سرگرمی و قدرت | سیر تحول قهرمانسازی در رسانههای نوین
قهرمان سازی همیشه با پرده سینما یا صفحه تلفن همراه آغاز نمیشود. پیش از آنکه ابرقهرمانهای امروزی متولد شوند، اسطورهها، حماسهها و روایتهای تاریخی، قرنها این نقش را بر عهده داشتند. بسیاری از تحلیلها از همین نقطه غفلت میکنند و تصویری ناقص از اثر صنعت سرگرمی بر فرهنگ و جامعه ارائه میدهند و تا زمانی که این سیر تحول دیده نشود، فهم اثر سرگرمی بر فرهنگ و باورهای اجتماعی نیز ناقص خواهد ماند.
این مقاله با نگاهی جریانشناسانه، مسیر تحول قهرمانپردازی را از دوران باستان تا عصر هوش مصنوعی دنبال میکند و نشان میدهد سرگرمی چگونه در کنار ایجاد لذت، میتواند بر الگوهای اجتماعی، هویت فرهنگی و رقابت قدرتها نیز اثر بگذارد. اگر به دنبال نگاهی عمیقتر و متفاوت از تحلیلهای رایج درباره رسانه هستید، این مقاله تلاش میکند همان حلقه گمشده را پیش روی شما قرار دهد.
مقدمه | وقتی سرگرمی از تفریح فاصله گرفت
بیشتر ما فیلم میبینیم، بازی میکنیم یا ساعتها در شبکههای اجتماعی محتواهای مختلفی را دنبال میکنیم، بیآنکه به این فکر کنیم این آثار، در کنار سرگرم کردن، چه تصویری از موفقیت، قدرت، خانواده یا هویت در ذهن ما شکل میدهند. داستانها همیشه بخشی از زندگی انسان بودهاند؛ از افسانههای باستان تا سریالهای امروز، هر دوره قهرمانان خود را پرورش داده و به وسیله آنها ارزشهای مطلوبش را به نسل بعد منتقل کرده است.
البته این به آن معنا نیست که هر اثر سرگرمکننده با هدف سیاسی یا فرهنگی مشخصی تولید میشود. بسیاری از فیلمها، بازیها و سریالها برای جذب مخاطب یا موفقیت اقتصادی ساخته میشوند. با این حال، وقتی مجموعه بزرگی از آثار فرهنگی در طول سالها پیامها و الگوهای مشابهی را تکرار کنند، میتوانند بر برداشت مخاطبان از جهان پیرامون اثر بگذارندبه همین دلیل، فهم جایگاه امروز رسانهها، نیازمند دنبال کردن تاریخ قهرمانسازی از روایتهای شفاهی و حماسههای باستان تا سینما، اینترنت و هوش مصنوعی است. این نگاه تاریخی کمک میکند نقش سرگرمی را با دقت بیشتری ارزیابی کنیم و از قضاوتهای شتابزده فاصله بگیریم.
قهرمان از کجا آمد و چگونه تغییر کرد
قهرمانسازی بسیار قدیمیتر از سینما و تلویزیون است. نخستین قهرمانان در قصههای شفاهی، حماسهها و اسطورهها زندگی میکردند. رستم و هرکول فقط شخصیتهای داستانی نبودند؛ هر کدام تصویری از آرمانها، نگرانیها و ارزشهای جامعه خود ارائه میکردند.
در شاهنامه، رستم فقط جنگجویی نیرومند نیست. او بارها میان وظیفه، احساس و مسئولیت اجتماعی قرار میگیرد و تصمیمهایی میگیرد که پیامدهای سنگینی دارند. داستان رستم و سهراب یا نبردهای او با دشمنان، تنها روایت جنگ نیست؛ فردوسی در دل این داستانها به موضوعاتی مانند مسئولیت، وفاداری، خرد و پیامد تصمیمهای شتابزده نیز میپردازد. در اسطورههای یونان نیز هومر در ایلیاد، آشیل را فقط قهرمانی شکستناپذیر معرفی نمیکند؛ غرور، خشم و انتخابهای او سرنوشت جنگ را تغییر میدهد و نشان میدهد حتی نیرومندترین قهرمان نیز از پیامد رفتار خود در امان نیست. همین شباهتها نشان میدهد که قهرمان از همان آغاز، راهی برای انتقال تجربههای اجتماعی و ارزشهای فرهنگی بوده است، نه فقط وسیلهای برای سرگرم کردن مخاطب.
با گسترش دینداری و شکلگیری تمدنهای بزرگ، تصویر قهرمان نیز تغییر کرد. در بسیاری از روایتها، ویژگیهایی مانند عدالت، صداقت، مسئولیتپذیری، بردباری و خدمت به دیگران در کنار شجاعت اهمیت بیشتری پیدا کرد. از این دوره به بعد، قهرمان فقط با قدرت جسمانی شناخته نمیشد؛ رفتار، تصمیم و شیوه مواجهه او با دشواریها نیز اهمیت پیدا کرد.
ادبیات کلاسیک این شخصیتها را برای قرنها ماندگار کرد. شاهنامه، ایلیاد و اودیسه، حافظه فرهنگی ملتها شدند و نسلهای مختلف بارها به آنها رجوع کردند. این آثار فقط روایت گذشته نیستند؛ الگوهایی از موفقیت، شکست، فداکاری و مسئولیت را نیز به مخاطب منتقل میکنند.
