مسیحیت انجیلی | از بیداری روحانی تا اهرم قدرت در واشنگتن

مسیحیت انجیلی را بیش از هر چیز باید در بستر تاریخ شناخت؛ نه از راه تصاویر تبلیغاتی و نه با تکیه بر بخش‌های هیجان‌انگیز موعظه‌های تلویزیونی. بیشتر مطالبی که تاکنون درباره این جریان نوشته شده‌اند، در دو حوزه قرار می‌گیرند؛ بخشی به آرای محافظه‌کاران در انتخابات آمریکا می‌پردازند و بخشی دیگر، درستی یا نادرستی آموزه‌های انجیلی را از نظر کلامی بررسی می‌کنند. هر دو حوزه مهم‌اند، اما پرسش اصلی همچنان باقی می‌ماند. این جریان چگونه، در چه مقاطع تاریخی و با نقش‌آفرینی چه کسانی، از تجربه‌ای روحانی در کلیساهای کوچک به شبکه گسترده‌ای از دانشگاه‌ها، رسانه‌ها، منابع مالی و گروه‌های نفوذ در واشنگتن رسید؟

تفاوت این نوشته با بسیاری از نقدهای رایج نیز در همین رویکرد است. در اینجا مسیحیت انجیلی در قالب جریانی تاریخی بررسی می‌شود تا مسیر پیدایش، رشد، گسترش اجتماعی و ورود آن به عرصه قدرت روشن شود.

در ادامه، ابتدا معنای مسیحیت انجیلی و مرزهای آن توضیح داده می‌شود. سپس مسیر تاریخی هر موضوع دنبال خواهد شد؛ از اصلاح دینی قرن شانزدهم تا بیداری‌های بزرگ قرن هجدهم، از الهیات آخرالزمانی قرن نوزدهم تا ورود منظم انجیلی‌ها به سیاست در دهه‌های پایانی قرن بیستم، از پیوند با اسرائیل تا برخورد با ایران و از شبکه بازیگران، منابع مالی و رسانه‌ها تا اختلافات نسل جدید. در پایان نیز راه‌های مواجهه با چنین جریان‌هایی با استفاده از تجربه‌های تاریخی بررسی می‌شود.

نخستین پرسش | مسیحیت انجیلی چیست و چه کسانی را در بر می‌گیرد

چهار نشانه اصلی جریان

پیش از ورود به تاریخ، باید روشن شود که مسیحیت انجیلی به چه معناست. دیوید ببینگتون، مورخ بریتانیایی، در تعریفی شناخته‌شده در محافل دانشگاهی، چهار ویژگی اصلی برای انجیلی‌بودن برشمرده است؛ باور به ضرورت تولد دوباره و تحول درونی انسان، تاکید بر رستگاری از راه صلیب مسیح، اعتقاد به اعتبار کتاب مقدس در زندگی و تعهد به تبلیغ و گسترش پیام مسیحیت.

بر پایه این تعریف، مسیحیانی که این چهار ویژگی را در باور و عمل خود دارند، در محدوده گسترده جریان انجیلی قرار می‌گیرند؛ حتی اگر کلیسای آنان نام دیگری داشته باشد.

قلمرو و جمعیت

همین تعریف، شمار بالای پیروان این جریان را توضیح می‌دهد. بر پایه پژوهش‌های مرکز پیو، نزدیک به ربع بزرگسالان آمریکا، یعنی بیش از شصت میلیون نفر، در شاخه‌های انجیلی جای می‌گیرند و از این نظر، از بزرگ‌ترین گروه‌های مذهبی آمریکا هستند.[1] در برخی برآوردهای گسترده‌تر، منابع وابسته به کالج ویتون سهم انجیلی‌ها را نزدیک به سی درصد جمعیت آمریکا دانسته‌اند.

با این حال، انجیلی‌ها فرقه یا گروه قومی واحدی نیستند. باپتیست‌ها، پنطیکاستی‌ها، کلیساهای مستقل و کلیساهای بسیار بزرگ موسوم به مگا-کلیساها همگی می‌توانند در این طیف قرار گیرند. بخشی از مسیحیان آفریقایی‌تبار و لاتین‌تبار آمریکا نیز انجیلی هستند، در حالی که دیدگاه سیاسی و الگوی رای آنان گاه تفاوت چشمگیری با انجیلی‌های سفیدپوست دارد.

این تنوع درونی اهمیت زیادی دارد، زیرا بسیاری از نقدهای شتاب‌زده، همه انجیلی‌ها را گروهی همسان با دیدگاه سیاسی مشترک معرفی می‌کنند؛ برداشتی که با واقعیت این جریان سازگار نیست.

ریشه‌ها | از اصلاح دینی تا بیداری‌های بزرگ

پس از شناخت چهره امروز این جریان، باید به ریشه‌های تاریخی آن بازگردیم و ببینیم اندیشه‌هایی که بعدها مسیحیت انجیلی را شکل دادند، در چه بستری پدید آمدند.

