یک ثانیه تا کاراکاس | تحلیل رفتار ترامپ، دکترین مونرو و قمار بزرگ ونزوئلا

یک ثانیه تا کاراکاس | تحلیل رفتار ترامپ، دکترین مونرو و قمار بزرگ ونزوئلا

نویسنده: زهرا بیگلری

در تلاقیِ پیچیده‌ی عصب‌شناسی و ژئوپلیتیک، پرسشی بنیادین شکل می‌گیرد: آیا تصمیمات کلان سیاسی، نظیر طرح ربایش یک رئیس‌جمهور یا صدور فرمان حمله، محصول محاسبات سرد و عقلانیِ استراتژیک‌اند یا بازتابی از برهم‌کنش‌های تکانه‌ای در لایه‌های زیرین مغز رهبران؟ این نوشتار با وام‌گیری از چارچوب نظری رابرت ساپولسکی در کتاب جریان‌ساز «رفتار»، تلاش می‌کند تا سیاست خارجی دونالد ترامپ، به‌ویژه احیای دکترین مونرو و قمار بزرگ او در ونزوئلا را مانند پدیده‌ای زیستی-روانی واکاوی کند. ما در این مسیر، از جنگِ میان آمیگدال و قشر پیش‌پیشانی مغز آغاز می‌کنیم، از تاثیر هورمون‌های جایگاه‌طلب بر تصمیمات کاخ سفید عبور می‌کنیم و در نهایت به افق نگران‌کننده‌ی «حکمرانی الگوریتمی» می‌رسیم؛ جایی که هوش مصنوعی، نقش آمیگدال جمعی را بازی می‌کند و خشونت را در مقیاسی داده‌محور، مشروعیت می‌بخشد.

تحلیل رفتار ترامپ، دکترین مونرو و قمار بزرگ ونزوئلا در پرتو کتاب “رفتار” ساپولسکی[1]

مقدمه

یکی از بنیادی‌ترین و در عین حال عجیب‌ترین پرسش‌ها در علوم انسانی و رفتاری این است: چرا انسان می‌تواند در یک بستر، عمیقاً همدل، نوع‌دوست و اخلاقی باشد و در بستری دیگر، بی نهایت سرد، خشن و بی‌رحم عمل کند؟

چگونه ممکن است همان مغزی که قادر به ایثار و مهربانی است، در شرایطی دیگر، خشونت سازمان‌یافته، برنامه‌ریزی‌شده و حتی با ارزش های وارونه را تولید کند؟ فرایند تغییر ارزش‌های رفتاری در یک فرد چگونه آغاز می شود؟ چگونه است که ساپولسکی، دانشمند رفتارشناس علی‌رغم انکار شرارت ذاتی، دگرگونی رفتاری در افراد را شرح می دهد؟

رابرت ساپولسکی، عصب‌شناس و زیست‌رفتارشناس برجسته در کتاب Behave(رفتار) این پرسش را نقطۀ عزیمت پروژه فکری خود قرار می‌دهد. او کتاب را نه با یک چارچوب نظری خشک، بلکه با اعترافی شخصی و عمداً تکان‌دهنده آغاز می‌کند: ساپولسکی از فانتزی ذهنیِ شدیداً خشونت‌آمیز خود دربارۀ آزار هیتلر سخن می‌گوید؛ توصیفی که از نظر عاطفی، خواننده را به مرز انزجار می‌کشاند. اما بلافاصله پس از این روایت، او موضعی به‌ظاهر متناقض اتخاذ می‌کند: مخالفت صریح با مجازات اعدام و انکار ایده «شرارت ذاتی».(ساپولسکی، 2017، 7)

این تضاد ظاهری، هسته اصلی استدلال ساپولسکی است. او نشان می‌دهد که مسئله نه عشق یا نفرت به خشونت، بلکه تناسب خشونت با زمینه است. انسان‌ها برخلاف ادعای اخلاقی‌شان از خشونت به‌طور مطلق متنفر نیستند؛ آنچه نفی می‌شود «خشونت نابه‌جا» است، نه خشونتی که در چارچوب ارزش‌ها، هویت گروهی یا اهداف مشروع‌انگاشته‌شده معنا پیدا می‌کند. تشویق یک تکل خشن در مسابقه فوتبال، تحسین «کوبیدن» رقیب در رقابت شغلی، یا پذیرش خشونت دولتی در قالب «امنیت ملی»، همگی شواهدی از این واقعیت‌اند که قضاوت اخلاقی ما درباره خشونت، عمیقاً زمینه‌مند است.(همان؛ 2017؛ 7-10)

از نگاه ساپولسکی، همین ویژگی است که فهم رفتار انسانی را به‌شدت دشوار می‌کند. او برای گریز از توضیح‌های ساده‌انگارانه، رویکردی چندلایه پیشنهاد می‌دهد: برای فهم یک رفتار—مثلاً کشیدن ماشه یا صدور یک فرمان نظامی—نباید به دنبال «یک علت» بود، بلکه باید دوربین تحلیلی را به‌تدریج به عقب برد.