نکته جالب آن است که بسیاری از فیلمهای موفق امروز هنوز از همین الگوی کهن استفاده میکنند. جوزف کمبل (۱۹۴۹)، در کتاب قهرمان هزارچهره نشان داد که بسیاری از داستانهای مشهور جهان از الگوی مشترکی به نام سفر قهرمان پیروی میکنند؛ شخصیتی عادی با بحرانی بزرگ روبهرو میشود، مسیر دشواری را پشت سر میگذارد، تجربه کسب میکند و با نگاهی تازه بازمیگردد.[۱] بعدها کریستوفر ووگلر این الگو را وارد آموزش فیلمنامهنویسی کرد و بسیاری از آثار سینمایی، از جنگ ستارگان گرفته تا ارباب حلقهها، از همین مسیر روایی الهام گرفتند.
در نتیجه، قهرمانسازی پدیدهای تازه نیست. آنچه در طول تاریخ تغییر کرده، ابزار روایت، گستره مخاطبان و سرعت انتشار داستانها بوده است. همین تغییرها، مسیر قهرمان را از نقالی و حماسه به سینما، تلویزیون، شبکههای اجتماعی و هوش مصنوعی رسانده و زمینه را برای شکلگیری الگوهای تازه فراهم کرده است.
جریانشناسی تحول قهرمانسازی از دوران باستان تا عصر هوش مصنوعی
برای شناخت قهرمانسازی امروز، باید مسیر تاریخی آن را دنبال کنیم. هر تحول بزرگ در ابزارهای ارتباطی، شیوه معرفی قهرمانان را نیز تغییر داده است. در این میان، فناوری، اقتصاد، فرهنگ و رسانه به صورت پیوسته بر یکدیگر اثر گذاشتهاند و هر دوره، الگوهای تازهای از قهرمان را پیش روی مخاطبان قرار داده است.
عصر روایت شفاهی
در نخستین جوامع، قصهگویان، نقالان و شاعران نقش رسانه را بر عهده داشتند. قهرمانان بیشتر در محدوده همان فرهنگ شناخته میشدند و داستانهای آنان، هویت جمعی، خاطره تاریخی و ارزشهای جامعه را زنده نگه میداشت. در ایران، نقالی شاهنامه و در یونان، روایتهای هومر، نمونههایی از همین شیوه انتقال فرهنگ هستند.
عصر کتاب
اختراع چاپ، نقطه عطف مهمی در تاریخ ارتباطات بود. تا آن زمان، تعداد و گستردگی کتابها به دلیل خطی بودن و نوشته شدن با دست کاتب، محدود بود اما با اختراع دستگاه چاپ، روایتها دیگر به حافظه راویان وابسته نبودند و میتوانستند میان نسلها و سرزمینهای مختلف گسترش پیدا کنند. قهرمانان ادبی به بخشی از حافظه فرهنگی ملتها تبدیل شدند و هر نسل، آنها را با شرایط زمان خود دوباره تفسیر کرد.
عصر سینما
قرن بیستم، دوران گسترش قهرمانسازی تصویری بود. سینما با ترکیب داستان، موسیقی و تصویر، قدرت همذاتپنداری مخاطب را افزایش داد. در جریان جنگ جهانی دوم، دولتهای مختلف نیز به ظرفیت فرهنگی این رسانه توجه کردند. برای نمونه، مجموعه مستند Why We Fight به کارگردانی فرانک کاپرا، با حمایت وزارت جنگ آمریکا تولید شد تا دلایل حضور این کشور در جنگ را برای افکار عمومی توضیح دهد.
عصر تلویزیون
تلویزیون قهرمان را از سالن سینما به خانهها آورد. مخاطبان هر هفته با شخصیتهای محبوب خود همراه میشدند و همین ارتباط مستمر، اثر عاطفی داستانها را افزایش داد. در همین دوره، بازار اسباببازی، پوشاک، تبلیغات و محصولات فرهنگی نیز بیش از گذشته با شخصیتهای محبوب پیوند خورد و صنعت سرگرمی وارد مرحله تازهای از رشد اقتصادی شد.
عصر اینترنت
اینترنت انحصار تولید محتوا را تا حد زیادی از میان برد. اکنون هر فردی میتوانست نویسنده، فیلمساز یا تولیدکننده محتوا باشد و در صورت استقبال مخاطبان، به چهرهای شناختهشده تبدیل شود. این تحول فرصت دیده شدن استعدادهای تازه را افزایش داد، اما رقابت برای جلب توجه مخاطب را نیز شدیدتر کرد.
عصر شبکههای اجتماعی
امروز شهرت گاهی در چند هفته شکل میگیرد. الگوریتمهای پلتفرمهایی مانند YouTube، TikTok، Instagram و X، محتوایی را بیشتر نمایش میدهند که احتمال تعامل کاربران با آن بیشتر باشد. این ویژگی باعث شده سرعت مشهور شدن برخی افراد با گذشته قابل مقایسه نباشد.
البته این روند درباره همه افراد مشهور صدق نمیکند. بسیاری از نویسندگان، پژوهشگران، هنرمندان و ورزشکاران همچنان با سالها تلاش و فعالیت حرفهای به جایگاه خود میرسند. تفاوت امروز در این است که مسیرهای رسیدن به شهرت بسیار متنوعتر شده و گاهی سرعت دیده شدن از سرعت شکلگیری تجربه و تخصص بیشتر است.
عصر هوش مصنوعی
اکنون وارد مرحلهای شدهایم که شخصیتهای دیجیتال هم میتوانند قهرمان باشند. اینفلوئنسرهای مجازی، ویدئوهای ساختهشده با هوش مصنوعی و شخصیتهای تعاملی، مرز میان واقعیت و داستان را کمرنگتر کردهاند.
