نقد مسابقه تلوزیونی سرآشپز ۱۴۰۵ | میشود برنامه سرگرمی ساخت اما غیرت ملی را فراموش نکرد
سرآشپز الگویی برای برنامههای سرگرمی دیگری است که به بهانه نامرتبط بودن موضوع برنامه، به ارزشهای ملی و مذهبی نمیپردازند. سرآشپز به آنان آموزش میدهد که چگونه هم از موضوع برنامه خارج نشویم و هم ارزشهای ملی و مذهبی خود را فراموش نکنیم.
سرآشپز از برنامههای تلویزیونی پرطرفدار این روزها در تلویزیون ایران است، برنامهای که افراد از هر قشری پای آن مینشینند و آن را میبینند. با این حال، این برنامه غیرت ملی را برای بیشتر دیده شدن حراج نکرد و یادآوری ارزشهای ملی را به بازدید بالا نفروخت. حالا نیز در جایگاه یک برنامه سرگرمی، به شیوهای عالی توانسته است هم برنامه خود را با کیفیتی بالا و به بهترین نحو اجرا کند و هم در زمان جنگ، یادآور ارزشها، مواضع نیکو و شهدای جنگ باشد.
پدیدآورنده: آمنه حیدرپور
نقد مسابقه تلوزیونی سرآشپز 1405 | میشود برنامه سرگرمی ساخت اما غیرت ملی را فراموش نکرد
مسابقه تلویزیونی سرآشپز یکی از تولیدات شبکه سه سیما در حوزه آشپزی و سرگرمی است که با محوریت رقابت میان آشپزان حرفهای، آشپزان خانگی، فعالان حوزه غذا و افرادی با تجربههای متفاوت آشپزی ساخته شده است. فصل نخست این برنامه از سهشنبه ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ با اجرای پیمان طالبی روی آنتن شبکه سه رفت. هدف اعلامشده برنامه، شناسایی و معرفی استعدادهای کمتر دیدهشده در زمینه آشپزی و نمایش مهارت شرکتکنندگان در شرایط و آشپزخانههایی با امکانات متفاوت است.[۱]
الگوی اصلی مسابقه سرآشپز
ساختار مسابقه سرآشپز با الهام از قالب بینالمللی سرآشپز مرحله بعد (Next Level Chef) طراحی شده است. قالب اصلی سرآشپز مرحله بعد (Next Level Chef) از تولیدات مجموعه استودیو رمزی (Studio Ramsay) متعلق به گوردون رمزی است و مسابقه در ساختمانی سهطبقه برگزار میشود که در هر طبقه، آشپزخانهای با سطح متفاوتی از تجهیزات قرار دارد. در نسخه ایرانی نیز ساختار کلی آشپزخانه سهطبقه حفظ شده، اما بنا بر توضیحات سازندگان، محتوا، نوع غذاها، فضای رقابت و عناصر فرهنگی برنامه متناسب با فرهنگ غذایی ایران بومیسازی شده است.
پوریا ملکآبادی، تهیهکننده و کارگردان سرآشپز، اعلام کرده است که برنامه نمونههای خارجی دارد، اما در بخش محتوایی بر فرهنگ ایرانی، غذاهای محلی، آداب سفره، شیوههای سنتی آشپزی و تنوع غذایی مناطق مختلف کشور تمرکز میکند. در طراحی برنامه تلاش شده استانداردهای مسابقات حرفهای آشپزی با ذائقه و فرهنگ غذایی ایرانی ترکیب شود.[۲]
آشپزخانه سهطبقه مسابقه
دکور اصلی سرآشپز از سه آشپزخانه مستقل تشکیل شده که به شکل طبقاتی روی یکدیگر قرار گرفتهاند. هر آشپزخانه امکانات، ظاهر و شرایط متفاوتی دارد.
طبقه بالایی یک آشپزخانه مدرن و کاملاً مجهز است. در این طبقه، انواع وسایل حرفهای از جمله بلندر، میکسر، ابزارهای تخصصی، چاقوهای متنوع و تجهیزات مدرن آشپزی در اختیار شرکتکنندگان قرار میگیرد.
طبقه میانی به شکل یک آشپزخانه صنعتی استاندارد طراحی شده است. تجهیزات این طبقه در سطح امکانات معمول آشپزخانههای حرفهای و رستورانی قرار دارد.
طبقه پایین بهصورت یک مطبخ قدیمی با حالوهوای دهههای ۱۳۶۰ و ۱۳۷۰ ساخته شده و شرکتکنندگان در آن با وسایل سادهتر، قدیمیتر و امکانات محدودتری آشپزی میکنند.