لوتر و بذر کتاب‌محوری

نقطه آغاز را می‌توان در اصلاح دینی قرن شانزدهم جست‌وجو کرد. مارتین لوتر در ۱۵۱۷ بر اصل تنها کتاب مقدس تاکید کرد. این دیدگاه جایگاه مرجعیت کلیسا را به چالش کشید و کتاب مقدس را در مرکز ایمان مسیحی قرار داد؛ متنی که هر مؤمن می‌توانست آن را بخواند و با آن ارتباط مستقیم داشته باشد.

این تغییر مرجعیت پیامدهای بزرگی داشت. چند قرن بعد، همین اصل زمینه رشد کلیساهایی را فراهم کرد که کشیشان محلی در آنها، بدون وابستگی کامل به سلسله‌مراتب رسمی کلیسا، کتاب مقدس را برای پیروان خود تفسیر می‌کردند.

پیتیسم آلمانی نیز در اواخر قرن هفدهم، با چهره‌هایی مانند فیلیپ یاکوب اشپنر و آگوست فرانکه، گام دیگری برداشت. این جریان بر تجربه شخصی و قلبی ایمان تاکید می‌کرد و دین را از پذیرش رسمی آموزه‌ها به تجربه درونی انسان پیوند می‌زد. همین نگرش بعدها در مفهوم تولد دوباره جایگاه مهمی یافت.

مهاجران نیوانگلند و تجربه آمریکایی

پوریتن‌های انگلیسی که به مستعمرات نیوانگلند مهاجرت کردند، در پی برپایی جامعه‌ای بودند که آن را شهری بر فراز تپه می‌دانستند؛ جامعه‌ای که باید الگوی دیگر ملت‌ها باشد. این تصور از رسالت ویژه سرزمین آمریکا، در گذر زمان وارد فرهنگ سیاسی این کشور شد و بازتاب آن هنوز در سخنان برخی رهبران انجیلی درباره ماموریت تاریخی آمریکا دیده می‌شود.

بیداری بزرگ نخست در دهه‌های ۱۷۳۰ و ۱۷۴۰، با موعظه‌های جاناتان ادواردز در نیوانگلند و سفرهای تبلیغی جورج وایتفیلد، نشان داد که دین می‌تواند مستقل از دولت و از راه منبر عمومی، جمعیت گسترده‌ای را بسیج کند.

وایتفیلد از ابزارهای تازه تبلیغاتی دوران خود نیز بهره می‌برد؛ از آگهی روزنامه گرفته تا سخنرانی در فضای باز. از این نظر، فعالیت‌های او را می‌توان از نمونه‌های اولیه تبلیغ مذهبی گسترده دانست؛ روشی که در قرن بیستم با رادیو و تلویزیون دامنه بسیار بیشتری پیدا کرد.

فینی و بیداری دوم

در نخستین دهه‌های قرن نوزدهم، چارلز فینی از چهره‌های برجسته بیداری دوم در نیویورک و مناطق غربی آمریکا شد. این دوره هم‌زمان با کاهش حمایت مالی رسمی از کلیساها و افزایش آزادی فعالیت فرقه‌های مختلف بود.

در چنین فضایی، کلیساها برای جذب پیروان بیشتر با هم رقابت می‌کردند. تبلیغ موثر، موسیقی، ارتباطات اجتماعی و توانایی ایجاد اجتماع محلی اهمیت بیشتری یافت. این الگوی رقابتی در قرن بیستم، در کلیساهای بزرگ آمریکایی به شکل گسترده‌تری ادامه پیدا کرد.

الهیات آخرالزمان | داربی، اسکافیلد و ورود اسرائیل به جهان‌بینی انجیلی

پس از شناخت ریشه‌های عاطفی و اجتماعی جریان، باید به سراغ آموزه‌ای رفت که بعدها بر دیدگاه سیاسی بخشی از انجیلی‌های آمریکا اثر عمیقی گذاشت.

داربی و تقسیم تاریخ به دوره‌های مختلف

جان نلسون داربی، کشیش ایرلندی و از چهره‌های اصلی برادران پلیموث، در دهه‌های ۱۸۳۰ قرائتی از تاریخ مقدس را گسترش داد که بعدها دیسپنسیشنالیسم نام گرفت. در این دیدگاه، تاریخ به دوره‌های متمایزی تقسیم می‌شود و رابطه خدا با انسان در هر دوره ویژگی‌های خاص خود را دارد. داربی همچنین سرنوشت اسرائیل را از سرنوشت کلیسا جدا می‌دانست.

در این روایت، کلیسا جای اسرائیل را در برنامه الهی نگرفته است. بازگشت یهودیان به سرزمین موعود بخشی از رخدادهای مربوط به بازگشت مسیح دانسته می‌شود. همچنین بر اساس نسخه رایج این دیدگاه، پیش از دوره سختی و رنج آخرالزمان، مؤمنان در رویدادی موسوم به ربوده‌شدن از زمین برداشته خواهند شد.[2] نبرد پایانی نیز با هارمجدون(آرماگدون) پیوند داده می‌شود.