این تحول فرصتهای تازهای برای آموزش، هنر و سرگرمی ایجاد میکند، اما همزمان اهمیت سواد رسانهای را نیز افزایش میدهد. هرچه تولید محتوای تصویری و متنی آسانتر شود، توانایی تشخیص اعتبار منبع، کیفیت محتوا و مرز میان واقعیت و محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.
صنعت سرگرمی چگونه بر باورهای اجتماعی اثر میگذارد
تاریخ قهرمانسازی نشان میدهد که رسانهها معمولاً باورهای مردم را در مدت کوتاه تغییر نمیدهند. اثر رسانه بیشتر در نتیجه تکرار پیام، همذاتپنداری با شخصیتها و تجربه مداوم شکل میگیرد. به همین دلیل، پژوهشگران علوم ارتباطات و روانشناسی اجتماعی، سالهاست رابطه میان داستان و نگرش مخاطب را بررسی میکنند.
برای نمونه، ملانی گرین و تیموتی براک، دو پژوهشگر دانشگاه ایالتی اوهایو، در نظریه انتقال روایی (Narrative Transportation Theory) توضیح میدهند که هرچه مخاطب بیشتر در فضای داستان غرق شود، احتمال اثرگذاری آن داستان بر نگرش و احساس او نیز بیشتر خواهد بود.[۲] البته آنها نیز تأکید میکنند که این اثر قطعی نیست و به پیشینه ذهنی، آموزش، فرهنگ و تجربه شخصی مخاطب بستگی دارد.
وقتی مخاطب بارها با شخصیتی همراه میشود، تصمیمهای او را دنبال میکند و موفقیت یا شکستش را تجربه میکند، ممکن است بخشی از نگاه خود به زندگی را نیز با آن شخصیت مقایسه کند. برای همین، داستان فقط سرگرمی نیست؛ فضایی برای تجربه غیرمستقیم موقعیتهای انسانی نیز به شمار میآید.
اثر رسانه فقط به داستان محدود نیست. موسیقی، تصویر، رنگ، طنز، بازیهای رایانهای و سریالهای بلندمدت نیز بر احساسات مخاطب اثر میگذارند. برای مثال، پژوهشهای دانیل کانمن درباره نقش هیجان در تصمیمگیری نشان میدهد انسانها بسیاری از قضاوتهای خود را ابتدا بر پایه احساس انجام میدهند و سپس برای آن دلیل میآورند.[۳] به همین دلیل، موسیقی و تصویر در آثار سرگرمکننده اهمیت زیادی دارند و میتوانند برداشت مخاطب از شخصیتها را تغییر دهند.
در بازیهای رایانهای نیز مخاطب فقط تماشاگر نیست؛ او تصمیم میگیرد، انتخاب میکند و نتیجه انتخاب خود را میبیند. به همین دلیل، برخی پژوهشگران معتقدند بازیهای رایانهای از نظر میزان درگیری ذهنی با فیلم تفاوت دارند. البته تاکنون پژوهشهای علمی درباره اثر بلندمدت بازیها به نتیجه واحدی نرسیدهاند و بیشتر پژوهشگران بر این باورند که خانواده، آموزش، شخصیت و محیط اجتماعی نیز در کنار بازی بر رفتار افراد اثر میگذارند.
در نتیجه، صنعت سرگرمی را نباید تنها عامل شکلگیری باورهای اجتماعی دانست و نباید نقش آن را نیز نادیده گرفت. رسانه، خانواده، آموزش، محیط اجتماعی و تجربه شخصی، همگی در کنار هم بر نگرش انسان اثر میگذارند. همین ظرفیت است که باعث شده دولتها، شرکتهای رسانهای و صنایع فرهنگی در سراسر جهان، توجه ویژهای به حوزه سرگرمی داشته باشند؛ موضوعی که در فصل بعد از زاویه رقابت فرهنگی کشورها بررسی میشود.
رقابت قدرتها در عرصه سرگرمی
وقتی روشن شد که داستان، فیلم، موسیقی و بازی میتوانند در کنار سرگرمی بر نگاه مخاطبان نیز اثر بگذارند، بسیاری از کشورها سرمایهگذاری گستردهتری روی صنایع فرهنگی انجام دادند. این روند محدود به منطقه یا نظام سیاسی خاصی نیست. آمریکا، ژاپن، کره جنوبی، فرانسه، چین و هند، هر کدام در دورههای مختلف تلاش کردهاند از ظرفیت آثار فرهنگی برای معرفی زبان، فرهنگ و تصویر ملی خود استفاده کنند. به همین دلیل، جریان قهرمانسازی در دنیای امروز را باید در کنار رقابت فرهنگی میان کشورها نیز بررسی کرد.
در ادبیات علوم سیاسی، جوزف نای، استاد دانشگاه هاروارد، این ظرفیت را قدرت نرم (Soft Power) نامید. از نگاه او، کشوری که بتواند از راه فرهنگ، آموزش، هنر و رسانه برای دیگر ملتها جذابیت ایجاد کند، بدون استفاده از فشار نظامی یا اقتصادی نیز میتواند بر روابط بینالملل اثر بگذارد.[۴] این مفهوم امروز در بسیاری از پژوهشهای روابط بینالملل پذیرفته شده است.