قرار گرفتن شرکتکنندگان در طبقات مختلف، بخشی از ساختار رقابت است. در قسمتهای ابتدایی، آشپزخانهها میتوانند با قرعهکشی میان گروهها تقسیم شوند. بر اساس ساختار اعلامشده فصل نخست، از قسمت ششم به بعد، تقسیمبندی شرکتکنندگان و تعیین آشپزخانه آنها بر مبنای عملکرد، نوع آشپزی و سرعت عمل صورت میگیرد.
سازندگان برنامه، هدف از ایجاد این تفاوت را سنجش توانایی آشپز مستقل از امکانات اعلام کردهاند. شرکتکنندهای که در طبقه پایین و با تجهیزات محدود فعالیت میکند، همچنان میتواند غذای برتر مرحله را آماده کند و حضور در آشپزخانه مجهز، بهتنهایی تضمینکننده پیروزی نیست.
در مرکز دکور سرآشپز، یک بالابر یا سکوی متحرک برای انتقال مواد اولیه میان طبقات قرار دارد. مواد اولیه روی این سکو چیده میشوند و سکو در برابر آشپزخانههای سهگانه حرکت میکند. شرکتکنندگان در مدتزمانی کوتاه باید مواد مورد نیاز خود را انتخاب کنند. شرکتکنندگان حدود ۳۰ ثانیه برای برداشتن مواد اولیه از سکو فرصت دارند. سرعت تصمیمگیری، انتخاب ترکیب مناسب مواد و توانایی طراحی غذا بر اساس مواد برداشتهشده، بخشی از چالش مسابقه محسوب میشود.
در بسیاری از مراحل، دستور پخت مشخصی در اختیار شرکتکنندگان قرار نمیگیرد و آنها باید بر اساس موضوع چالش، مواد موجود و تجربه شخصی خود، غذا را طراحی و آماده کنند. نتیجه نهایی، شیوه استفاده از مواد، طعم، خلاقیت، ظاهر غذا و عملکرد شرکتکننده در زمان تعیینشده مورد ارزیابی قرار میگیرد.[۲][۳][۴]
شرکتکنندگان سرآشپز
در هر فصل مسابقه سرآشپز، ۱۵ شرکتکننده حضور دارند. این افراد از گروهها و پیشینههای مختلف انتخاب میشوند و محدود به آشپزان رسمی رستورانها نیستند. آشپزان صنعتی، آشپزان خانگی، مادران خانهدار، فعالان فضای مجازی، تولیدکنندگان محتوای آشپزی و افراد دارای تجربه حرفهای یا محلی در زمینه غذا، در میان گروههای هدف برنامه قرار دارند.
برای انتخاب شرکتکنندگان فصل نخست، فراخوان عمومی و روند سوژهیابی در مناطق مختلف کشور انجام شده است. گروه برنامه برای شناسایی استعدادها به استانها و مناطق مختلف، از جمله سیستان و بلوچستان، خوزستان و شهرهای شمالی مراجعه کرده و بخشی از شرکتکنندگان از شهرها و روستاهای دور از مرکز انتخاب شدهاند.
درباره تعداد متقاضیان فصل نخست، دو آمار در گزارشهای منتشرشده دیده میشود. باشگاه خبرنگاران جوان از بررسی حدود هفت هزار متقاضی، انتخاب اولیه ۷۰ نفر و سپس گزینش ۱۵ شرکتکننده نهایی پس از راستیآزمایی سهمرحلهای خبر داده است. خبرگزاری صداوسیما در گزارشی دیگر، مجموع متقاضیان دو فراخوان برنامه را حدود ۱۴ هزار نفر اعلام کرده است.
دامنه سنی و میزان تجربه شرکتکنندگان یکسان نیست. در فصل نخست، از یک شرکتکننده ۱۸ ساله مسلط به دستورهای بینالمللی تا آشپزان مسنتر و افراد دارای سابقه آشپزی سنتی، خانگی یا صنعتی، در رقابت حضور داشتند.[۱][۲][۴]
مجری مسابقه سرآشپز
اجرای مسابقه سرآشپز بر عهده پیمان طالبی است. او در فصل نخست برنامه حضور داشت و در فصل دوم نیز بهعنوان مجری، در کنار شرکتکنندگان و داوران باقی ماند. وظیفه اعلام قوانین مراحل، توضیح موضوع چالشها، مدیریت زمان مسابقه، معرفی نتایج و همراهی با شرکتکنندگان در بخشهای مختلف برنامه بر عهده مجری است.[۱][۵]
داوران و منتورهای سرآشپز
سه سرآشپز و فعال حرفهای حوزه غذا با نامهای رضا برکتی، ابوالفضل جعفری و نسرین خدادادی بهعنوان داور و منتور در برنامه حضور دارند. هر داور، علاوه بر ارزیابی غذاها، مسئولیت هدایت و همراهی یکی از گروههای شرکتکنندگان را بر عهده میگیرد.