اسکافیلد و کتاب مقدس حاشیه‌نویسی‌شده

عامل مهم در گسترش این آموزه، شیوه انتشار آن بود. سایرس اسکافیلد در سال ۱۹۰۹ کتاب مقدس مرجع اسکافیلد را با همکاری انتشارات دانشگاه آکسفورد منتشر کرد. در این نسخه، توضیحات و تفسیرهای اسکافیلد در کنار متن کتاب مقدس قرار گرفته بود.

قرارگرفتن متن مقدس و توضیحات تفسیری در صفحات مشترک باعث شد دیدگاه‌های دوره‌گرا در میان شمار زیادی از خوانندگان کتاب مقدس رواج پیدا کند. بسیاری از این خوانندگان، این تفسیرها را همراه همیشگی متن اصلی می‌دیدند و از همین راه، اندیشه‌های داربی با سرعت بیشتری در میان پروتستان‌های آمریکایی گسترش یافت.

این روند از زمینه‌های مهم شکل‌گیری جریانی شد که بعدها با نام صهیونیسم مسیحی شناخته شد.

اختلاف دیدگاه‌ها در درون مسیحیت

با این حال، همه مسیحیان و حتی همه انجیلی‌ها چنین برداشتی را قبول ندارند. بسیاری از پیروان الهیات اصلاح‌شده، کاتولیک‌ها و ارتدوکس‌ها این تقسیم‌بندی تاریخی را نمی‌پذیرند و آن را قرائتی نسبتا جدید می‌دانند که در قرن نوزدهم گسترش یافته است.

توجه به این تفاوت ضروری است. بحث حاضر درباره شاخه مشخصی از اندیشه انجیلی و اثر سیاسی آن است و نمی‌توان این دیدگاه را به کل مسیحیت یا همه انجیلی‌ها نسبت داد.

عقب‌نشینی و بازگشت | از محاکمه اسکوپس تا نوـانجیلی‌ها

جریان انجیلی همیشه در مرکز فضای عمومی آمریکا قرار نداشت. در دوره‌ای مهم از قرن بیستم، بخش بزرگی از این جریان از عرصه عمومی فاصله گرفت. شناخت این دوره برای فهم بازگشت سیاسی انجیلی‌ها ضروری است.

محاکمه اسکوپس و فشار رسانه‌ها

در دهه ۱۹۲۰، گسترش مدرنیسم، تدریس نظریه تکامل و نقد تاریخی کتاب مقدس، تنش شدیدی میان بنیادگرایان مسیحی و جریان‌های جدید فکری ایجاد کرد. نقطه اوج این درگیری، محاکمه جان اسکوپس در دیتون تنسی در سال ۱۹۲۵ بود.

در این پرونده، ویلیام جنینگز برایان و کلارنس درو در برابر هم قرار گرفتند و رسانه‌های ملی آمریکا نیز توجه گسترده‌ای به دادگاه نشان دادند. نوشته‌های طنزآمیز و تند روزنامه‌نگارانی مانند اچ. ال. منکن، بنیادگرایان را در افکار عمومی گروهی روستایی و مخالف علم تصویر کرد.

پس از این دوره، بخش مهمی از بنیادگرایان و انجیلی‌ها از حضور گسترده در فضای عمومی فاصله گرفتند و فعالیت خود را در نهادهای جداگانه ادامه دادند. موسسه‌های آموزش کتاب مقدس، از مودی تا بیولا، در همین محیط اهمیت بیشتری پیدا کردند و به مراکز آموزش و حفظ اندیشه این جریان بدل شدند.

نسل نو انجیلی | از انزوا به مشارکت

در دهه ۱۹۴۰، نسل تازه‌ای از رهبران انجیلی تصمیم گرفت به جای انزوا، حضور فعال‌تری در جامعه داشته باشد. هارولد اوکنگا اصطلاح نو انجیلی را مطرح کرد. انجمن ملی انجیلی‌ها در ۱۹۴۲ شکل گرفت، مدرسه الهیات فولر در ۱۹۴۷ آغاز به کار کرد و مجله مسیحیت امروز در ۱۹۵۶ منتشر شد.

بیلی گراهام برجسته‌ترین چهره این دوره بود. از برنامه لس‌آنجلس در ۱۹۴۹ تا سفرهای گسترده بین‌المللی، گراهام نشان داد انجیلی‌بودن می‌تواند با حضور گسترده در رسانه‌های ملی همراه شود.

گراهام با روسای جمهور دموکرات و جمهوری‌خواه ارتباط داشت و به کاخ سفید رفت‌وآمد می‌کرد. رابطه او با سیاست همیشه بدون مناقشه نبود، به‌ویژه رابطه‌اش با ریچارد نیکسون، اما در مقایسه با بسیاری از رهبران انجیلی نسل‌های بعد، هویت عمومی او کمتر در چارچوب وفاداری آشکار و دائمی به حزبی خاص تعریف می‌شد.

