتماعی دارد. ارتباط میان این دو، تنها یک رابطه شخصی باقی نمی‌ماند و به‌تدریج خانواده‌های آنان، بزرگان شهر، حاکمان حله و شخصیت‌های دیگری را درگیر می‌کند.

در کنار داستان فتاح و تلما، چند مسیر داستانی دیگر نیز در سریال شکل می‌گیرد. حضور حاکم حله و اطرافیان او، شخصیت‌های مغول، خانواده ابوراجح، بازرگانان شهر و افرادی که در رقابت‌های سیاسی و اقتصادی حله نقش دارند، بخش‌های مختلف قصه را به یکدیگر متصل می‌کند.[۵][۶]

ارتباط سریال با رمان رویای نیمه‌شب

رمان رویای نیمه‌شب نوشته مظفر سالاری، منبع اولیه اقتباس این مجموعه است. این کتاب یک رمان عاشقانه با مضمونی دینی است که دلدادگی یک جوان سنی‌مذهب به دختری شیعه را در حاشیه روایت مربوط به ابوراجح حمامی بازگو می‌کند.

در داستان کتاب، شخصیت اصلی جوانی به نام هاشم است که به ریحانه، دختر ابوراجح حمامی، علاقه‌مند می‌شود. ابوراجح از شیعیان شهر حله و صاحب حمام است و خانواده هاشم نیز در شمار خانواده‌های شناخته‌شده اهل سنت قرار دارند. آشنایی هاشم با ریحانه و خانواده او، زمینه ورود این جوان به مجموعه‌ای از وقایع مذهبی و اجتماعی را فراهم می‌کند.

بر اساس اطلاعات منتشرشده، مظفر سالاری رمان را با الهام از روایتی کوتاه درباره تشرف ابوراجح حمامی نوشته است. نویسنده، این روایت کوتاه را گسترش داده و شخصیت‌ها، موقعیت‌های داستانی و ماجرای عاشقانه کتاب را پیرامون آن شکل داده است. رمان رویای نیمه‌شب تا خرداد ۱۴۰۳ به چاپ صدوبیست‌وسوم رسیده بود.[۷]

تفاوت داستان سریال با کتاب

سیدحسین امیرجهانی، نویسنده فیلمنامه، اعلام کرده است که سریال یک اقتباس آزاد از کتاب محسوب می‌شود و قرار نبوده تمام شخصیت‌ها، نام‌ها و حوادث رمان عیناً به تصویر منتقل شوند. به گفته او، رمان رویای نیمه‌شب اثری توصیفی است و بخش مهمی از آن به احساسات، افکار و وضعیت درونی شخصیت‌ها اختصاص دارد، در نتیجه برای تبدیل شدن به یک اثر نمایشی، به شخصیت‌ها و موقعیت‌های تازه نیاز داشته است.

در کتاب، داستان عاشقانه اصلی میان هاشم و ریحانه شکل می‌گیرد، اما در سریال نام دو شخصیت اصلی به فتاح و تلما تغییر کرده است. علاوه بر تغییر نام‌ها، پیشینه، روابط خانوادگی و موقعیت‌های نمایشی این شخصیت‌ها نیز تفاوت‌هایی با نسخه مکتوب دارد.

شخصیت‌هایی مانند سوبیتای، ماتیکان، میکائیل، صوفیا، عطیه، غزاله و صائمه در رمان حضور ندارند و برای نسخه تلویزیونی ساخته شده‌اند. غزاله و عطیه به‌عنوان همسر و دختر ابوراجح وارد داستان شده‌اند و صوفیا نیز همسر حاکم حله است. شخصیت‌های مرتبط با مغول‌ها و حکومت حله نیز برای گسترش بخش سیاسی و تاریخی داستان به فیلمنامه افزوده شده‌اند.

نویسنده فیلمنامه گفته است که با وجود این تغییرات، ایده مرکزی و برخی از مسیرهای اصلی رمان حفظ شده‌اند. نام رویای نیمه‌شب نیز به دلیل ارتباط ایده اصلی سریال با کتاب و شناخته‌شدن رمان در میان مخاطبان آثار مذهبی برای مجموعه تلویزیونی باقی مانده است.[۸]

بازیگران سریال رویای نیمه‌شب

در این مجموعه گروهی از بازیگران ایرانی و یک بازیگر خارجی حضور دارند. فهرست اعلام‌شده بازیگران سریال شامل افراد زیر است:

بهاره افشاری، سعید شریف، روزبه حصاری، محسن قصابیان، حسن معجونی، نادر سلیمانی، آیدا ماهیانی، سوگل طهماسبی، نسیم ادبی، مه‌لقا باقری، پیام احمدی‌نیا، کاظم هژیرآزاد، حبیب دهقان‌نسب، مرتضی ضرابی، اشکان دلاوری، حمیدرضا محمدی، سوزانا آلویز، هادی طرار، عباس شجاع و مژگان اخلاقی.