رضا برکتی در معرفی عوامل برنامه، بهعنوان چهرهای مرتبط با آشپزی سنتی، غذاهای نذری، رستورانداری و فرهنگ بازار معرفی شده است. او تجربه اجرایی خود در حوزه رستورانداری و تهیه غذا را در اختیار اعضای گروه قرار میدهد.
ابوالفضل جعفری بهعنوان سرآشپز حرفهای، مدرس آشپزی و فعال حوزه آموزش و راهاندازی رستورانها معرفی شده است. در ترکیب داوران، او بیشتر نماینده آشپزی حرفهای، آموزشی و تکنیکهای بینالمللی است.
نسرین خدادادی دارای سابقه فعالیت در آشپزی بینالمللی و هتلداری است. در معرفیهای منتشرشده، از تجربه او در زمینه غذاهای خاورمیانه، آسیایی و برخی سبکهای اروپایی و همچنین فعالیت حرفهای در امارات متحده عربی نام برده شده است.
تهیهکننده برنامه اعلام کرده است که انتخاب این سه نفر با هدف کنار هم قرار دادن سه تجربه و نگاه متفاوت انجام شده است؛ آشپزی سنتی و نذری، آشپزی حرفهای و بینالمللی و آشپزی مرتبط با هتلداری و استانداردهای بینالمللی.[۳][۴][۹]
پیشتولید و ساخت دکور
ساخت سرآشپز، به دلیل طراحی دکور چندطبقه، حضور همزمان شرکتکنندگان و فعالیت چند گروه تصویربرداری، نیازمند دوره طولانی پیشتولید بوده است. پوریا ملکآبادی مدت پیشتولید برنامه را حدود ۱۰ ماه و زمان ساخت دکور را نزدیک به شش ماه اعلام کرده است. در مجموع، تولید فصل نخست حدود یک سال زمان برده است.
در گزارش دیگری نیز آمده است که مراحل پیشتولید و ساخت دکور بیش از یک سال ادامه داشته است. دکور برنامه در سه طبقه و چهار فضای اصلی طراحی شده و سه آشپزخانه به شکل همزمان در جریان ضبط قرار میگیرند.
برای ضبط سرآشپز، چهار فضای استودیویی بهصورت همزمان مورد استفاده قرار میگیرد. سه استودیو به آشپزخانههای طبقه بالا، میانی و پایین اختصاص دارد و فضای چهارم با عنوان تالار بزرگ سرآشپز برای گفتوگو، ارائه غذاها، تست نهایی و اعلام نتایج استفاده میشود.
هر آشپزخانه دارای تیم جداگانه سردبیری، کارگردانی، تصویربرداری، صدا و صحنه است. بر اساس اعلام کارگردان، سه تیم سردبیری، سه تیم کارگردانی و سه گروه صحنه بهصورت همزمان فعالیت میکنند.
ضبط مسابقه با حدود ۵۰ دوربین همزمان انجام شده و برای پوشش فضای چندطبقه، دوربینها و تجهیزات اختصاصی در نظر گرفته شده است. طراحی صحنه به شکلی انجام شده که با وجود فعالیت چند گروه تصویربرداری، فیلمبرداران در قاب دوربینهای دیگر دیده نشوند.[۲][۳][۴]
میشود برنامه سرگرمی ساخت، اما هویت خود را فراموش نکرد
مسابقه سرآشپز از نظر دکور و گستردگی تولید، یکی از برنامههای قابلتوجه تلویزیون در حوزه سرگرمی و آشپزی است. با این حال، نکات بسیار بااهمیتی در مورد این برنامه وجود دارد. سرآشپز در شرایطی به پخش خود ادامه داد که جامعه ایران روزهای بسیار سنگینی را پشت سر گذاشته بود؛ روزهای جنگ، حملات نظامی آمریکا به بخشهایی از کشور و شهادت رهبر عزیز انقلاب. مراسم تشییع پیکر رهبر شهید نیز در تیرماه ۱۴۰۵ برگزار شد و فضای عمومی جامعه را تحت تأثیر قرار داد.[۱۰][۱۱]
در چنین موقعیتی، یک برنامه سرگرمکننده با انتخاب دشواری روبهرو است. از یک طرف، نباید ماهیت اصلی خود را کنار بگذارد و به یک ویژهبرنامه خبری یا سیاسی تبدیل شود و از طرف دیگر، نمیتواند نسبت به شرایط مردم و اتفاقاتی که در کشور جریان دارد، کاملاً بیتفاوت باشد. سرآشپز تا حد زیادی توانست این تعادل را حفظ کند؛ برنامه آشپزی باقی ماند، فضای رقابت را فراموش نکرد و در عین حال، هویت ایرانی و مذهبی خود را نیز پشت در آشپزخانه نگذاشت.