ورود به سیاست | از اکثریت اخلاقی تا پیوند با ترامپ

ورود سازمان‌یافته انجیلی‌ها به سیاست از مهم‌ترین بخش‌های این تاریخ است، اما این رخداد بدون زمینه‌های فکری و اجتماعی دو قرن گذشته قابل فهم نیست.

دهه شوک‌ها

چند تحول مهم، انجیلی‌های محافظه‌کار را به حضور گسترده‌تر در سیاست سوق داد؛ آرای دیوان عالی درباره دعای رسمی و قرائت کتاب مقدس در مدارس دولتی در دهه ۱۹۶۰، تحولات فرهنگی همان دهه و حکم دیوان عالی در پرونده رو علیه وید در ۱۹۷۳ که چارچوب حقوقی سقط جنین را در سطح فدرال تغییر داد.

در عین حال، برخی پژوهشگران از جمله رندال بالمر تاکید کرده‌اند که اختلاف دولت فدرال با مدارس و دانشگاه‌های مذهبی بر سر تبعیض نژادی و معافیت مالیاتی نیز در شکل‌گیری بسیج سیاسی راست مذهبی نقش مهمی داشت. بنابراین پیدایش این جنبش را نمی‌توان فقط با مسئله سقط جنین توضیح داد.

حاصل این تحولات، افزایش احساس تهدید فرهنگی در میان بسیاری از کلیساهای محافظه‌کار جنوب و غرب میانه آمریکا بود.

۱۹۷۹ | آغاز سازمان‌دهی سیاسی

جری فالول، واعظ تلویزیونی و بنیان‌گذار دانشگاه لیبرتی، در سال ۱۹۷۹ سازمان اکثریت اخلاقی را راه‌اندازی کرد.[3] این سازمان کوشید ظرفیت اجتماعی کلیساها را به نیروی منظم انتخاباتی بدل کند.

رونالد ریگان در انتخابات ۱۹۸۰ توانست حمایت بخش بزرگی از این رای‌دهندگان را جذب کند، در حالی که رقیب او جیمی کارتر، خود مسیحی تولد دوباره یافته بود. از این دوره به بعد، بسیاری از رهبران انجیلی محافظه‌کار احساس کردند می‌توانند نقشی تعیین‌کننده در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا داشته باشند.

تلویزیون و رسوایی

دهه ۱۹۸۰ دوران اوج واعظان تلویزیونی بود. پت رابرتسون با برنامه باشگاه ۷۰۰ و شبکه سی‌بی‌ان، جیم بیکر با پی‌تی‌ال و اورال رابرتز با مجموعه رسانه‌ای خود، میلیون‌ها مخاطب داشتند و کمک‌های مالی گسترده‌ای دریافت می‌کردند.

رسوایی‌های مالی و جنسی جیم بیکر و جیمی سواگرت در سال‌های ۱۹۸۷ و ۱۹۸۸ به اعتبار این نوع فعالیت مذهبی آسیب زد. این تجربه نشان داد رسانه دینی متکی بر کمک‌های گسترده مالی، در صورت نبود نظارت و شفافیت کافی، می‌تواند با بحران جدی اعتماد روبه‌رو شود.

از رابرتسون تا بوش و ترامپ

اکثریت اخلاقی در ۱۹۸۹ منحل شد، اما پت رابرتسون ائتلاف مسیحی را پایه گذاشت و رالف رید نقش مهمی در گسترش آن یافت. این سازمان با توزیع راهنمای رای‌دهندگان در کلیساها و استفاده از شبکه داوطلبان محلی، نفوذ خود را در حزب جمهوری‌خواه افزایش داد.

جرج دبلیو بوش نیز در انتخابات ۲۰۰۰ و ۲۰۰۴ از حمایت گسترده انجیلی‌های محافظه‌کار بهره برد و زبان دینی در دولت او حضور محسوسی داشت.

این روند در انتخابات ۲۰۱۶ وارد مرحله تازه‌ای شد. بر اساس نظرسنجی‌های خارج از حوزه‌های رای‌گیری، حدود ۸۱ درصد انجیلی‌های سفیدپوست، به دونالد ترامپ رای دادند؛ سیاستمداری که زندگی شخصی و سابقه عمومی او با بخشی از ارزش‌های اخلاقی مورد تاکید رهبران انجیلی فاصله داشت.[4]

این پیوند را می‌توان تا حد زیادی بر پایه منافع سیاسی مشترک توضیح داد. دولت ترامپ انتصاب قضات محافظه‌کار و اجرای شماری از خواسته‌های سیاسی راست مذهبی را دنبال کرد و در مقابل، بخش بزرگی از انجیلی‌های سفیدپوست پایگاه انتخاباتی وفاداری برای او فراهم کردند. اثر مهم این روند در سال ۲۰۲۲ آشکار شد؛ زمانی که دیوان عالی با رای پرونده دابز، حکم رو علیه وید را کنار گذاشت.

منطق معامله و پیامدهای آن

این رابطه پیشینه‌ای طولانی‌تر داشت. جرج دبلیو بوش دفتر ابتکارات مبتنی بر ایمان و جامعه را ایجاد کرد و راه مشارکت بیشتر نهادهای مذهبی در برخی برنامه‌های اجتماعی را که حمایت مالی دولت فدرال را داشتند گشود.