سعید شریف نقش فتاح، شخصیت مرد اصلی داستان، را بازی می‌کند. فتاح جوانی سنی‌مذهب است که به تلما علاقه‌مند می‌شود.

آیدا ماهیانی نقش تلما، دختر شیعه‌مذهب داستان، را بر عهده دارد. تلما در خانواده ابوراجح زندگی می‌کند و رابطه او با فتاح در شرایطی شکل می‌گیرد که خانواده‌ها و ساختار اجتماعی شهر با این ازدواج موافق نیستند.

رویای نیمه‌شب پس از عشق کوفی، دومین تجربه حسن آخوندپور در ساخت یک مجموعه تاریخی تلویزیونی و دومین همکاری او با سعید سعدی در این قالب است.[۹][۱۱]

آغاز تصویربرداری و لوکیشن‌های سریال

تصویربرداری سریال در ۴ دی ۱۴۰۲ در شهرک سینمایی غزالی آغاز شد. بخش‌هایی از مجموعه در شهرک سینمایی غزالی، آبادان، حاشیه رود بهمنشیر و شهرک سینمایی دفاع مقدس تصویربرداری شده است. دکورهای مورد نیاز برای بازسازی شهر تاریخی حله و فضاهای حکومتی، بازار، خانه‌ها و محل زندگی شخصیت‌ها در این لوکیشن‌ها آماده شد.

در مرداد ۱۴۰۳ اعلام شد تصویربرداری سریال در شهرک سینمایی دفاع مقدس به نیمه رسیده است. مراحل پایانی فیلم‌برداری نیز در همین شهرک و برخی مناطق آبادان انجام شد.[۱۵][۱۹]

حادثه در جریان تولید سریال

ظهر روز سه‌شنبه ۸ خرداد ۱۴۰۳، علی شیروانی و وحید یوسفی، دو نفر از دستیاران صحنه سریال، هنگام فعالیت در لوکیشن رود بهمنشیر آبادان دچار حادثه شدند و جان خود را از دست دادند.[۲۰]

تولید سریال پس از وقفه‌ای کوتاه، در خرداد ۱۴۰۳ و با ادای احترام به علی شیروانی و وحید یوسفی از سر گرفته شد. در زمان آغاز پخش مجموعه نیز تعدادی از بازیگران، از جمله روزبه حصاری، یاد این دو عضو گروه تولید را گرامی داشتند.[۲۱]

سطح کیفی بالا اما ضعیف در کارگردانی

سریال رویای نیمه‌شب در همان مسیری حرکت می‌کند که پیش‌تر بارها در سینما و تلویزیون ایران و جهان امتحان شده است، ترکیب یک داستان عاشقانه با حوادث تاریخی این الگو اگر درست اجرا شود، هم ظرفیت جذب مخاطب عمومی را دارد و هم می‌تواند بخشی از تاریخ، فرهنگ و ارزش‌های یک جامعه را در دل قصه‌ای جذاب منتقل کند. مخاطب ابتدا برای دنبال کردن سرنوشت شخصیت‌ها وارد داستان می‌شود و در همان مسیر، با یک دوره تاریخی نیز آشنا می‌شود.

در ایران نیز نمونه‌هایی از این جنس کم نبوده‌اند. عشق کوفی، اثر قبلی حسن آخوندپور، روایت عاشقانه‌ای را در دل حوادث سیاسی و مذهبی کوفه دنبال می‌کرد و رویای نیمه‌شب نیز از الگوی مشابهی استفاده می‌کند، با این تفاوت که این‌بار قصه در شهر حله و در دوره‌ای کمتر دیده‌شده از تاریخ می‌گذرد.[۲۲] همین انتخاب در نقطه آغاز، امتیاز مهمی برای سریال است. رویای نیمه‌شب سراغ دوره‌ای رفته که برخلاف واقعه عاشورا، دوران قاجار یا سال‌های معاصر، کمتر موضوع یک مجموعه تلویزیونی قرار گرفته است.