امروز بازیگران این عرصه تنها دولتها نیستند. شرکتهایی مانند Netflix، Disney، YouTube، TikTok و Meta، هر روز میلیاردها محتوای تصویری را در اختیار کاربران قرار میدهند. الگوریتمهای این پلتفرمها بر میزان دیده شدن آثار اثر میگذارند و همین موضوع رقابت فرهنگی را وارد مرحله تازهای کرده است.
در چنین فضایی، پرسش اصلی این نیست که صنعت سرگرمی خوب است یا بد. پرسش این است که چه عواملی باعث میشوند بعضی شخصیتها به الگوهای اجتماعی تبدیل شوند و بعضی دیگر، با وجود شهرت زیاد، در مدت کوتاهی از حافظه عمومی فاصله بگیرند.
قهرمانان پوشالی چگونه ساخته میشوند
در این مقاله، منظور از قهرمانان پوشالی همه افراد مشهور نیستند. بسیاری از دانشمندان، ورزشکاران، هنرمندان و فعالان اجتماعی، جایگاه خود را با سالها تلاش، تخصص و اثرگذاری به دست آوردهاند. مقصود، شخصیتهایی هستند که تصویر عمومی آنها بسیار بزرگتر از دستاورد واقعیشان است؛ چهرههایی که شهرتشان بیش از آنکه بر تجربه و کارنامه حرفهای استوار باشد، از موجهای رسانهای یا توجه لحظهای تغذیه میکند.
در گذشته، رسیدن به شهرت معمولاً سالها زمان میبرد. بازیگران، نویسندگان یا ورزشکاران، مسیر آموزش و تجربه را طی میکردند و سپس شناخته میشدند. امروز انتشار چند ویدئوی پربازدید یا حضور در رویدادی خبرساز، گاهی برای مشهور شدن کافی است. این تحول فرصت دیده شدن استعدادهای تازه را نیز افزایش داده است، اما در کنار آن، فاصله میان شهرت و شایستگی در برخی موارد بیشتر از گذشته دیده میشود.
یکی از مهمترین عوامل این جریان، اثر مواجهه مکرر(Mere Exposure Effect) است. رابرت زایونتس، روانشناس اجتماعی، در پژوهش مشهور خود که سال ۱۹۶۸ منتشر شد، نشان داد انسانها معمولاً نسبت به چهرهها، تصاویر یا نشانههایی که بارها دیدهاند، احساس آشنایی و پذیرش بیشتری پیدا میکنند؛ حتی اگر اطلاعات زیادی درباره آنها نداشته باشند.[۵] به همین دلیل، تکرار حضور یک چهره در رسانهها میتواند احساس اعتبار یا محبوبیت او را در ذهن مخاطب افزایش دهد، هرچند این موضوع به معنای شایستگی بیشتر آن فرد نیست.
عامل مهم دیگر، الگوریتمهای شبکههای اجتماعی هستند که معمولاً محتوایی را بیشتر نمایش میدهند که تعامل بیشتری ایجاد کند؛ مانند اشتراکگذاری، نظر دادن یا مدت زمان تماشا. در نتیجه، رقابت اصلی بر سر جلب توجه مخاطب شکل میگیرد. گاهی تولیدکنندگان محتوا برای حفظ این توجه، ناچار میشوند هر بار موضوعی هیجانانگیزتر یا بحثبرانگیزتر منتشر کنند.
در این میان، خود مخاطبان نیز در قهرمانسازی نقش مهمی دارند. صفحههای هواداری، بازنشر محتوا، ساخت ویدئوهای هواداری و گفتوگو در شبکههای اجتماعی، گاهی شخصیتی را به پدیدهای جهانی تبدیل میکند. محبوبیت گروههای موسیقی مانند BTS یا ستارگان فوتبال مانند لیونل مسی و کریستیانو رونالدو، تا اندازه زیادی با فعالیت گسترده هواداران در فضای مجازی نیز تقویت شده است. البته این مثالها به معنای قرار دادن این افراد در گروه قهرمانان پوشالی نیست؛ آنها سالها فعالیت حرفهای و دستاوردهای قابل اندازهگیری داشتهاند. این نمونهها فقط نشان میدهد که هواداران نیز در گسترش شهرت نقش فعالی دارند.
تاریخ رسانه نشان میدهد که بسیاری از شهرتهای ناگهانی، عمر کوتاهی دارند. چهرههایی که تنها بر موج توجه رسانهای حرکت میکنند، معمولاً با تغییر سلیقه مخاطبان یا ظهور موج بعدی، جایگاه خود را از دست میدهند. در مقابل، افرادی که اثر ماندگار، مهارت حرفهای یا دستاورد علمی و فرهنگی دارند، حتی اگر دورهای کمتر دیده شوند، دوباره مورد توجه قرار میگیرند.
به همین دلیل، میان محبوب بودن و قهرمان پوشالی باید تفاوت قائل شد. محبوبیت میتواند حاصل سالها تلاش و اثرگذاری باشد، اما شهرت کوتاهمدت همیشه به معنای جایگاه ماندگار نیست. همین تفاوت، زمینه را برای بررسی پیامدهای فرهنگی و اجتماعی قهرمانسازی در فصل بعد فراهم میکند.