در دوران ترامپ، برخی رهبران انجیلی مانند رابرت جفریس در دفاع از حمایت خود می‌گفتند مردم رئیس‌جمهور انتخاب می‌کنند، نه کشیش. چنین استدلالی نشان می‌داد که برای بخشی از رهبران این جریان، کارآمدی سیاسی سیاستمدار از تطابق کامل زندگی او با معیارهای اخلاقی کلیسا مهم‌تر شده است.

این رویکرد در داخل خود جامعه انجیلی نیز مخالفان فراوانی داشت. با این حال، یکی از ویژگی‌های انجیلی‌گرایی سیاسی در سال‌های اخیر، اهمیت فزاینده دسترسی به قدرت و تاثیرگذاری بر قانون و دستگاه قضایی بوده است.

اورشلیم در مرکز | صهیونیسم مسیحی و نفوذ سیاسی انجیلی‌ها

رابطه بخشی از انجیلی‌های آمریکا با اسرائیل، بدون شناخت الهیات آخرالزمانی آنان به‌درستی فهمیده نمی‌شود.

از وعده کتاب مقدس تا سیاست روز

در قرائت دوره‌گرا، وعده کتاب پیدایش درباره برکت‌دادن به ابراهیم و نسل او، گاه به حمایت از دولت امروز اسرائیل پیوند داده می‌شود. در چنین برداشتی، حمایت از اسرائیل برای برخی پیروان این جریان معنایی دینی پیدا می‌کند.

جنگ شش‌روزه ۱۹۶۷ و تسلط اسرائیل بر بیت المقدس (اورشلیم) شرقی، برای بخشی از انجیلی‌های آمریکایی معنایی مرتبط با پیشگویی‌های کتاب مقدس یافت. کتاب هال لیندزی، سیاره بزرگ زمین در آستانه پایان، در دهه ۱۹۷۰ به اثری بسیار پرفروش بدل شد. چند دهه بعد نیز از مجموعه رمان‌های Left Behind اثر تیم لاهی و جری جنکینز ده‌ها میلیون نسخه فروش رفت.

از این راه، ادبیات آخرالزمانی در میان بخشی از جامعه آمریکا با برداشت‌های خاص از سیاست خارجی پیوند خورد.

جان هیگی و مسیحیان متحد برای اسرائیل

جان هیگی، کشیش کلیسای کرنرستون در سن‌آنتونیو، در سال ۲۰۰۶ سازمان مسیحیان متحد برای اسرائیل یا CUFI را بنیان گذاشت. این سازمان با اعلام میلیون‌ها عضو، خود را از بزرگ‌ترین سازمان‌های حامی اسرائیل در آمریکا معرفی می‌کند.

نشست سالانه این سازمان در واشنگتن میزبان بسیاری از سیاستمداران محافظه‌کار بوده است. این گروه همچنین در زمینه سیاست آمریکا درباره ایران، اسرائیل و تحریم‌ها فعالیت سیاسی و لابی‌گری داشته است.

سفارت اورشلیم | نماد پیوند دین و سیاست

در مه ۲۰۱۸ و هنگام انتقال سفارت آمریکا به اورشلیم (بیت المقدس)، رابرت جفریس و جان هیگی، دو کشیش سرشناس انجیلی، در مراسم افتتاح دعا کردند. [5]

این رابطه با وجود نزدیکی سیاسی، به معنای همسانی اعتقادی نیست. جفریس پیش‌تر دیدگاه‌های سنتی انحصارگرایانه‌ای درباره رستگاری و سرنوشت پیروان ادیان دیگر، از جمله یهودیان، بیان کرده بود. بنابراین همکاری برخی رهبران انجیلی و جریان‌های حامی اسرائیل را باید آمیزه‌ای از باورهای آخرالزمانی، همسویی سیاسی و منافع مشترک دانست.

در برخی رسانه‌های داخلی نیز این پیوند میان تفسیر متون مقدس و سیاست روز بررسی شده است؛ برای نمونه، جام‌جم در گزارشی به کاربرد سیاسی این متون در سخنان هیگی پرداخته است.[6] حضور سیاستمدارانی مانند مایک هاکابی، کشیش پیشین باپتیست و سفیر آمریکا در اسرائیل، نیز اهمیت این گرایش در بخشی از سیاست محافظه‌کار آمریکا را نشان می‌دهد.[7]

ادامه مسیر | از جولان تا توافق‌ ابراهیم

این روند با انتقال سفارت پایان نیافت. در ۲۰۱۹ دولت ترامپ حاکمیت اسرائیل بر بلندی‌های جولان را به رسمیت شناخت و در ۲۰۲۰ توافق‌های عادی‌سازی روابط اسرائیل با چند کشور عربی، موسوم به توافق‌ ابراهیم، امضا شد. شماری از چهره‌های انجیلی نزدیک به ترامپ از این اقدامات حمایت کردند.