جهانی تازه که برای ساخت آن تلاش بسیاری شده

نمی‌توان تلاش انجام‌شده در بخش تولید سریال را نادیده گرفت. رویای نیمه‌شب از همان قسمت‌های ابتدایی نشان می‌دهد که سازندگان آن قصد نداشته‌اند یک اثر تاریخی محدود و کم‌خرج بسازند. نماهای باز از شهر حله، بازارها، کاخ‌ها، خانه‌ها و محل رفت‌وآمد مردم، به مخاطب اجازه می‌دهد فضای کلی شهر را ببیند و تا اندازه‌ای وارد جهان داستان شود.

طراحی لباس، چهره‌پردازی، دکور و تنوع محیط‌ها نیز از نقاط قابل دفاع سریال هستند. لباس‌ها در بسیاری از صحنه‌ها به تفکیک طبقات اجتماعی، جایگاه سیاسی و هویت شخصیت‌ها کمک می‌کنند. کارگردان سریال نیز پیش از آغاز پخش تأکید کرده بود که لباس، گریم و فضای صحنه را بخشی از روایت می‌داند و تلاش کرده شکوه بصری را در کنار سرعت بالای داستان قرار دهد.[۲۳] این تلاش در خود اثر نیز دیده می‌شود، حتی اگر نتیجه در تمام صحنه‌ها یکدست نباشد.

رویای نیمه‌شب از نظر ظاهر و امکانات تولید، توان رقابت با بخش قابل‌توجهی از مجموعه‌های تاریخی تلویزیون را دارد. این مسئله برای مخاطب جوان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، مخاطبی که امروز به‌سادگی به سریال‌های مختلف جهان دسترسی دارد و دیگر با چند دکور محدود، لباس‌های تکراری و تصویربرداری ساده قانع نمی‌شود. سریالی که می‌خواهد چنین مخاطبی را پای تلویزیون بنشاند، باید دست‌کم از نظر کیفیت تصویر، طراحی صحنه و شکل اجرای نبردها، خود را به استانداردهای تازه نزدیک کند. رویای نیمه‌شب در این بخش قدم‌های مثبتی برداشته است.

سطح اکشن سریال

یکی دیگر از امتیازهای مجموعه، استفاده از درگیری و موقعیت‌های پرتحرک است.

حسن آخوندپور نیز ریتم مجموعه را تند، پرکشش و اکشن توصیف کرده و گفته است که برای ایجاد عظمت در صحنه‌های تاریخی، از زاویه‌های دوربین، تدوین و مدیریت صحنه استفاده کرده تا محدودیت‌های مالی کمتر دیده شوند.[۲۳] این ادعا را نمی‌توان به‌طور کامل رد کرد. سریال در چند بخش، مخصوصاً هنگام نمایش درگیری‌ها و حرکت نیروها، انرژی مناسبی دارد و همین مسئله در قسمت‌های نخست می‌تواند توجه مخاطب را جلب کند.

در ویدیوی زیر که از قسمت اول این سریال است می‌توانید بخش هایی از سطح اکشن این سریال را ببینید، با دیدن این بخش واقعا می‌شود اذعان کرد که وقت زیادی روی آن گذاشته شده اما بازهم در میان این همه تلاش گاهی حس تصنعی به مخاطب جوان منتقل می‌کند که می‌توان این ضعف را به گردن زمان کوتاه فرایند تولید انداخت.

در این سکانس برای نخستین بار شاهد نمایش مبارزه یک زن در تلویزیون هستیم. با وجود برخی نکات قابل نقد، به نظر می‌رسد سازندگان تلاش کرده‌اند بسیاری از ملاحظات مهم را رعایت کنند. در بخش طراحی صحنه، پوشش شخصیت و نوع رفتار او، چارچوب‌های مشخصی در نظر گرفته شده و از نمایش‌های نامناسب فاصله گرفته شده است.

این موضوع نشان می‌دهد که می‌توان حضور یک شخصیت زن قدرتمند و فعال را در یک اثر نمایشی نشان داد و هم‌زمان به ملاحظات فرهنگی و اخلاقی توجه داشت.

مشکل اصلی، کارگردانی و نحوه روایت داستان

با وجود همه این ظرفیت‌ها، رویای نیمه‌شب یک مشکل مهم دارد که نمی‌توان آن را پنهان کرد، کارگردانی سریال هم‌سطح ایده و امکانات آن نیست.

ایده اولیه ظرفیت بالایی دارد، یک عشق پرمانع، رقابت‌های سیاسی و شهری تاریخی که کمتر در تلویزیون دیده شده است. امکانات تولید نیز در اختیار سازندگان قرار گرفته و گروه طراحی برای ساخت جهان سریال تلاش زیادی کرده است. با این حال، نحوه کنار هم قرار گرفتن این عناصر گاهی عجیب و پراکنده به نظر می‌رسد. مخاطب با شخصیت‌های متعدد روبه‌رو می‌شود، اما سریال همیشه فرصت نمی‌دهد هر شخصیت جایگاه خود را پیدا کند. یک خط داستانی هنوز شکل نگرفته که داستان به شخصیت یا ماجرای دیگری منتقل می‌شود.