موضوع برنامه آشپزی است اما غیرت ملی فراموش نشده است
یکی از مشکلات جدی برخی رئالیتیشوها و برنامههای سرگرمکننده تلویزیون و شبکه نمایش خانگی این است که گویی در خلأ ساخته میشوند. ممکن است کشور درگیر جنگ، یک حادثه ملی، ماه محرم یا فقدان شخصیتی بزرگ باشد، اما در فضای برنامه حتی یک نشانه کوچک از آن دیده نمیشود. مجری میخندد، شرکتکنندگان رقابت میکنند، موسیقی پخش میشود و برنامه چنان مسیر خود را ادامه میدهد که انگار هیچ اتفاقی در بیرون از استودیو رخ نداده است.
پیشتر نیز در نوشتهای جداگانه به برخی برنامههای مرتبط با جام جهانی اشاره کردیم که همزمان با روزهای محرم و مراسم تشییع رهبر شهید پخش شدند، اما در بخشهایی از آنها حتی یک اشاره کوتاه و ساده به فضای جامعه دیده نشد. توجیه رایج این است که موضوع چنین برنامههایی اقتضای پرداختن به ارزشها و مناسبتهای ملی یا مذهبی را ندارد. برای مثال گفته میشود وقتی برنامهای مانند جوکر با هدف ایجاد خنده ساخته شده، دیگر نباید انتظار داشت در میان مسابقه درباره مسائل ملی یا دینی سخن گفته شود. – مطالعه بفرمایید –
اما آیا اشارهای کوتاه به یک حادثه ملی واقعاً هویت یک برنامه سرگرمکننده را از بین میبرد؟ آیا یاد کردن از شهدا، مردم یک منطقه جنگزده یا یک مناسبت مذهبی، برنامه را از مسیر اصلی خود خارج میکند؟ این وضعیت زمانی جدیتر میشود که چنین سکوتی بارها تکرار شود. حذف تدریجی نشانههای فرهنگی، ملی و مذهبی از سرگرمیها در نهایت این تصور را ایجاد میکند که ارزشهای جامعه باید تنها در برنامههای رسمی، خبری و مناسبتی دیده شوند و در زندگی عادی و سرگرمی جایی ندارند.
سرآشپز نشان داد این دو فضا لزوماً در برابر یکدیگر قرار نمیگیرند. برنامه میتواند مسابقه آشپزی باشد، ریتم و هیجان خود را حفظ کند و در فاصله میان چالشها، پیش از آغاز مسابقه یا هنگام معرفی یک غذا، به شرایط کشور نیز واکنش نشان دهد. ادای احترام برنامه به مردم جنوب و نیروهای دریایی و تأکید داور برنامه بر ایرانی بودن همیشگی تنگه هرمز، نمونههایی از همین همراهی بود.[۱۲][۱۳]
میتوان این محور را در ویدیو زیر مشاهده کرده که هم از نیروی دریایی تشکر میشود هم به محوریت موضوع از موضع روشن ایران در تنگه هرمز یاد میشود.
ممکن است برخی این جملات را خارج از موضوع آشپزی بدانند، اما قرار نیست همه لحظات یک برنامه درباره جنگ و سیاست باشد. صحبت بر سر چند جمله کوتاه و بهموقع است، جملههایی که نشان میدهد سازندگان برنامه از جامعه خود جدا نیستند و میدانند مخاطبشان در چه شرایطی زندگی میکند. سرآشپز بدون آنکه ماهیت اصلی خود را کنار بگذارد، یادآوری کرد که سرگرمی به معنای فراموش کردن غیرت ملی نیست.
ویدیوی زیر هم یادآوری ساده از شهدای میناب است! ولی باور کردنی نیست که همینقدر ساده و کوتاه هم در بسیاری از برنامه از شهدای میناب یاد نمیشود. چرا ؟ چون به اصطلاح مربوط نیست !
حفظ سنت ایرانی و مذهبی
یکی از مهمترین نقاط قوت سرآشپز، توجه جدی آن به فرهنگ غذایی ایران است. غذا در این برنامه بهعنوان بخشی از خانواده و سنت ایرانی نمایش داده میشود. سازندگان برنامه نیز از ابتدا اعلام کرده بودند که معرفی غذاهای محلی، آداب سفره ایرانی و ظرفیتهای فرهنگی کشور از اهداف اصلی این مسابقه است.