تصویر ترامپ در ژوئن ۲۰۲۰ مقابل کلیسای سنت جان، در حالی که کتاب مقدس را در دست داشت، نیز به نمادی از پیوند آشکار زبان و نشانه‌های مذهبی با سیاست آن دوره بدل شد. در همان زمان، شماری از رهبران مسیحی و انجیلی نیز این اقدام را نقد کردند. همین اختلاف نشان می‌دهد رابطه انجیلی‌ها با سیاست آمریکا را نباید کاملا همگون تصور کرد.

ایران در ذهن انجیلی | از پیشگویی عیلام تا شبکه‌های ماهواره‌ای

ادبیات پیشگویی و جایگاه ایران

در برخی آثار آخرالزمانی انجیلی، ایران جایگاهی مشخص دارد. فصل ۳۸ کتاب حزقیال از فارس در میان گروه‌هایی نام می‌برد که در نبردی بزرگ حضور دارند و فصل ۴۹ ارمیا درباره عیلام سخن می‌گوید.

نویسندگانی مانند بیل سالوس کوشیده‌اند این آیات را مستقیما با تحولات سیاسی معاصر پیوند دهند. چنین تفسیرهایی مورد پذیرش همه مسیحیان یا حتی همه انجیلی‌ها نیست، اما در بخشی از ادبیات عامه‌پسند آخرالزمانی آمریکا دیده می‌شود.

مایک پمپئو، وزیر خارجه دولت نخست ترامپ و از سیاستمداران دارای پیشینه انجیلی نیز در سال ۲۰۱۹ در پاسخ به پرسشی درباره مقایسه ترامپ با ملکه استر، احتمال چنین برداشتی را رد نکرد. این نمونه‌ها نشان می‌دهند که زبان کتاب مقدس گاه وارد تفسیر سیاست خارجی آمریکا می‌شود.

وقتی نزاع سیاسی در قالب نبردی مقدس یا آخرالزمانی فهمیده شود، امکان مصالحه نیز دشوارتر می‌شود؛ زیرا اختلاف دیگر فقط بر سر منافع سیاسی نیست و برای برخی افراد معنایی دینی پیدا می‌کند.

نقشه جریان | مراحل تاریخی، بازیگران و شبکه‌های اثرگذار

اکنون می‌توان بخش‌های مختلف این تاریخ را کنار هم قرار داد و مسیر کلی رشد جریان انجیلی را مشاهده کرد.

شش مرحله تاریخی

تاریخ این جریان را می‌توان در شش دوره کلی توضیح داد. دوره نخست، بیداری‌های قرن هجدهم بود که الگوهای گردهمایی گسترده و تبلیغ عمومی را گسترش داد. دوره دوم، رشد الهیات آخرالزمانی در قرن نوزدهم با چهره‌هایی مانند داربی و سپس اسکافیلد بود. دوره سوم، عقب‌نشینی بخشی از بنیادگرایان از فضای عمومی پس از منازعات دهه ۱۹۲۰ بود. دوره چهارم، ظهور نوـانجیلی‌ها از دهه ۱۹۴۰ با چهره‌هایی مانند بیلی گراهام بود. دوره پنجم، ورود سازمان‌یافته راست انجیلی به سیاست از اواخر دهه ۱۹۷۰ تا دهه‌های آغازین قرن بیست‌ویکم بود. دوره ششم نیز با ظهور ترامپ و بحث‌های تازه درباره نسبت ایمان، هویت سیاسی و قدرت همراه شد.

پنج شبکه مادی و فکری

در کنار این دوره‌ها، چند شبکه به شکل هم‌زمان فعالیت کرده‌اند. شبکه الهیات، اندیشه‌ها را از نویسندگان و مدارس دینی به کلیساها منتقل کرده است. شبکه مالی، کمک‌های کلیسایی و مردمی را در اختیار نهادهای مذهبی، رسانه‌ها و گروه‌های سیاسی قرار داده است.

شبکه رسانه از رادیو و تلویزیون به اینترنت، یوتیوب، شبکه‌های اجتماعی و پادکست رسیده است. شبکه سیاست نیز از اکثریت اخلاقی و ائتلاف مسیحی تا مجموعه‌ای از اندیشکده‌ها، گروه‌های حقوقی و نهادهای انتخاباتی ادامه یافته است.

در کنار همه این موارد، شبکه اجتماعی کلیسا اهمیت اساسی دارد. بسیاری از کلیساهای بزرگ تنها محل عبادت نیستند؛ خدمات اجتماعی، گروه‌های کوچک، فعالیت‌های خانوادگی، آموزش و کمک‌رسانی نیز ارائه می‌کنند. همین پیوند روزمره با زندگی افراد، بخشی از ماندگاری اجتماعی جریان انجیلی را توضیح می‌دهد.

نقاط عطف اصلی

چند تاریخ در این مسیر اهمیت ویژه دارند؛ انتشار کتاب مقدس مرجع اسکافیلد در ۱۹۰۹، تاسیس اسرائیل در ۱۹۴۸، جنگ شش‌روزه در ۱۹۶۷، شکل‌گیری اکثریت اخلاقی در ۱۹۷۹ و پیروزی ترامپ در ۲۰۱۶.