این انتقاد تنها یک برداشت شخصی نیست. در یکی از نقدهای منتشرشده درباره سریال، با وجود تأیید تلاش آن در طراحی صحنه و فضاسازی، فیلمنامه فاقد مصالح دراماتیک کافی برای پیش‌برد روان داستان توصیف شده است. همان نقد، درباره کارگردانی، ریتم، نحوه استفاده از بودجه و ناهماهنگی میان بازیگران نیز پرسش‌های جدی مطرح می‌کند.[۲۴] علی بحرینی نیز سریال را مغشوش دانسته و معتقد است بازیگران آن با شیوه‌های متفاوتی مقابل دوربین قرار گرفته‌اند و کارگردانی نتوانسته این اجراها را به وحدت برساند.[۲۴]

نقد کارگردانی سریال نباید به معنای نادیده گرفتن جسارت و دغدغه سازندگان آن باشد. ساخت چنین مجموعه‌ای دشوار است و تلاش گروه‌های صحنه، لباس، گریم و تولید شایسته توجه است. با این حال، تقدیر از این تلاش نباید مانع بیان ضعف‌ها شود. چرا اثری با چنین ایده و امکاناتی نتوانسته از همان ابتدا ارتباط عمیق‌تری با مخاطب ایجاد کند؟ چرا قصه‌ای با این حجم از ظرفیت، در بعضی قسمت‌ها پراکنده و ناهماهنگ روایت می‌شود؟

وحدت شیعه و سنی از ارزشمندترین اهداف سریال

یکی از ارزشمندترین انتخاب‌های رویای نیمه‌شب این است که داستان خود را بر پایه دشمنی میان شیعه و اهل سنت بنا نمی‌کند. تفاوت مذهبی فتاح و تلما وجود دارد و بخشی از موانع رابطه آن‌ها را شکل می‌دهد، اما پیروان دو مذهب دشمنان اصلی یکدیگر نیستند. دشمن اصلی، حکومتی ظالم و منفعت‌طلب است که برای حفظ قدرت خود به اختلاف‌های مذهبی دامن می‌زند و مردم را مقابل یکدیگر قرار می‌دهد. در برابر چنین حکومتی، شیعه و سنی بیش از آنکه دو جبهه متخاصم باشند، مردمی با دردها، ارزش‌ها و دشمنی مشترک هستند.

این نگاه جای تقدیر فراوان دارد، زیرا سریال می‌توانست برای ایجاد درام، ساده‌ترین مسیر را انتخاب کند و همه حوادث را به جدال میان دو مذهب تقلیل دهد. چنین رویکردی شاید در ظاهر تنش بیشتری ایجاد می‌کرد، اما نتیجه آن بازتولید همان بدبینی‌ها و فاصله‌هایی بود که جامعه امروز به کاهش آن‌ها نیاز دارد. و از اصول و ارزش های اولیه و اصلی رهبری شهید هم بوده است. رویای نیمه‌شب تلاش می‌کند نشان دهد همه اختلاف‌های مذهبی از دل زندگی طبیعی مردم شکل نمی‌گیرند. گاهی حاکمان این اختلاف‌ها را بزرگ می‌کنند تا جامعه به جای شناخت عامل اصلی ظلم، درگیر نزاع‌های داخلی شود.

نویسنده سریال نیز تأکید کرده است که اختلاف شیعه و سنی محور اصلی قصه نیست و پرهیز از تفرقه و تمرکز بر وجوه مشترک دو مذهب، از ملاحظات مهم نگارش فیلمنامه بوده است.[۲۶] چنین تصمیمی در ساختار داستان اهمیت فراوانی دارد. فتاح به دلیل سنی‌بودن به شخصیتی منفی تبدیل نمی‌شود و شخصیت‌های شیعه نیز صرفاً به دلیل وابستگی مذهبی خود، انسان‌هایی بی‌خطا و کامل نشان داده نمی‌شوند. مرز اصلی میان شخصیت‌ها را نوع رفتارشان در برابر ظلم و کرامت انسان‌ها تعیین می‌کند.

