نقد فیلم علت مرگ نامعلوم | اثر انتخابی برای اسکار سال ۲۰۲۶

فیلم «#علت_مرگ_نامعلوم» مانند بسیاری از آثار این سینما دچار سندرم پرگویی و عدم استفاده از بیان سینمایی است. با مقدمه‌ای مفصل که تا ورود به داستان اصلی و به اصطلاح راه افتادن فیلم، مدت‌زمان زیادی طول می‌کشد؛ زمانی که می‌توانست به یک‌پنجم تا یک‌هشتم زمان کنونی کاهش یابد. بخش باقی‌مانده این مقدمه، که تکرار مکررات و توضیح واضحات است، را می‌توان حذف کرد بدون آنکه لطمه‌ای به فیلم و قصه بخورد.

اما برخلاف آنچه رایج شده، فیلم «علت مرگ نامعلوم» یک فیلم جاده‌ای نیست. هنوز تعداد قابل توجهی از فیلمسازان ما مفهوم فیلم جاده‌ای را درک نکرده‌اند و می‌پندارند اگر صحنه‌هایی از جاده در اثرشان نشان دهند، یعنی فیلم جاده‌ای ساخته‌اند. در حالی که ابتدایی‌ترین تعریف این ژانر آن است که جاده در قصه و ماجرا، شخصیت داشته و نقش تعیین‌کننده‌ای در پیشبرد داستان ایفا کند.

فیلم‌های متعددی نمونه‌های قابل قبول از فیلم جاده‌ای هستند؛ در سینمای ایران مانند «سه نفر روی خط» (عبدالله غیابی) و در سینمای جهان: «تلما و لوییز» (ریدلی اسکات)، «پاریس تگزاس» (ویم وندرس)، «عجیب‌تر از بهشت» (جیم جارموش) و «لیتل میس سانشاین» (جاناتان دیتن و والری فاریس). به نظر می‌رسد «علت مرگ نامعلوم» از دو اثر اخیر الهام گرفته، اما نتوانسته شخصیت جاده را به فیلم خود بیاورد.

در «لیتل میس سانشاین»، خانواده‌ در همان صحنه نخست و در چند دقیقه معرفی می‌شوند، گذشته‌شان بازگو شده و هدف ماجرا مشخص می‌گردد؛ سپس مخاطب به‌سرعت به دل قصه پرتاب می‌شود. تمام اتفاقات طول مسیر سفر به کالیفرنیا، همچون یک اودیسه، شخصیت‌ها را دگرگون می‌کند و قوام می‌بخشد، حتی اگر اوج داستان در مقصد رخ دهد. اما در «علت مرگ نامعلوم»، داستان از یک ملودرام خانوادگی به ماجرایی ظاهراً معمایی و شبه‌حادثه‌ای تبدیل می‌شود، هرچند عناصر روایی تقریباً همان باقی مانده است. این وضعیت مشابه فیلم «چرا گریه نمی‌کنی؟» است که نسخه کژآهنگ سریال «پس از مرگ» ریکی جرویز بود؛ با این تفاوت که جرویز با زبان سینما شخصیت خود را دگرگون می‌کرد، اما «چرا گریه نمی‌کنی؟» با دیالوگ‌های سطحی و شعاری می‌کوشید القا کند که شخصیت اصلی توان گریه ندارد.

عبارت «سینمای اجتماعی» یکی از اصطلاحات من‌درآوردی در سینمای ماست، مانند «سینمای معناگرا»، «سینمای استراتژیک» و «سینمای کودک». در حالی که در تاریخ سینما و میان آثار برجسته، اساساً ژانری به نام سینمای اجتماعی به‌عنوان یک گونه مستقل وجود نداشته است.

حتی نئورئالیست‌های ایتالیایی که به این نوع سینمای اجتماعی نزدیک‌تر بودند، چنین ادعایی نداشتند و آثارشان بیشتر در حوزۀ ملودرام‌های رئالیستی قرار می‌گرفت. زمانی در سینمای ایران دکانی به نام «فیلم هنری» وجود داشت که هر کس بی‌سواد سینمایی یا ناآشنا با کار دوربین و فاقد ایده روشن بود، فیلمش را با این برچسب عرضه می‌کرد (یاد فیلم «پایان هالیوودی» وودی آلن بخیر!). حالا آن عنوان کنار رفته و برچسب تازه‌ای به نام «سینمای اجتماعی» باب شده که نه تعریفی مشخص از اجتماع مورد نظر دارد و نه درک درستی از مفهوم جامعه ارائه می‌دهد. حتی منتقد دویچه‌وله در یادداشتی درباره آثار موسوم به اجتماعی در جشنواره فیلم‌های ایرانی کلن نوشت که «این فیلم‌های اجتماعی بیشتر شبیه مصیبت‌های خانوادگی‌اند».

سازندگان «علت مرگ نامعلوم» در این بازار مکاره سینمای اجتماعی مدعی‌اند نمایشی از اجتماع داده‌اند، در حالی که نه اجتماع‌شان تعریف روشنی دارد و نه تعلق تیپ‌های کلیشه‌ای داستان به جامعه‌ای خاص مشخص شده است. کدام اجتماع؟ کدام جامعه؟ جوان وبلاگ‌نویسی که معلوم نیست چرا قصد ترک نامزدش را دارد، نماینده کدام قشر است؟ یا شخصیت بانیپال شومون که برای پرداخت دیه از زندان بیرون آمده و پول‌ها را برمی‌دارد، نماینده کدام اجتماع است؟ مرد کیف‌به‌دست یا دختر فریب‌خورده عشق ساده‌دلانه‌شان، به کجا تعلق دارند؟ شاید تنها تعلق روشن به شخصیت مرده‌ای باشد که دلارهایش را پنهان کرده؛ شخصیتی که در نسخه قبلی فیلم بلوچ یا افغانستانی بوده و حالا در نسخه اکران‌شده تغییر هویت داده است.

در «علت مرگ نامعلوم» جاده نه تنها شخصیتی ندارد بلکه گاه کاملاً اضافی به نظر می‌رسد؛ رویدادها می‌توانستند در یک خانه، آپارتمان، باغ دورافتاده یا روستای پرت رخ دهند. نمونه مشابه در «ملک‌الموت» لوییس بونوئل وجود دارد که تقریباً همین داستان، البته با تمی دیگر، در یک ویلای مجلل اتفاق می‌افتد. اما شخصیت‌ها (و در برخی موارد تیپ‌ها، مثل جوان وبلاگ‌نویس) در فیلم رزومه مشخصی ندارند و فقط گاهی عقبه‌ای مبهم یا نامفهوم پیدا می‌کنند. آنان در گفت‌وگو بیشتر شعار می‌دهند و حتی برخوردشان با جنازه انفعالی است. نگاهی به «دردسر هری» (آلفرد هیچکاک) یا «شب قوزی» (فرخ غفاری) نشان می‌دهد که در این آثار حتی جنازه نقش فعالی در پیشبرد داستان دارد، برخلاف این فیلم.