این رخدادها نشان می‌دهند که جریان انجیلی بارها رویدادهای سیاسی و اجتماعی بیرونی را در چارچوب باورها و روایت‌های درونی خود تفسیر کرده است.

شکاف‌ها و آینده | اختلاف‌هایی که جریان را تغییر می‌دهند

برای ارزیابی دقیق مسیحیت انجیلی، توجه به قدرت سیاسی آن کافی نیست. اختلافات نسلی، سیاسی و اعتقادی درون این جریان نیز اهمیت دارند.

نسل جوان و فاصله با الگوهای قدیمی

برخی نظرسنجی‌های سال‌های اخیر از کاهش حمایت از اسرائیل در میان بخشی از انجیلی‌های جوان حکایت دارند.[8] جنگ غزه و گسترش تصاویر آن در شبکه‌های اجتماعی نیز بحث‌های تازه‌ای درباره سیاست اسرائیل در میان مسیحیان جوان آمریکا ایجاد کرده است.

با این حال، درباره اندازه و سرعت این تغییر باید محتاط بود؛ زیرا نتایج نظرسنجی‌ها به تعریف انجیلی، گروه سنی و شیوه طرح پرسش بستگی دارد. آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت، وجود شکاف نسلی در بخشی از جامعه انجیلی درباره اسرائیل و برخی مسائل سیاسی است.

بحران اعتبار درونی

افشای سوءرفتارهای راوی زکریاس پس از مرگ او در ۲۰۲۰، برکناری کارل لنتز از هیل‌سانگ و استعفای جری فالول جونیور از دانشگاه لیبرتی، اعتبار برخی رهبران و نهادهای این جریان را تحت تأثیر قرار داده است.

پیوند نزدیک شماری از رهبران انجیلی با ترامپ نیز در داخل جامعه انجیلی مخالفانی داشته است. با این حال، این اختلاف‌ها را نباید نشانه فروپاشی قریب‌الوقوع جریان دانست. بخش بزرگی از پایگاه محافظه‌کار انجیلی همچنان فعال و منسجم است.

منتقدان درون جریان

همه انجیلی‌ها مسیر سیاسی چند دهه اخیر را تایید نکرده‌اند. راسل مور، رئیس پیشین کمیسیون اخلاق و آزادی مذهبی کنوانسیون باپتیست‌های جنوبی، از رابطه نزدیک جریان با ترامپ انتقاد کرده است. بت مور نیز در ۲۰۲۱ از این کنوانسیون جدا شد.

نویسندگانی مانند دیوید فرنچ نیز هشدار داده‌اند که وابستگی شدید دین به رقابت‌های حزبی می‌تواند اعتبار مذهبی کلیساها را کاهش دهد. وجود چنین صداهایی نشان می‌دهد بخشی از منازعه درباره آینده مسیحیت انجیلی، درون خود این جریان جریان دارد.

آینده‌های احتمالی

چند مسیر برای آینده قابل تصور است. ممکن است بخش محافظه‌کار جریان کوچک‌تر اما منسجم‌تر شود. همچنین امکان دارد مرکز جمعیتی مسیحیت انجیلی و پنطیکاستی بیش از گذشته به آمریکای لاتین و آفریقا منتقل شود. شکاف نسلی نیز ممکن است برخی مواضع سیاسی، از جمله نگرش به اسرائیل، را در بلندمدت تغییر دهد.

احتمال دارد آینده واقعی ترکیبی از این روندها باشد.

راهبردها در بستر تاریخ | از روم باستان تا رسانه‌های امروز

پس از شناخت این جریان، پرسش بعدی شیوه برخورد با آن است. تجربه تاریخی نشان می‌دهد پاسخ به جنبش‌های مذهبی، تنها با محدودیت و تقابل مستقیم نتیجه مطلوب نمی‌دهد.

تجربه تاریخی مواجهه

در امپراتوری روم، برخورد با مسیحیت دوره‌های متفاوتی داشت. در برخی دوره‌ها آزار و سرکوب رخ داد و در دوره کنستانتین، مسیحیت از جایگاه قانونی تازه‌ای برخوردار شد. فرمان میلان در سال ۳۱۳ آزادی دینی بیشتری برای مسیحیان فراهم کرد، هرچند مسیحیت در همان سال دین رسمی امپراتوری نشد.

در قرون وسطی نیز کلیسای کاتولیک نفوذ گسترده‌ای بر آموزش و تفسیر دینی داشت، اما اختراع چاپ و سپس اصلاح دینی شرایط انتقال دانش را دگرگون کرد. تجربه تاریخی چاپ نشان می‌دهد فناوری ارتباطی می‌تواند انحصارهای فکری پیشین را با چالش جدی روبه‌رو کند.