در عین حال، داستان قرار است مسیر فکری و اعتقادی فتاح را نیز دنبال کند و در نهایت به شیعه‌شدن او برسد. این اتفاق با مضمون وحدت تعارضی ندارد. وحدت میان مذاهب به این معنا نیست که تفاوت‌های اعتقادی نادیده گرفته شوند یا هیچ شخصیتی حق بازنگری در باورهای خود را نداشته باشد. یک اثر شیعی می‌تواند از باورهای خود دفاع کند و مسیر رسیدن یک شخصیت به تشیع را نشان دهد، بدون آنکه اهل سنت را به‌صورت جمعی تحقیر یا دشمن معرفی کند.

تفاوت مهم در نحوه روایت این تغییر است. اگر فتاح تنها برای رسیدن به تلما مذهب خود را تغییر دهد، مسیر اعتقادی او سطحی و ابزاری خواهد شد. چنین تغییری بیشتر شبیه شرط ازدواج به نظر می‌رسد تا نتیجه جست‌وجوی حقیقت. اما اگر سریال نشان دهد که او در جریان حوادث، با پرسش‌های تازه، رفتار شخصیت‌های شیعه، استدلال‌های اعتقادی و نشانه‌های تاریخی روبه‌رو می‌شود و سپس با اختیار خود به نتیجه می‌رسد، شیعه‌شدن او می‌تواند به یکی از مهم‌ترین بخش‌های داستان تبدیل شود.

در رمان رویای نیمه‌شب نیز عشق، نقطه آغاز تحول شخصیت اصلی است، اما همه مسیر او در رابطه عاطفی خلاصه نمی‌شود. هاشم به‌تدریج با باورهای شیعی، موضوع مهدویت و پرسش‌هایی درباره حقیقت روبه‌رو می‌شود و کشمکش درونی او به یکی از پایه‌های اصلی داستان تبدیل می‌شود.[۲۸] سریال نیز برای باورپذیرکردن تحول فتاح باید چنین مسیری را با حوصله و دقت بسازد.

چنین روایتی می‌تواند یک فایده فرهنگی مهم داشته باشد، مخاطب با شخصیتی سنی‌مذهب روبه‌رو می‌شود که از ابتدا انسانی پاک، جوانمرد و قابل احترام است. او برای آنکه شخصیت مثبتی باشد، لازم نیست از همان قسمت نخست شیعه نشان داده شود. ارزش‌های انسانی و اخلاقی فتاح پیش از تغییر مذهب او نیز وجود دارند. سپس سریال می‌تواند نشان دهد که این شخصیت محترم و اندیشمند، در نتیجه یک مسیر فکری و معنوی به تشیع می‌رسد. این نوع روایت با تصویری که اهل سنت را ذاتاً نادرست، فریب‌خورده یا دشمن نشان می‌دهد، تفاوت جدی دارد.

چنین رویکردی دامنه مخاطبان سریال را نیز وسیع‌تر می‌کند. وقتی مجموعه‌ای مذهبی، اهل سنت را نه گروهی بیگانه و شرور، که بخشی طبیعی از جامعه نشان می‌دهد، مخاطب سنی نیز امکان بیشتری برای همراهی با شخصیت‌ها پیدا می‌کند. مخاطب شیعه هم به جای مواجهه با تصویری کلیشه‌ای از دیگری، با افرادی روبه‌رو می‌شود که مانند او خانواده و دغدغه دارند. حتی اگر سریال در نهایت از حقانیت تشیع دفاع کند، در واقع یک مسیری برای مخاطبان خود بازکرده که بیشتر در مورد عقاید خود دقت داشته باشند.

فایده فرهنگی این شیوه در همین نقطه آشکار می‌شود. مخاطب باید ببیند که یک شیعه و یک سنی می‌توانند پیش از رسیدن به توافق کامل اعتقادی، در برابر ظلم کنار یکدیگر بایستند. همکاری برای عدالت لازم نیست تا زمان حل همه اختلاف‌های کلامی به تعویق بیفتد. مردم می‌توانند هویت مذهبی خود را حفظ کنند و در برابر دشمنی که جان، مال و آزادی هر دو گروه را تهدید می‌کند، جبهه‌ای مشترک بسازند.

رویای نیمه‌شب از این منظر ظرفیت فرهنگی مهمی دارد. سریال می‌تواند هم از عقاید شیعی دفاع کند، هم تحول اعتقادی فتاح را نشان دهد، هم حرمت پیروان اهل سنت را نگه دارد و هم دشمن مشترک مردم را در ساختار قدرت ظالمانه معرفی کند. موفقیت در کنار هم قرار دادن این چهار بخش آسان نیست، اما اگر درست اجرا شود، اثر از یک عاشقانه تاریخی ساده فراتر می‌رود و به روایتی درباره حقیقت‌جویی، وحدت اجتماعی و ایستادگی در برابر ظلم تبدیل می‌شود.