در بسیاری از مسابقات آشپزی، تمرکز اصلی بر تکنیکهای پیچیده، غذاهای خارجی و بشقابهایی است که شاید بخش بزرگی از مردم حتی نام آنها را نشنیده باشند. سرآشپز در کنار آشپزی حرفهای و بینالمللی، برای غذاهای خانگی، محلی، سنتی و نذری نیز جایگاه قابلتوجهی در نظر گرفت. تهیهکننده برنامه، حضور رضا برکتی را نماینده فضای سنتی، فرهنگ بازار و غذاهای نذری معرفی کرده و از توجه مسابقه به این بخش از فرهنگ غذایی ایران سخن گفته است.
یکی از این موارد، پرداختن به غذای نذری در یک برنامه بهعنوان چالش اصلی بود. غذای نذری در فرهنگ ایرانی و شیعی با مفاهیمی مانند عزاداری و حضور جمعی مردم پیوند خورده است. سازندگان برنامه حتی از قیمه امام حسین (ع) بهعنوان یکی از غذاهای نذری ریشهدار در فرهنگ ایران یاد کردهاند.[۱۴][۱۵][۱۶]
این رویکرد ارزشمند است، زیرا فرهنگ ایرانی اسلامی را بهعنوان یکی از محورهای اصلی برنامه قرار دادند و محور جذابیت را هم حفظ کردند.
مثلاً در ویدیوی زیر، به زیبایی به سنت نذری حضرت اباعبدالله اشاره میشود. جالب اینجاست که این قسمتها در دوران نزدیک به عزاداری محرم پخش شده است.[۱۴][۱۵][۱۶]
همچنین در ویدیوی زیر با آموزشی عالی درباره دعای سفره برای کودکان مواجه هستیم.
و بسیاری از این موارد که طعم و رنگ برنامه را بهعنوان یک برنامه سرگرمی تغییر نداده، اما ارزشهای ایرانی اسلامی را بهراحتی ترویج داده و حذف معناداری نیز نداشته است.
سرآشپز در این زمینه مسیر درستی را انتخاب کرد. برنامه تلاش نکرد آشپزی ایرانی را ساده یا عقبمانده نشان دهد. غذاهای سنتی در کنار تکنیکهای حرفهای قرار گرفتند و مخاطب دید که فرهنگ غذایی ایران ظرفیت حضور در یک مسابقه بزرگ و مدرن را دارد. این نگاه، نوعی دفاع جدی از هویتی است که در بسیاری از برنامههای سرگرمکننده بهسادگی کنار گذاشته میشود.
سفر به جنوب در زمان درست
یکی دیگر از نقاط قوت برنامه، زمانشناسی آن در پرداختن به جنوب کشور بود. در تیرماه ۱۴۰۵، بخشهایی از خوزستان و هرمزگان هدف حملات آمریکا قرار گرفتند. گزارشهای رسمی از حمله به شهرهای مختلف خوزستان، از جمله اهواز، آبادان، ماهشهر و دزفول و همچنین حملاتی به مناطقی از هرمزگان خبر دادند.[۱۷][۱۸]
در چنین فضایی، پرداختن سرآشپز به خلیج فارس و مردم این منطقه، و سفر گروه برنامه به این شهر ها برای همدردی یک انتخاب عالی بود، سفری که در همان روزهای حمله به مردم آن منطقه یادآوری میکرد جنوب تنها نیست و رنج، مقاومت و جایگاه ملی آن دیده میشود.
ادای احترام به مردم جنوب و نیروهای دریایی در برنامه، از نظر زمانی اقدامی قابلتوجه بود.[۱۲][۱۳] این همراهی میتوانست با زبان یک برنامه آشپزی انجام شود، چنین رویکردی نشان میدهد توجه به وحدت ملی همیشه نیازمند ساخت برنامهای کاملاً سیاسی نیست. گاهی کافی است یک برنامه موضوع خود را با شرایط جامعه پیوند بزند و اجازه ندهد مردم یک منطقه در میان سرگرمیهای رسانهای فراموش شوند.
سرآشپز در این بخش نشان داد زمان پخش برنامه و وضعیت کشور برای سازندگان بیاهمیت نیست. همین زمانشناسی به برنامه هویتی فراتر از یک رقابت معمولی آشپزی داد.
نقطهضعف برنامه، کرامت شرکتکنندگان نباید قربانی هیجان شود
با وجود تمام این نقاط قوت، نمیتوان از یک ضعف جدی برنامه چشمپوشی کرد. در بخشهایی از سرآشپز، نحوه برخورد بعضی داوران با شرکتکنندگان مناسب نبود. داد زدن، صحبت کردن با لحنی تحقیرآمیز و قرار دادن شرکتکننده در موقعیتی که ناچار باشد چند بار عذرخواهی کند، حس ناخوشایندی به مخاطب منتقل میکند.