سنت پاسخ کلامی در تمدن اسلامی

در تمدن اسلامی نیز آثار فراوانی در نقد و بررسی مسیحیت نوشته شده است. قاضی عبدالجبار و ابن حزم از چهره‌هایی هستند که به بررسی و نقد عقاید مسیحی پرداختند. این میراث نشان می‌دهد گفت‌وگوی استدلالی و مطالعه دقیق عقاید طرف مقابل، سابقه‌ای طولانی در سنت اسلامی دارد.

در بررسی دیسپنسیشنالیسم نیز تاریخ اهمیت زیادی دارد. این جریان در شکل شناخته‌شده امروز خود عمدتا در قرن نوزدهم رشد کرد. بیان دقیق همین پیشینه تاریخی می‌تواند برای شناخت آن موثرتر از نقدهای کلی و شعاری باشد.

راهکارهای امروز | پنج مسیر روشن

بر پایه این تجربه تاریخی، چند مسیر اهمیت بیشتری دارند؛ نخست، پژوهش مستند درباره الهیات، رسانه‌ها، منابع مالی، نهادها و زبان تبلیغی جریان انجیلی. دوم، تولید محتوای فرهنگی باکیفیت که به جای زبان دستوری، از روایت، فیلم، پادکست، محتوای کوتاه و دیگر قالب‌های جذاب استفاده کند.

سوم، تقویت خانواده، جامعه محلی و پیوندهای اجتماعی است؛ زیرا بخشی از قدرت کلیساهای انجیلی از اجتماع واقعی و خدمات روزمره آنها ناشی می‌شود. چهارم، آموزش سواد رسانه‌ای است تا مخاطب بتواند تفاوت خبر، تبلیغ، روایت اقناعی و محتوای دینی را تشخیص دهد. پنجم نیز گسترش گفت‌وگوی علمی با پژوهشگران و طیف‌های مختلف مسیحی، از جمله انتقاد کنندگان به سیاست‌زدگی جامعه انجیلی، است.

جمع‌بندی | آنچه از این مسیر می‌آموزیم

مسیحیت انجیلی از نگاه تاریخی، پدیده‌ای پیچیده اما قابل شناخت است. این جریان ریشه‌های فکری مشخص، آموزه‌هایی با تاریخ قابل پیگیری، رهبران شناخته‌شده و شبکه‌های گسترده مذهبی، اجتماعی، رسانه‌ای و سیاسی دارد.

در عین حال، نمی‌توان صد در صد انجیلی‌ها را با راست سیاسی آمریکا یا صهیونیسم مسیحی همسان دانست. مسئله اصلی در این بررسی، آن بخش از جریان انجیلی است که برخی تفسیرهای آخرالزمانی را با سیاست خارجی و حمایت سیاسی از اسرائیل پیوند زده است و گاه ایران و خاورمیانه را نیز با همان چارچوب تفسیر می‌کند.

پاسخ موثر به چنین پدیده‌ای نیازمند شناخت دقیق تاریخ و عقاید، داده‌های معتبر، رسانه حرفه‌ای، تقویت پیوندهای اجتماعی و گفت‌وگوی علمی است. چنین رویکردی هم تصویر دقیق‌تری از مسیحیت انجیلی ارائه می‌دهد و هم امکان تصمیم‌گیری آگاهانه‌تری فراهم می‌کند.

 

[1] . Christianity Today | گزارش تحلیلی از چشم‌انداز مذهبی آمریکا (مرکز پیو، ۲۰۱۵)
https://www.christianitytoday.com/2015/05/pew-evangelicals-stay-strong-us-religious-landscape-study/

[2] . EBSCO Research Starters | Dispensation­alism (داربی و کتاب مرجع اسکافیلد)
https://www.ebsco.com/research-starters/religion-and-philosophy/dispensationalism

[3] . Britannica | زندگی‌نامه جری فالول و تأسیس اکثریت اخلاقی در ۱۹۷۹
https://www.britannica.com/biography/Jerry-Falwell

[4] ۴. University of Chicago Divinity School | علت ماندن انجیلی‌های سفیدپوست در کنار ترامپ (داده ۸۱ درصد)
https://divinity.uchicago.edu/sightings/articles/why-white-evangelicals-stuck-trump

[5] . The New York Times | دعای رابرت جفریس و جان هیگی در افتتاح سفارت اورشلیم (۲۰۱۸)
https://www.nytimes.com/2018/05/14/world/middleeast/robert-jeffress-embassy-jerusalem-us.html

[6] جام‌جم آنلاین | تحلیل متون مقدس و کاربست سیاسی معاصر (اشاره به موعظه هیگی در مارس ۲۰۲۶)
https://jamejamonline.ir/fa/news/1561068/

[7] خبرگزاری مهر | هاکابی علیه ترامپ؛ رژیم اسرائیل چگونه روی دست آمریکا ماند
https://www.mehrnews.com/news/6864432/

[8] جوان آنلاین | فروپاشی اجماع سیاسی در آمریکا پیرامون حمایت از اسرائیل (کاهش حمایت انجیلی‌های سفیدپوست)
https://www.javanonline.ir/fa/news/1353401/