پیامدهای فرهنگی و اجتماعی
قهرمانسازی تنها بر دنیای سرگرمی اثر نمیگذارد؛ این جریان میتواند نگاه جامعه به موفقیت، هویت، روابط اجتماعی و حتی انتخابهای روزمره را نیز تحت تأثیر قرار دهد. البته این اثر همیشه در یک جهت حرکت نمیکند. رسانهها هم فرصتهایی برای آموزش و آشنایی با فرهنگهای گوناگون فراهم کردهاند و هم در برخی موارد، الگوهایی را رواج دادهاند که جای بحث و نقد دارند. به همین دلیل، بهتر است این موضوع با نگاهی متعادل بررسی شود.
یکی از مهمترین تغییرات، برداشت از مفهوم موفقیت است. در گذشته، موفقیت بیشتر با دانش، تجربه، مهارت یا خدمت به جامعه سنجیده میشد. امروز برای بخشی از نسل جوان، میزان دیده شدن نیز به این معیارها اضافه شده است. این تغییر به خودی خود مسئلهساز نیست؛ بسیاری از تولیدکنندگان محتوا، نویسندگان، معلمان و پژوهشگران از فضای مجازی برای آموزش و انتقال تجربه استفاده میکنند. مسئله زمانی مطرح میشود که شهرت، بدون ارتباط با تخصص یا مسئولیت اجتماعی، به هدف اصلی تبدیل شود.
پژوهشهای ژولیت شور، جامعهشناس آمریکایی و استاد کالج بوستون، درباره فرهنگ مصرف نشان میدهد که نمایش مداوم سبک زندگی لوکس در رسانهها میتواند معیار مقایسه اجتماعی را تغییر دهد. او در کتاب The Overspent American توضیح میدهد که تکرار تصاویر مربوط به مصرف، ثروت و زندگی تجملی، گاهی باعث میشود افراد کیفیت زندگی خود را با الگوهایی مقایسه کنند که در زندگی روزمره کمتر قابل دسترسی هستند.[۶] این موضوع الزاماً درباره همه مخاطبان صدق نمیکند، اما میتواند بر بخشی از جامعه اثر بگذارد.
رسانهها بر سبک زندگی نیز اثر دارند. فیلمها، سریالها و شبکههای اجتماعی تصویری از زندگی مطلوب ارائه میکنند. اگر در بخش بزرگی از این آثار، موفقیت همیشه با ثروت، شهرت یا مصرف بیشتر همراه باشد، احتمال دارد برخی مخاطبان نیز همین تصویر را معیار موفقیت بدانند. در مقابل، اگر آثار فرهنگی، دانش، پشتکار، خلاقیت، مسئولیتپذیری یا همکاری را برجسته کنند، همین ویژگیها نیز بیشتر مورد توجه قرار میگیرد.
در حوزه خانواده نیز رسانهها نقش مهمی دارند. بسیاری از مخاطبان، شیوه گفتوگو، حل اختلاف یا روابط میان شخصیتهای داستانی را دنبال میکنند. برخی مجموعههای تلویزیونی یا فیلمها، مهارتهایی مانند همدلی، احترام و مسئولیتپذیری را تقویت میکنند و برخی دیگر، روابط انسانی را بیش از اندازه ساده یا نمایشی نشان میدهند. همین موضوع اهمیت گفتوگو درباره آثار رسانهای در خانواده و مدرسه را افزایش میدهد.
از سوی دیگر، نسل امروز بیش از هر زمان دیگری با فرهنگهای مختلف در ارتباط است. نوجوانی در ایران ممکن است همزمان فیلم آمریکایی ببیند، موسیقی کرهای گوش دهد، انیمه ژاپنی دنبال کند و با دوستانش درباره بازیهای آنلاین گفتوگو کند. این تنوع فرهنگی فرصت ارزشمندی برای شناخت جهان است، اما همزمان اهمیت آشنایی با تاریخ، ادبیات و فرهنگ خود را نیز بیشتر میکند. تجربه کشورهایی مانند ژاپن، کره جنوبی و فرانسه نشان میدهد ارتباط گسترده با فرهنگ جهانی، زمانی نتیجه بهتری دارد که جامعه از هویت فرهنگی خود نیز شناخت کافی داشته باشد.
در نهایت، مهمترین پیامد قهرمانسازی به این پرسش بازمیگردد که جامعه چه کسانی را شایسته تحسین میداند. هرچه رسانهها دانشمندان، معلمان، پزشکان، کارآفرینان، هنرمندان، ورزشکاران و فعالان فرهنگی و اجتماعی را بیشتر معرفی کنند، نسل جوان نیز دامنه گستردهتری از الگوها پیش روی خود خواهد داشت. همین تنوع، نگاه جامعه به موفقیت را متعادلتر میکند.
مطالعه چند نمونه تاریخی
تا اینجا مسیر کلی قهرمانسازی را بررسی کردیم. اکنون با چند نمونه تاریخی میتوان به روشنی دید که رسانهها در دورههای مختلف چگونه بر شکلگیری الگوهای اجتماعی اثر گذاشتهاند. هدف این بخش قضاوت درباره کشور یا صنعت خاصی نیست؛ هدف، بررسی تجربههایی است که در پژوهشهای تاریخ رسانه و ارتباطات بارها به آنها اشاره شده است.
در جنگ جهانی دوم، بسیاری از کشورها از سینما برای تقویت روحیه عمومی و افزایش همبستگی اجتماعی استفاده کردند. در آمریکا، مجموعه مستند Why We Fight به کارگردانی فرانک کاپرا با حمایت وزارت جنگ این کشور ساخته شد. در همان سالها، شخصیت کاپیتان آمریکا که شرکت Marvel معرفی کرده بود، به نمادی از مبارزه با آلمان نازی تبدیل شد. در بریتانیا، وزارت اطلاعات نیز از فیلم، پوستر و برنامههای رادیویی برای حفظ روحیه عمومی بهره گرفت. این نمونهها نشان میدهد که قهرمانسازی در شرایط بحرانی میتواند کارکرد اجتماعی و سیاسی نیز پیدا کند.