حتی اگر رویای نیمه‌شب در کارگردانی و روایت ضعف‌هایی داشته باشد، انتخاب چنین محوری را نباید نادیده گرفت. در روزگاری که تفرقه مذهبی همچنان بهانه‌ای برای نفرت‌پراکنی و بهره‌برداری سیاسی است، ساخت اثری که شیعه و سنی را در برابر ظلم کنار یکدیگر قرار می‌دهد و در عین حال مسیر رسیدن آزادانه یک شخصیت به تشیع را روایت می‌کند، اقدامی فرهنگی، مسئولانه و شایسته تقدیر است.

چالش با سکانس جنجالی

یک سکانس در روزهای اولیه پخش بسیار فراگیر و وایرال شد.

این سکانس جنجالی در قسمت‌های ابتدایی پخش سریال، واکنش‌های متفاوتی به همراه داشت. در این صحنه، شخصیت اصلی از دست زنی با رفتار هوس‌آلود فرار می‌کند و همین موضوع باعث شکل‌گیری بحث‌های مختلفی شد. برخی معتقد بودند که چنین نمایشی می‌تواند تصویری منفی از زنان ارائه دهد و جایگاه زن را زیر سؤال ببرد. در مقابل، گروهی دیگر این سکانس را صرفاً نمایش یک شخصیت با ویژگی‌های منفی می‌دانستند.

با نگاهی گسترده‌تر به فضای کلی سریال، به نظر می‌رسد نمی‌توان یک شخصیت را نماینده تمام زنان دانست. یک اثر زمانی تصویری نادرست از یک گروه ارائه می‌دهد که همه اعضای آن گروه را با یک ویژگی منفی نشان دهد. در این سریال، زنان با شخصیت‌ها، دیدگاه‌ها و جایگاه‌های اجتماعی متفاوت حضور دارند و بسیاری از آن‌ها ویژگی‌های مثبت و قابل احترام دارند.

نمایش یک شخصیت با رفتار نادرست، زمانی که در کنار شخصیت‌های متنوع دیگر قرار می‌گیرد، بیشتر به تفاوت میان رفتار درست و نادرست اشاره می‌کند. این نوع روایت می‌تواند نشان دهد که حتی در یک جامعه یا جایگاه اجتماعی خاص، افراد ممکن است انتخاب‌ها و رفتارهای متفاوتی داشته باشند. چنین سکانس‌هایی می‌توانند هشداری درباره برخی آسیب‌های اخلاقی و اجتماعی باشند و مخاطب را به فکر کردن درباره مرز میان رفتار پسندیده و ناپسند دعوت کنند.

یک سوال، تصمیم با مخاطب !

یکی از موضوعاتی که در بررسی سریال‌های تاریخی و مذهبی باید جدی‌تر درباره آن صحبت کرد، شیوه نمایش چهره زنان است، موضوعی که سال‌ها در آثار مختلف تکرار شده، اما کمتر به شکل روشن و منسجم مورد بحث قرار گرفته است. مسئله منحصرا در مورد میزان پوشش بازیگران نیست. نوع آرایش، طراحی چهره و تفاوتی که میان زنان متدین و غیرمتدین ایجاد می‌شود نیز بخشی از همان تصویری است که سریال به مخاطب ارائه می‌دهد.

در سریال یوسف پیامبر این تفاوت به‌وضوح دیده می‌شد. زلیخا، به‌ویژه در دوران جوانی، با آرایشی غلیظ و چهره‌ای کاملا بزک‌شده نمایش داده می‌شد، در حالی که چهره همسران حضرت یوسف متعادل‌تر و کم‌آرایش‌تر بود. چنین انتخابی احتمالا برای نشان‌دادن تفاوت سبک زندگی، موقعیت اجتماعی یا میزان پایبندی شخصیت‌ها به ارزش‌های دینی انجام شده بود. با این حال، این پرسش باقی می‌ماند که آیا برای نمایش یک زن غیرمتدین، حتما باید از آرایش شدید و اغراق‌شده استفاده کرد؟

در مختارنامه نیز کم‌وبیش همین الگو وجود داشت. بسیاری از زنان متدین با آرایشی محدود و چهره‌ای طبیعی‌تر دیده می‌شدند، در حالی که بعضی از زنان غیرمتدین، از جمله خواهر مختار، آرایش بیشتری داشتند. البته میزان این تفاوت آن‌قدر شدید نبود که به یک چالش جدی در تصویر تبدیل شود. آرایش شخصیت‌ها معمولا در خدمت فضای تاریخی و ویژگی‌های فردی آن‌ها قرار می‌گرفت و کمتر احساس می‌شد که ظاهر شخصیت، جای شخصیت‌پردازی او را گرفته است.