پیش از این نیز در برخی نقدها به صدای بلند، لحن نامناسب و شیوه صحبت تعدادی از داوران اشاره شده بود.[۱۹] در یکی از قسمتهای تازه برنامه نیز عبارت (لاتیشو پر نکن) خطاب به یک شرکتکننده استفاده شد و عذرخواهی مکرر او واکنشهای منفی زیادی در رسانهها و فضای مجازی به همراه داشت.[۲۰]
البته واکنشها متفاوت است. برخی این برخوردها را از عوامل جذابیت اثر میدانند، اما برخی دیگر معتقدند که کرامت شرکتکنندگان مخدوش شده است.
یک مسابقه حرفهای به داور قاطع نیاز دارد. شرکتکننده باید قوانین را رعایت کند، مسئول اشتباه خود باشد و نقد جدی را بشنود. اما قاطعیت با تحقیر تفاوت دارد. داور میتواند اشتباه را با صراحت توضیح دهد، بدون آنکه شخصیت فرد را کوچک کند. آیا ایجاد هیجان در مسابقه حتماً به فریاد، تهدید یا ادبیات کوچهبازاری نیاز دارد؟ آیا مخاطب برای دنبال کردن رقابت باید شاهد شکسته شدن غرور شرکتکننده باشد؟
در بخشهایی از مسیر برنامه، رفتارها متعادلتر شد و ارتباط میان داوران و شرکتکنندگان شکل مناسبتری پیدا کرد، اما حاشیه اخیر نشان داد که این مشکل هنوز بهطور کامل برطرف نشده است. سازندگان برنامهای که تا این اندازه بر فرهنگ ایرانی، اخلاق، غذای نذری و ارزشهای مذهبی تأکید میکنند، باید حفظ کرامت انسان را نیز بخشی از همان فرهنگ بدانند.
احترام به شرکتکننده به معنای آسان گرفتن مسابقه نیست. میتوان سختگیر بود، امتیاز کم داد و حتی فردی را حذف کرد، اما نباید برای ساختن یک صحنه هیجانانگیز، شخصیت او را زیر فشار قرار داد. مسابقه زمانی حرفهایتر میشود که شرکتکننده از داور حساب ببرد، نه اینکه از تحقیر شدن در برابر دوربین بترسد.
چالش بودجه، یک عدد بیسند جای واقعیت را میگیرد
یکی از حاشیههایی که خیلی زود در اطراف برنامه سرآشپز شکل گرفت، ادعای بودجه ۴۰۰ میلیارد تومانی آن بود. عددی بسیار بزرگ که اگر مخاطب بدون بررسی آن را بپذیرد، طبیعی است از خود بپرسد آیا ساخت یک مسابقه آشپزی واقعاً به چنین هزینهای نیاز داشته است؟ مشکل از خود پرسش درباره بودجه آغاز نمیشود. بودجه صداوسیما از منابع عمومی تأمین میشود و مخاطب حق دارد بداند برای ساخت هر برنامه چه میزان هزینه شده و این هزینه چه نتیجهای داشته است. مشکل زمانی ایجاد میشود که یک عدد بدون سند، بارها تکرار شود و کمکم جای واقعیت را بگیرد.
برای بررسی این ادعا، باید به دنبال منشأ اولیه رقم ۴۰۰ میلیارد تومان گشت. در منابع در دسترس، یکی از نخستین مواردی که این عدد را مطرح کرده، گفتوگوی روزنامه فرهیختگان با پوریا ملکآبادی، تهیهکننده و کارگردان سرآشپز، در ۲۷ خرداد ۱۴۰۵ است. نکته مهم این است که خود مصاحبهگر نیز رقم ۴۰۰ میلیارد تومان را بهعنوان یک خبر قطعی مطرح نمیکند و میگوید شایعاتی درباره بودجه برنامه شنیده میشود، مثلاً رقم ۴۰۰ میلیارد تومان.[۲۱] پس حتی در این منبع نیز با سند، گزارش مالی یا خبری رسمی روبهرو نیستیم، صحبت از شایعهای است که ظاهراً پیش از آن در فضای رسانهای و مجازی گردش داشته است.