پس از پایان جنگ جهانی دوم، رقابت میان آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی وارد مرحله تازهای شد. در دوران جنگ سرد، رسانهها بخشی از رقابت فرهنگی میان دو قدرت بودند. آمریکا از شبکههایی مانند Radio Free Europe و Voice of America برای پخش برنامه به کشورهای بلوک شرق استفاده میکرد. در مقابل، اتحاد جماهیر شوروی نیز با رسانههای دولتی، جشنوارههای فرهنگی و تولیدات سینمایی، روایت خود را در داخل و خارج از مرزهایش گسترش میداد. این رقابت نشان میدهد که اثرگذاری فرهنگی، به فیلمهای سینمایی محدود نبود و رسانههای گوناگون در این مسیر نقش داشتند.
نمونه دیگر، صنعت انیمه ژاپن است. آثاری مانند شهر اشباح، همسایه من توتورو و شاهزاده مونونوکه که توسط استودیو Ghibli تولید شدند، میلیونها مخاطب در سراسر جهان پیدا کردند. این آثار، در کنار داستان، بخشهایی از فرهنگ، طبیعت، آیینها و نگاه ژاپنی به زندگی را نیز معرفی کردند. به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران روابط فرهنگی، انیمه را از عوامل افزایش شناخت جهانی نسبت به فرهنگ ژاپن میدانند.
کره جنوبی نیز تجربه مشابهی دارد. موفقیت جهانی گروه BTS، فیلم انگل ساخته بونگ جون هو و سریال بازی مرکب به صنعت سرگرمی محدود نماند. بر اساس گزارش وزارت فرهنگ، ورزش و گردشگری کره جنوبی، پس از گسترش موج فرهنگی کره، علاقه به یادگیری زبان کرهای، گردشگری و مصرف محصولات فرهنگی این کشور نیز افزایش یافت.[۷] این نمونه نشان میدهد که قهرمانسازی و تولید آثار محبوب، گاهی پیامدهایی بیشتر از حوزه فرهنگ دارند و بر اقتصاد و تصویر بینالمللی کشور نیز اثر میگذارند.
در مقابل، شبکههای اجتماعی الگوی تازهای از قهرمانسازی ایجاد کردهاند. امروز ممکن است فردی با چند ویدئوی کوتاه در TikTok، YouTube یا Instagram به شهرت جهانی برسد و چند ماه بعد، جای خود را به چهرهای دیگر بدهد. این سرعت، مهمترین تفاوت عصر دیجیتال با دورههای گذشته است؛ دورهای که بسیاری از نویسندگان، هنرمندان یا بازیگران طی سالها فعالیت حرفهای جایگاه خود را به دست میآوردند.
وجه مشترک همه این نمونهها آن است که فناوری و رسانه، شیوه معرفی قهرمانان را تغییر دادهاند، اما نیاز انسان به الگو همچنان ثابت مانده است. آنچه در هر دوره تغییر کرده، ابزار روایت، سرعت انتشار و گستره مخاطبان بوده است. این روند اکنون با ورود هوش مصنوعی وارد مرحله تازهای شده است؛ موضوعی که در فصل بعد به آن خواهیم پرداخت.
آینده قهرمانسازی در عصر هوش مصنوعی
هوش مصنوعی احتمالاً مهمترین تحول رسانهای پس از گسترش اینترنت خواهد بود. اگر در گذشته رسانه تنها ابزار روایت داستان بود، امروز خود داستان، شخصیتها، تصویر، صدا و حتی گفتوگوها نیز با کمک هوش مصنوعی تولید میشوند. این تغییر، مسیر قهرمانسازی را وارد مرحله تازهای کرده است.
نمونههای این تحول از هماکنون قابل مشاهده هستند. Lil Miquela که در سال ۲۰۱۶ معرفی شد، شخصیتی کاملاً دیجیتال است و با وجود آنکه انسان واقعی نیست، میلیونها دنبالکننده در Instagram دارد و با برندهایی مانند Prada، Calvin Klein، Samsung و BMW همکاری تبلیغاتی داشته است.[۸] این نمونه نشان میدهد که برای اثرگذاری بر مخاطب، همیشه به حضور فیزیکی یک فرد واقعی نیاز نیست.
در سالهای آینده، هوش مصنوعی میتواند تجربه سرگرمی را نیز شخصیتر کند. پلتفرمهایی مانند Netflix، Spotify و YouTube هماکنون با استفاده از الگوریتمهای یادگیری ماشین، محتوا را بر اساس علایق کاربران پیشنهاد میکنند. با پیشرفت مدلهای هوش مصنوعی، این روند میتواند به تولید داستانها، شخصیتها یا حتی پایانهای متفاوت برای هر مخاطب منجر شود.