همین مسئله در سریال رویای نیمه‌شب نیز تکرار شده است. زنان متدین و زنان مغولی که تازه مسلمان شده‌اند، با دو سبک متفاوت از چهره‌پردازی نمایش داده می‌شوند. زنانی که به فضای دینی نزدیک‌ترند، معمولا چهره‌ای متعادل‌تر دارند، اما شخصیت‌هایی که حجاب یا پایبندی مذهبی کمتری دارند، با آرایش محسوس‌تر و چهره‌ای بزک‌شده‌تر مقابل دوربین قرار می‌گیرند. در یکی از این نقش‌ها نیز از بازیگری لبنانی و غیرمسلمان استفاده شده است. پوشش این شخصیت در مقایسه با نمایش کاملا بدون حجاب کنترل‌شده‌تر است، اما آرایش صورت او همچنان یکی از برجسته‌ترین عناصر تصویر است.

تردید اصلی دقیقا از همین‌جا شکل می‌گیرد، آیا پوشاندن مو و بدن، به‌تنهایی مشکل نمایش چنین شخصیتی را برطرف می‌کند؟ آیا سازندگان می‌توانند زنی را با حجاب کامل، اما با صورتی به‌شدت آرایش‌شده و جلب‌توجه‌کننده نمایش دهند و نتیجه بگیرند که دیگر مسئله‌ای از نظر ترویج بدحجابی یا الگوسازی ظاهری وجود ندارد؟

ممکن است گفته شود که این شخصیت حجاب دارد و به همین دلیل نمایش او با زنی که کاملا بدون حجاب ظاهر می‌شود، یکسان نیست. این تفاوت را نمی‌توان نادیده گرفت. با این حال، پرسش این است که حجاب قرار است فقط به پوشاندن مو و بدن محدود شود یا نحوه نمایش چهره و میزان جلب توجه نیز بخشی از آن است؟ وقتی صورت یک شخصیت با آرایش غلیظ، رنگ‌های برجسته و طراحی کاملا نمایشی در مرکز توجه قرار می‌گیرد، آیا پوشش کامل می‌تواند اثر این جلب توجه را خنثی کند؟

در چنین حالتی شاید شکل ظاهری حجاب حفظ شده باشد، اما تأثیر تصویری همچنان باقی می‌ماند. مخاطب، به‌ویژه مخاطب نوجوان، نوع پوشش را نمی‌بیند، زیباسازی چهره و برجسته‌کردن ظاهر شخصیت را نیز دریافت می‌کند. اگر نگرانی درباره نمایش زنان بدون حجاب، عادی‌سازی یک سبک ظاهری و ایجاد زمینه الگوبرداری است، آیا یک چهره کاملا بزک‌شده با پوشش کامل، از این نظر تفاوت اساسی ایجاد می‌کند؟

آیا ممکن نیست مخاطب بیش از آنکه پوشش شخصیت را ببیند، تحت تأثیر آرایش و زیبایی نمایشی او قرار بگیرد؟ آیا قرار دادن حجاب در کنار آرایش شدید، اثر منفی احتمالی تصویر را جبران می‌کند یا فقط شکل آن را تغییر می‌دهد؟ شاید موها پوشیده شده باشند، اما جلب توجه از بخش دیگری ادامه پیدا کند.

از سوی دیگر، نمی‌توان با قطعیت گفت عوارض این دو نوع نمایش کاملا یکسان است. نمایش زنی با پوشش کامل، در هر حال با نمایش کاملا بی‌حجاب تفاوت دارد. مسئله این است که این تفاوت تا چه اندازه می‌تواند اثر احتمالی آرایش غلیظ و الگوسازی ظاهری را کاهش دهد. آیا پوشش، عنصر اصلی و تعیین‌کننده است یا مجموعه تصویر باید بررسی شود؟ اگر چهره، آرایش و قاب‌بندی همگی برای جلب توجه به ظاهر زن طراحی شده باشند، آیا می‌توان فقط با استناد به پوشیده‌بودن موها، مسئله را حل‌شده دانست؟

