آیا تا به حال به لوگوی معروف «مؤسسه انتشارات فرانکلین» در پشت جلد کتابهای قدیمی یا تجدید چاپ شده برخورد کردهاید؟ نامی که با دوران طلایی صنعت نشر، کیفیت چاپ بالا و ترجمه آثار کلاسیک جهان گره خورده است. اما آیا این تمام ماجراست؟ آیا حضور یک مؤسسه آمریکایی قدرتمند در قلب پایتخت ایران، صرفاً اقدامی بشردوستانه برای ارتقای فرهنگ کتابخوانی بود یا اهداف پیچیدهتری در لایههای زیرین آن جریان داشت؟
کتاب فرانکلین در تهران، جدیدترین اثر پژوهشی سعید مستغاثی که در دفتر پژوهشهای مؤسسه کیهان تدوین شده است، دست روی یکی از حساسترین و کمتر گفته شدهترین پروندههای فرهنگی تاریخ معاصر ایران میگذارد. این کتاب، روایتی است تکاندهنده از «جنگ نرم»؛ جنگی که در آن بهجای گلوله، واژگان شلیک میشوند و سنگرها نه خاکریزهای خاکی، که ذهن و اندیشۀ نخبگان و دانشآموزان ایرانی است.
معرفی جامع و تحلیلی کتاب
مؤسسه انتشارات فرانکلین (Franklin Book Program)، سازمانی آمریکایی بود که در سال ۱۹۵۲ (۱۳۳۱ شمسی) و در اوج دوران جنگ سرد تأسیس شد. هدف اعلام شده آن، تسهیل چاپ و انتشار کتابهای آمریکایی در کشورهای در حال توسعه بود. شعبه تهرانِ این مؤسسه به ریاست «همایون صنعتیزاده»، خیلی زود به قدرتمندترین بنگاه انتشاراتی خاورمیانه تبدیل شد.
اما سعید مستغاثی در کتاب فرانکلین در تهران، با کنار زدن ظاهر فریبنده و خدمات تکنیکی این مؤسسه، به ماهیت سیاسی و امنیتی آن میپردازد. این کتاب جلد دیگری از مجموعه کتابهای «نیمه پنهان» انتشارات کیهان است که تلاش دارد نشان دهد چگونه ایالات متحده آمریکا پس از کودتای ۲۸ مرداد، نه تنها بر نفت و سیاست، بلکه بر شریانهای فرهنگی و آموزشی ایران نیز مسلط شد.
نویسنده با استناد به اسناد ساواک، گزارشهای لانه جاسوسی و خاطرات رجال آن دوران، استدلال میکند که پروژه فرانکلین، بخشی از دکترین ایالات متحده برای مقابله با نفوذ کمونیسم شوروی و ترویج سبک زندگی آمریکایی (American Way of Life) در ایران بود. این کتاب نشان میدهد که چگونه این مؤسسه با جذب روشنفکران، مترجمان و نویسندگان برجسته ایرانی، سعی در جهتدهی به افکار عمومی و ایجاد یک طبقه روشنفکر وابسته داشت.
چرا کتاب فرانکلین در تهران یک اثر افشاگرانه است؟
۱. نفوذ در سیستم آموزشی کشور:
یکی از تکاندهندهترین بخشهای کتاب، بررسی چگونگی واگذاری چاپ و تألیف کتابهای درسی مدارس ایران به مؤسسه فرانکلین است. مستغاثی توضیح میدهد که چگونه آمریکاییها با نفوذ در ساختار آموزش و پرورش، محتوای کتب درسی کودکان ایرانی را بازنویسی کردند تا نسلی تربیت شود که با ارزشهای غربی بیگانه نباشد و تاریخ و هویت اسلامی-ایرانی خود را فراموش کند.
۲. شبکهسازی روشنفکران (شکار نخبگان):
کتاب به بررسی دقیق مکانیسم فرانکلین در جذب نویسندگان چپگرا یا منتقد حکومت میپردازد. نویسنده تشریح میکند که چگونه با پرداخت حقالترجمههای کلان و ایجاد پرستیژ کاری، بسیاری از روشنفکران مخالف، عملاً در خدمت پروژههای فرهنگی آمریکا قرار گرفتند و قلمشان خنثی یا همسو شد.
۳. نقش همایون صنعتیزاده:
شخصیت همایون صنعتیزاده، بنیانگذار شعبه تهران، همواره هالهای از ابهام داشته است. در حالی که بسیاری او را پدر صنعت نشر مدرن ایران میدانند، مستغاثی در این کتاب با واکاوی ارتباطات او با دربار، سفارت آمریکا و شبکههای فراماسونری، چهرهای متفاوت از او ترسیم میکند؛ چهرهای که بیشتر شبیه به یک کارگزار فرهنگیِ سرویسهای اطلاعاتی غرب است تا یک ناشر مستقل.
۴. جنگ سرد فرهنگی:
کتاب در بستری جهانی روایت میشود. نویسنده به خوبی توضیح میدهد که چگونه «کتاب» به سلاحی استراتژیک در دوران جنگ سرد تبدیل شد و سازمان سیا (CIA) و وزارت خارجه آمریکا چگونه بودجههای کلان مؤسسه فرانکلین را تأمین میکردند تا ادبیات و تفکر آمریکایی را در برابر ادبیات روسیه و بلوک شرق پیروز گردانند.
درباره نویسنده و ناشر
سعید مستغاثی، پژوهشگر و مستندساز شناختهشدهای است که تخصصش در یافتن ردپای جریانات استعماری در فرهنگ و هنر است. او که سالها با دفتر پژوهشهای کیهان همکاری داشته، در این اثر نیز همانند کارهای قبلیاش (مانند مستندهای راز آرماگدون و کتاب حکایت سینماتوگراف)، رویکردی صریح، مستند و ضد استکباری دارد. قلم او تند و بیپرده است و ابایی از نام بردن افراد و جریاناتی که آنها را «نفوذی» میداند، ندارد.
برای خرید دوره «شناخت سینما» به این صفحه مراجعه کنید.
دفتر پژوهشهای مؤسسه کیهان نیز به عنوان ناشر این اثر، سابقهای طولانی در انتشار کتابهای تاریخی-سیاسی با رویکرد افشاگرانه دارد. مجموعه کتابهای «نیمه پنهان» این ناشر، همواره منبعی برای کسانی بوده است که میخواهند تاریخ معاصر ایران را از زاویهای غیر از قرائتهای رسمیِ غربی و روشنفکری مطالعه کنند.
مخاطبان این کتاب چه کسانی هستند؟
- پژوهشگران تاریخ معاصر و علوم سیاسی: برای درک عمیقتر از ساختار نفوذ آمریکا در دوران پهلوی دوم.
- فعالان حوزه فرهنگ و رسانه: برای شناخت روشهای پیچیده جنگ نرم و دیپلماسی عمومی.
- دانشجویان جامعهشناسی و ارتباطات: برای مطالعه موردیِ تأثیر یک نهاد خارجی بر فرهنگ بومی.
- علاقهمندان به حوزه نشر و ادبیات: برای دانستن تاریخچهی واقعی و پنهانِ یکی از بزرگترین ناشران تاریخ ایران.
- مخاطبان کتابهای خاطرات و اسناد: چرا که بخش زیادی از کتاب بر پایه اسناد محرمانه بنا شده است.
موارد مرتبط
دیدگاهها
هیچ دیدگاهی برای این محصول نوشته نشده است.