این تحول فرصتهای مهمی نیز ایجاد میکند. آموزش تعاملی، تولید سریعتر آثار فرهنگی، دسترسی آسانتر به محتوای آموزشی و کاهش هزینه تولید، بخشی از این فرصتها هستند. در مقابل، پرسشهای تازهای نیز مطرح میشود. اگر شخصیتی که با او ارتباط عاطفی برقرار کردهایم، کاملاً مصنوعی باشد، معیار ما برای اعتماد، اعتبار و الگوپذیری چه خواهد بود؟
واقعیت مجازی و واقعیت افزوده نیز این تغییر را عمیقتر خواهند کرد. مخاطب دیگر فقط تماشاگر داستان نیست؛ او میتواند در دل روایت حضور پیدا کند، تصمیم بگیرد و مسیر داستان را تغییر دهد. این فناوری در آموزش پزشکی، معماری، گردشگری و حتی آموزش تاریخ نیز کاربردهای ارزشمندی پیدا کرده است، اما همزمان مرز میان تجربه واقعی و تجربه دیجیتال را نیز باریکتر میکند.
با این حال، مهمترین تغییر آینده به فناوری مربوط نمیشود؛ به توان تحلیل انسان مربوط است. هرچه تولید محتوا آسانتر شود، تشخیص اعتبار منبع، کیفیت اطلاعات و هدف محتوا نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند. به همین دلیل، آینده قهرمانسازی بیش از هر زمان دیگری به سواد رسانهای، تفکر انتقادی و توان مقایسه روایتهای مختلف وابسته خواهد بود.
راهکارهای تاریخی برای افزایش تابآوری فرهنگی
مرور تاریخ نشان میدهد که هیچ جامعهای با فاصله گرفتن از دانش، فرهنگ و گفتوگو نتوانسته هویت خود را حفظ کند. در مقابل، ملتهایی که در کنار ارتباط با جهان، آموزش، هنر و تولید آثار فرهنگی را جدی گرفتهاند، توانستهاند با تغییرات رسانهای بهتر سازگار شوند. به همین دلیل، راهکارهای افزایش تابآوری فرهنگی را نیز میتوان در تجربه تاریخی ملتها جستوجو کرد.
در دوران باستان، این نقش را داستانها، حماسهها و روایتهای شفاهی بر عهده داشتند. شاهنامه فردوسی، ایلیاد هومر و بسیاری از آثار کلاسیک، نسلهای مختلف را با تاریخ، زبان و فرهنگ خود آشنا میکردند و پیوند میان گذشته و حال را حفظ میکردند.
با گسترش آموزش و کتاب، مدرسهها، دانشگاهها و کتابخانهها نقش پررنگتری پیدا کردند. کاری که آموزش عمومی انجام داد این بود که امکان دسترسی مردم به دانش و آشنایی با دیدگاههای گوناگون را افزایش داد و جامعه را برای ورود به عصر رسانههای جمعی آماده کرد.
در قرن بیستم، با گسترش رادیو، تلویزیون و سینما، مفهوم سواد رسانهای اهمیت پیدا کرد. دیگر تنها خواندن و نوشتن کافی نبود؛ مخاطب باید میتوانست تفاوت میان خبر، تبلیغ، سرگرمی، تحلیل و شایعه را نیز تشخیص دهد.
امروز تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد که آموزش سواد رسانهای میتواند نقش مهمی در افزایش توان تحلیل مخاطبان داشته باشد.
بر اساس همین تجربههای تاریخی، میتوان چند راهکار عملی پیشنهاد کرد.
نخست، تقویت سواد رسانهای از سنین پایین. به این ترتیب، مخاطبان میتوانند اعتبار منابع، هدف پیامها و تفاوت میان واقعیت و تبلیغات را تشخیص دهند.
دوم، آشنایی عمیقتر با تاریخ، ادبیات و فرهنگ. شناخت ریشههای فرهنگی، امکان مقایسه روایتهای مختلف را افزایش میدهد و از قضاوتهای شتابزده جلوگیری میکند.
سوم، حمایت از تولید آثار فرهنگی جذاب و باکیفیت. تجربه ژاپن، کره جنوبی و فرانسه نشان میدهد که رقابت فرهنگی فقط با نقد آثار دیگران پیش نمیرود. تولید فیلم، انیمیشن، بازی، مستند، موسیقی و کتابهای ارزشمند، نقش مهمی در معرفی فرهنگ هر جامعه دارد.
چهارم، گسترش گفتوگو در خانواده، مدرسه و دانشگاه. اگر نوجوان بتواند درباره فیلم، بازی یا شخصیت محبوب خود گفتوگویی آزاد و مستند داشته باشد، احتمال تصمیمگیری آگاهانه بیشتر خواهد شد.
در نهایت، تابآوری فرهنگی، با افزایش توان تحلیل، انتخاب آگاهانه و حفظ اعتماد به هویت فرهنگی خود در کنار شناخت فرهنگهای دیگر به دست میآید.
جمعبندی | آینده قهرمانان در نبرد روایتها
مسیر قهرمانسازی از اسطورههای باستان آغاز شد، با ادبیات کلاسیک ادامه یافت، در سینما و تلویزیون جهانی شد و امروز با شبکههای اجتماعی و هوش مصنوعی وارد مرحله تازهای شده است. در تمام این دورهها، ابزارها تغییر کردهاند، اما نقش قهرمان در انتقال ارزشها، شکل دادن به روایتهای اجتماعی و اثرگذاری بر فرهنگ همچنان باقی مانده است.
در این میان، صنعت سرگرمی را نمیتوان فقط تهدید یا فقط فرصت دانست. همین رسانههایی که گاهی الگوهای سطحی را برجسته میکنند، آثار ارزشمند علمی، فرهنگی، تاریخی و آموزشی نیز تولید کردهاند و زمینه آشنایی ملتها با یکدیگر را گسترش دادهاند. به همین دلیل، ارزیابی این حوزه نیازمند نگاهی متعادل و مبتنی بر شواهد است.