پاسخ ساده و قطعی به این پرسش دشوار است. شاید برخی مخاطبان پوشش شخصیت را نشانه‌ای مثبت بدانند و برخی دیگر معتقد باشند آرایش شدید، بخش مهمی از کارکرد حجاب را تضعیف می‌کند. رویای نیمه‌شب این تردید را دوباره پیش روی مخاطب قرار می‌دهد، آیا حجاب ظاهری می‌تواند اثر یک چهره کاملا بزک‌شده را جبران کند، یا عوارض جلب توجه و الگوبرداری همچنان باقی می‌ماند و فقط از شکلی به شکل دیگر منتقل می‌شود؟

این پرسشی است که نمی‌توان صرفا با اشاره به پوشیده‌بودن موها به آن پاسخ داد. قضاوت نهایی را می‌توان به مخاطب سپرد، اما اصل مسئله همچنان پابرجاست، آیا چنین تصویری راه‌حلی برای مشکل نمایش حجاب است یا تنها روشی برای حفظ ظاهر حجاب، بدون برطرف‌کردن کامل نگرانی‌هایی که درباره تأثیر تصویر وجود دارد؟

جمع‌بندی نهایی

رویای نیمه‌شب از ایده‌ای جذاب، موضوعی کمتر دیده‌شده و امکانات تولید قابل‌توجه برخوردار است. طراحی صحنه، لباس، دکور و فضاسازی تاریخی نشان می‌دهد برای ساخت جهان سریال تلاش زیادی شده است. با این حال، تعدد شخصیت‌ها، پراکندگی خطوط داستانی و ضعف کارگردانی باعث شده روایت در بخش‌هایی شلوغ و ناهماهنگ به نظر برسد و ارتباط عاطفی مخاطب با قصه به‌اندازه ظرفیت اثر شکل نگیرد.

نگاه سریال به رابطه شیعه و اهل سنت از مهم‌ترین امتیازهای آن است. مجموعه پیروان دو مذهب را دشمن یکدیگر نشان نمی‌دهد و عامل اصلی تفرقه را حکومت ظالم و منفعت‌طلب معرفی می‌کند. اگر تحول اعتقادی فتاح نیز با جست‌وجو، شناخت و انتخاب آگاهانه روایت شود، سریال می‌تواند به اثری قابل‌توجه درباره حقیقت‌جویی، وحدت و مقابله با ظلم تبدیل شود.

در کنار این نقاط مثبت، شیوه نمایش زنان همچنان پرسش‌برانگیز است. پوشاندن مو و بدن تفاوت مهمی با نمایش کامل بی‌حجابی دارد، اما آرایش غلیظ، قاب‌بندی و تأکید بر زیبایی ظاهری نیز در اثرگذاری تصویر نقش دارند. بنابراین نمی‌توان تنها با استناد به پوشش کامل، نگرانی درباره جلب توجه و الگوسازی ظاهری را برطرف‌شده دانست. رویای نیمه‌شب این پرسش را پیش روی مخاطب قرار می‌دهد که آیا چنین تصویری راه‌حلی واقعی برای نمایش حجاب است یا تنها شکل ظاهری آن را حفظ می‌کند.

پیوست ها

[۱] https://irna.ir/news/85333142

[۲] https://tv3.ir/news/503464

[۳] https://mehrnews.com/news/6900582

[۴] https://telewebion.ir/product/0xc81a534

[۵] https://mehrnews.com/x3cBzP

[۶] https://mehrnews.com/x3cBzP

[۷] https://ibna.ir/x6nYQ

[۸] https://jamejamonline.ir/fa/news/1561294

[۹] https://tasnimnews.ir/3657576

[۱۰] https://hamshahrionline.ir/news/893659

[۱۱] https://iribnews.ir/fa/news/4404284

[۱۲] https://t.me/owjmedia_org

[۱۳] https://mehrnews.com/news/6262960

[۱۴]https://irna.ir/news/86197070

[۱۵] https://ilna.ir/1514561

[۱۶] https://filmnews.ir/?p=43278

[۱۷] https://namnak.com/midnight-dream-series-actors.p119383

[۱۸]https://irna.ir/news/85567033

[۱۹] https://iribnews.ir/fa/news/4404284

[۲۰] https://asriran.com/970559

[۲۱] https://isna.ir/news/1405050704440

[۲۲] https://www.ifilmtv.ir/series/Content/99688

[۲۳]https://mehrnews.com/x3cBzP

[۲۴] https://www.bartarinha.ir/fa/news/1607645

[۲۵] https://jamejamonline.ir/fa/news/1561294

[۲۶] https://jamejamonline.ir/fa/news/1561294

[۲۷] https://hawzahnews.com/news/1412362

[۲۸] https://taaghche.com/book/11786