یک روز بعد، پوریا ملکآبادی در گفتوگویی که قدس آنلاین منتشر کرد، این ادعا را بهصورت صریح رد کرد. او گفت عدد ۴۰۰ میلیارد تومان شایعه محض است، چنین رقمی صحت ندارد و هزینه واقعی برنامه بسیار کمتر از این میزان بوده است. تهیهکننده سرآشپز حتی مدعی شد هزینه تولید این مسابقه از بسیاری از برنامههای گفتوگومحور نیز کمتر است؛ زیرا بخش مهمی از هزینه برخی ویژهبرنامهها صرف دعوت از چهرهها، بازیگران و مهمانان شناختهشده میشود.[۲۲]
البته تکذیب تهیهکننده بهتنهایی برای مشخص شدن بودجه واقعی کافی نیست. سازندگان برنامه رقم دقیق، قرارداد تولید، هزینه هر قسمت یا مجموع هزینه فصل را منتشر نکردهاند. شبکه سه و صداوسیما نیز تا زمان نگارش این متن، سند عمومی و قابل استنادی ارائه ندادهاند که بودجه نهایی سرآشپز را نشان دهد. بنابراین نمیتوان با اطمینان گفت برنامه ارزان ساخته شده یا هزینه آن دقیقاً چه میزان بوده است. آنچه میتوان با اطمینان بیشتری گفت این است که رقم ۴۰۰ میلیارد تومان در منابع عمومی موجود، پشتوانه مستند ندارد.
باید میان دو موضوع تفاوت گذاشت، یکی هزینهبر بودن برنامه و دیگری صحت عدد ۴۰۰ میلیارد تومان. سرآشپز بدون تردید یک تولید ساده و کمامکانات نیست. برنامه با سه آشپزخانه همزمان، چند گروه تصویربرداری و کارگردانی، دهها دوربین، سکوی متحرک، دکور چندطبقه و یک فضای جداگانه برای داوری و اعلام نتایج ساخته شده است. در گزارش خبرگزاری صداوسیما آمده که ضبط برنامه با حدود ۵۰ دوربین انجام شده و سه استودیو بهطور همزمان فعال بودهاند. فضای چهارمی نیز با عنوان تالار بزرگ سرآشپز برای ارائه و داوری غذاها در نظر گرفته شده است.[۲۳]
طبیعی است ساخت چنین مجموعهای از یک برنامه گفتوگومحور معمولی گرانتر به نظر برسد. طراحی و ساخت دکور، تهیه تجهیزات آشپزی، مواد اولیه، نیروی انسانی، تصویربرداری همزمان، تدوین حجم بالای تصاویر و نگهداری چند فضای تولیدی هزینه دارد. با این حال، بزرگ بودن تولید به معنای درست بودن هر عددی نیست که درباره آن منتشر میشود. نمیتوان از وجود یک دکور وسیع یا تعداد بالای دوربینها نتیجه گرفت که بودجه برنامه حتماً ۴۰۰ میلیارد تومان بوده است.
وقتی یک رقم به این بزرگی بدون نام بردن از منبع، قرارداد، مقام مسئول یا سند مالی منتشر میشود، چنین عددی میتواند ذهن مخاطب را پیش از هر بررسی علیه برنامه آماده کند. مخاطب با شنیدن ۴۰۰ میلیارد تومان، دیگر دکور، کیفیت تولید و محتوای برنامه را به شکل عادی ارزیابی نمیکند، همهچیز را با یک هزینه نجومی مقایسه میکند که اصل آن هنوز ثابت نشده است. از این جهت، تکرار چنین ادعایی بدون ارائه مدرک را میتوان بخشی از فضای تخریبی علیه سرآشپز دانست.
نقد منصفانه میتواند بپرسد چرا رقم واقعی بودجه منتشر نمیشود، هزینه دکور چه میزان بوده، هر قسمت با چه مبلغی تولید شده و آیا میزان مخاطب با هزینه انجامشده تناسب دارد. این پرسشها روشن و قابل دفاع هستند. اما نسبت دادن بودجه ۴۰۰ میلیارد تومانی به برنامه، بدون آنکه سندی برای آن وجود داشته باشد، بیشتر شبیه ساختن یک اتهام و سپس قضاوت برنامه بر اساس همان اتهام است.
از سوی دیگر، دفاع از سرآشپز نباید به کنار گذاشتن مطالبه شفافیت مالی منجر شود. همانطور که منتقدان نباید عدد بیسند منتشر کنند، سازندگان و مدیران صداوسیما نیز بهتر است برای پایان دادن به شایعات، رقم واقعی یا دستکم محدوده هزینه تولید را اعلام کنند. وقتی اطلاعات رسمی منتشر نشود، فضای خالی با شایعه، تخمین و عددسازی پر میشود. تکذیب ۴۰۰ میلیارد تومان قدم مهمی است، اما ارائه یک گزارش مالی روشن میتواند این حاشیه را بهطور کامل پایان دهد.