همچنین باید میان شهرت و شایستگی تفاوت قائل شد. هر شخصیت مشهوری قهرمان پوشالی نیست و هر چهره کمتر شناختهشدهای نیز اثرگذاری اندکی ندارد. معیارهایی مانند تخصص،تعهد دینی و اخلاقی، مسئولیتپذیری، صداقت، خدمت به جامعه و اثر ماندگار، همچنان مناسبترین ملاک برای انتخاب الگو هستند.
پژوهشهای علوم ارتباطات نیز نشان میدهد مخاطبان، دریافتکنندگان منفعل پیام نیستند. خانواده، آموزش، باورهای پیشین، تجربه زیسته و محیط اجتماعی، در شیوه تفسیر پیامهای رسانهای نقش دارند. همین موضوع باعث میشود اثر رسانه بر افراد، همیشه یکسان نباشد.
در عصر هوش مصنوعی، جریان قهرمانسازی با سرعت بیشتری ادامه خواهد یافت، اما مهمترین سرمایه همچنان قدرت تحلیل مخاطب است. هر اندازه سواد رسانهای، شناخت تاریخی و تفکر انتقادی در جامعه تقویت شود، امکان انتخاب آگاهانه نیز بیشتر خواهد شد.
در نهایت، آینده این رقابت بیش از آنکه به فناوری وابسته باشد، به کیفیت انتخابهای ما بستگی دارد. رسانهها در سالهای آینده نیز قهرمانان بسیاری معرفی خواهند کرد، اما این مخاطبان هستند که تصمیم میگیرند کدام چهره به الگویی ماندگار تبدیل شود و کدام شخصیت، تنها موجی کوتاه در جریان پرشتاب روایتهای عصر دیجیتال باقی بماند. این انتخاب، بیش از هر زمان دیگری، به آگاهی، تجربه و توان تحلیل جامعه وابسته است.
منابع برای مطالعه بیشتر
[۱] بنیاد جوزف کمبل (Joseph Campbell Foundation)، Joseph Campbell and the Hero’s Journey، توضیح رسمی الگوی سفر قهرمان (monomyth) از کتاب The Hero with a Thousand Faces (۱۹۴۹) و مراحل سهگانه جدایی، آغاز و بازگشت:
https://www.jcf.org/learn/joseph-campbell-heros-journey
[۲] Semantic Scholar / نشریه Journal of Personality and Social Psychology، The Role of Transportation in the Persuasiveness of Public Narratives (Green & Brock, ۲۰۰۰)، پژوهش بنیادین درباره نظریه انتقال روایی و رابطه میان غرقشدن در داستان و تغییر نگرش مخاطب:
https://www.semanticscholar.org/paper/The-role-of-transportation-in-the-persuasiveness-of-Green-Brock/۹۰۴۶۱۷e۳cedfcd۰c۴۱۷۰۷ef۱۴۹۹e۴f۲۸۷۸a۲۰fb۸
[۳] کالج وستمونت، Thinking Fast and Slow with Daniel Kahneman، خلاصه رسمی نظریه دانیل کانمن درباره دو سیستم تفکر (سیستم ۱: سریع، هیجانی و شهودی؛ سیستم ۲: کند، منطقی و تحلیلی) و نقش هیجان در تصمیمگیری:
https://www.westmont.edu/thinking-fast-and-slow-daniel-kahneman
[۴] مدرسه دولتی کندی هاروارد (Harvard Kennedy School)، Soft power: Not just winning hearts and minds, but saving lives، توضیح رسمی مفهوم قدرت نرم جوزف نای و تعریف آن بهعنوان توانایی اثرگذاری از راه جذابیت فرهنگی بهجای فشار نظامی یا اقتصادی:
https://www.hks.harvard.edu/faculty-research/policy-topics/international-relations-security/soft-power-not-just-winning-hearts
[۵] Simply Psychology، Mere Exposure Effect in Psychology: Biases & Heuristics، توضیح پژوهش رابرت زایونتس (۱۹۶۸) درباره اثر مواجهه مکرر و رابطه میان تکرار مواجهه با محرک و افزایش پذیرش و پسندیدگی آن:
https://www.simplypsychology.org/mere-exposure-effect.html
[۶] Google Books / Basic Books، The Overspent American: Upscaling, Downshifting, and the New Consumer (ژولیت شور، ۱۹۹۸)، معرفی کتاب درباره فرهنگ مصرف، مقایسه اجتماعی و اثر نمایش سبک زندگی لوکس در رسانهها بر معیارهای مصرف مخاطب:
https://books.google.com/books/about/The_Overspent_American.html?id=cdkvIE۷۲FMYC
[۷] ویکیپدیا (انگلیسی)، Korean Wave، گزارشی درباره موج فرهنگی کره (هالیو)، اثر اقتصادی آن بر گردشگری و صادرات فرهنگی کره جنوبی و آمار وزارت فرهنگ، ورزش و گردشگری این کشور درباره ارزش اقتصادی هالیو:
https://en.wikipedia.org/wiki/Korean_Wave
[۸] ویکیپدیا (انگلیسی)، Miquela، گزارش درباره اینفلوئنسر مجازی Lil Miquela، ساختهشده در سال ۲۰۱۶، همکاری با برندهای Prada، Calvin Klein و Samsung و بیش از ۲ میلیون دنبالکننده در اینستاگرام:
https://en.wikipedia.org/wiki/Miquela
دیدگاهتان را بنویسید