در نتیجه، بررسی منابع نشان میدهد عدد ۴۰۰ میلیارد تومان فعلاً ادعایی بدون پشتوانه عمومی است. منبع اولیه معتبر و مستقلی برای آن پیدا نمیشود، هیچ مقام رسمی این رقم را تأیید نکرده و تهیهکننده برنامه نیز آن را صریحاً تکذیب کرده است. بنابراین استفاده قطعی از این عدد برای حمله به سرآشپز، از نظر رسانهای و اخلاقی قابل دفاع نیست. میتوان درباره هزینه برنامه پرسید و عملکرد آن را نقد کرد، اما نقد زمانی اعتبار دارد که بر سند و واقعیت استوار باشد، نه بر عددی که منشأ آن مشخص نیست.
جمعبندی نهایی
سرآشپز را نمیتوان یک مسابقه ساده آشپزی دانست. این برنامه از نظر دکور، شیوه تصویربرداری، طراحی رقابت و تنوع شرکتکنندگان، یکی از تولیدات جدی و پرزحمت تلویزیون در سالهای اخیر است. استفاده از قالبی بینالمللی نیز مانع از آن نشده که غذاهای محلی، آشپزی سنتی و سفره ایرانی در مرکز توجه قرار بگیرند. برنامه در روزهای سخت کشور نیز خود را از فضای جامعه جدا نکرد و نشان داد یک اثر سرگرمکننده میتواند هویت اصلی خود را حفظ کند و همزمان نسبت به مردم، مناسبتهای ملی و ارزشهای فرهنگی بیتفاوت نباشد.
البته این نقاط قوت نباید مانع نقد برنامه شود. لحن تند بعضی داوران، داد زدن بر سر شرکتکنندگان و استفاده از عباراتی که کرامت آنان را زیر سؤال میبرد، با تصویری که سرآشپز از فرهنگ، اخلاق و سنت ایرانی ارائه میدهد هماهنگ نیست. یک مسابقه برای جذاب شدن به تحقیر و تنش تصنعی نیاز ندارد. داور میتواند سختگیر و قاطع باشد، اما این سختگیری زمانی ارزش دارد که همراه با احترام، توضیح تخصصی و رفتار حرفهای باشد.
حاشیه بودجه ۴۰۰ میلیارد تومانی نیز نمونه دیگری از ضرورت نقد منصفانه است. تا امروز سند رسمی و قابل استنادی برای این عدد منتشر نشده و تهیهکننده برنامه نیز آن را صریحاً تکذیب کرده است. نبود شفافیت درباره هزینه واقعی برنامه قابل نقد است، اما نمیتوان یک رقم بیمنبع را بارها تکرار کرد و سپس تمام ارزش تولید را بر اساس همان ادعا زیر سؤال برد. نقد معتبر باید بر سند، مشاهده و استدلال استوار باشد، نه بر عددی که منشأ آن مشخص نیست.
در مجموع، سرآشپز با وجود برخی ضعفهای رفتاری و محتوایی، تجربهای قابل دفاع در تلویزیون ایران است، برنامهای که توانست سرگرمی، رقابت، کیفیت فنی و هویت ایرانی را در کنار یکدیگر قرار دهد. اگر سازندگان در ادامه بر کیفیت داوری، حفظ کرامت شرکتکنندگان، افزایش جنبه آموزشی و شفافیت بیشتر درباره فرایند تولید تمرکز کنند، این مسابقه میتواند از یک اقتباس موفق فراتر برود و به الگویی برای ساخت سرگرمیهای حرفهای، هویتمند و مسئولانه در تلویزیون تبدیل شود.
منابع
[۱]
https://mehrnews.com/x3c74T
[۲]
https://www.irib-news.ir/fa/news/5810477
[۳]
https://ana.ir/fa/news/1060234
[۴]
https://www.yjc.ir/fa/news/9092518
[۵]
https://mehrnews.com/x3ckb4
[۶]
https://ana.ir/fa/news/1062800
[۷]
https://setare.com/fa/news/799282
[۸]
https://studioramsay.com/programmes/next-level-chef
[۹]
https://namnak.com/chef-channel-3.p119205
[۱۰]
https://isna.ir/news/1405041207341
[۱۱]
https://irna.ir/news/86202306
[۱۲]
https://instagram.com/reel/DavaEMaO5Lh
[۱۳]
https://khabaronline.ir/news/2246030
[۱۴]
https://iribnews.ir/fa/news/5810477
[۱۵]
https://ana.ir/fa/news/1060234
[۱۶]
https://farhikhteganonline.ir/news/238342
[۱۷]
https://isna.ir/news/1405042212535
[۱۸]
https://irna.ir/news/86215960
[۱۹]
https://khabaronline.ir/news/2226924
[۲۰]
https://hamshahrionline.ir/xbZjq
[۲۱]
https://farhikhteganonline.ir/news/238342
[۲۲]
https://qudsonline.ir/xcP2t
[۲۳]
https://iribnews.ir/fa/news/5810477
دیدگاهتان را بنویسید