از یک ثانیه قبل از عمل (درگیری عصبی میان آمیگدال و قشر پیش‌پیشانی[2])،

به چند دقیقه قبل (محرک‌های حسی و محیطی)،

به چند ساعت و چند روز قبل (نوسانات هورمونی)،

و سپس به سال‌ها قبل (تجربیات کودکی، نوجوانی، فرهنگ سیاسی، ساختارهای نهادی)،

و نهایتاً به ژنتیک و هماتولوژی)،

و سپس به سال‌ها قبل (تجربیات کودکی، نوجوانی، فرهنگ سیاسی، ساختارهای نهادی)،

و نهایتاً به ژنتیک و تاریخ تکاملی.

در این چارچوب، دو بازیگر کلیدی مغز—آمیگدال و قشر پیش‌پیشانی (PFC)—نقش محوری دارند. آمیگدالا سامانه هشدار سریع، هیجانی و تهدیدمحور است؛ در حالی که PFC نقش تنظیم‌کننده، آینده‌نگر و مهارکننده تکانه‌ها را ایفا می‌کند. نتیجه برهم‌کنش این دو، تعیین می‌کند که آیا واکنش انسان(یا رهبر سیاسی) شتاب‌زده، پرخاشگرانه و تکانه‌ای باشد یا محاسبه‌شده، سرد و کنترل‌شده. اما ساپولسکی تأکید می‌کند که حتی این «یک ثانیه قبل» نیز خود محصول زنجیره‌ای طولانی از عوامل پیشین است.

هورمون‌ها، به‌ویژه تستوسترون و اکسی‌توسین، در این زنجیره نقشی تقویتی دارند، نه علّیِ مستقیم. تستوسترون، برخلاف تصور رایج، پرخاشگری را خلق نمی‌کند؛ بلکه میل به حفظ و ارتقای جایگاه اجتماعی را تشدید می‌کند. اینکه این میل در قالب خشونت، قاطعیت نظامی یا حتی سخاوت و حمایت‌گری بروز کند، به هنجارهای فرهنگی و تعریف «منزلت» در آن بافت بستگی دارد. اکسی‌توسین نیز در عین تقویت همدلی درون‌گروهی، می‌تواند مرز «ما» و «آن‌ها» را تشدید کرده و زمینه طرد یا خشونت علیه گروه بیرونی را فراهم کند.

این نگاه چندلایه، پیامدهای نظری و عملی جدی دارد. ساپولسکی هشدار می‌دهد که تقلیل رفتار انسانی به «یک عامل»—صرفاً ژنتیکی، صرفاً محیطی، یا صرفاً روان‌شناختی—در تاریخ علم و سیاست به فجایع واقعی انجامیده است. از رفتارگرایی افراطی جان واتسون، تا مداخلات فاجعه‌بار لوبوتومی، تا سوءاستفاده‌های ایدئولوژیک از زیست‌شناسی در پروژه‌های نژادپرستانه. مسئله صرفاً خطای علمی نیست؛ بلکه خطایی است که می‌تواند به خشونت ساختاری و دولتی مشروعیت ببخشد.(ساپولسکی؛ 2017؛ 21-24)

این چارچوب تحلیلی، امکان تازه‌ای برای فهم رفتارهای سیاسی معاصر فراهم می‌کند؛ به‌ویژه رفتار رهبران قدرتمندی که تصمیم‌هایشان پیامدهای ژئوپولیتیکی گسترده دارد. در این مقاله، با تکیه بر مدل چندسطحی ساپولسکی، به بررسی این پرسش می‌پردازیم که چگونه می‌توان رفتار دونالد ترامپ در سناریوی حمله به ونزوئلا و طرح ربایش نیکلاس مادورو را نه صرفاً به‌عنوان «بی‌عقلی»، «شرارت فردی» یا «نمایش قدرت»، بلکه به‌مثابه محصول برهم‌کنش پیچیده زیست‌شناسی، روان‌شناسی جایگاه، فرهنگ سیاسی آمریکا، و منطق قدرت در نظام بین‌الملل تحلیل کرد.

در این چارچوب، مسئله اصلی نه این است که آیا چنین رفتاری «ذاتاً بد» است یا خیر، بلکه این است که چه زمینه‌هایی می‌توانند برچسب اخلاقی ما را دگرگون کنند—و آیا واقعاً رفتارهایی وجود دارند که تحت هیچ شرایطی قابل بازتعریف یا توجیه نباشند. طرح این پرسش، دقیقاً همان کاری است که ساپولسکی از خواننده می‌خواهد: تعلیق قضاوت‌های ساده، و مواجهه صریح با پیچیدگی نگران‌کننده رفتار انسان—در سطح فردی و در مقیاس قدرت دولتی.

بر اساس تحلیل رابرت ساپولسکی در کتاب “رفتار”، برای فهم هر کنش انسانی، از جمله کنش‌های سیاسی، باید دوربین را به عقب برد و زنجیره‌ای پیچیده از عوامل لحظه‌ای، عصبی-هورمونی، روانی، فرهنگی و تکاملی را بررسی کرد. رفتار دونالد ترامپ، به ویژه در اجرای نسخه مدرن “دکترین مونرو”[3] و اقداماتی مانند طراحی عملیات ربودن نیکلاس مادورو، رئیس‌جمهور ونزوئلا[4]، نمونه‌ای بارز از این پیچیدگی است. این اقدام را نه می‌توان صرفاً به عنوان یک تصمیم استراتژیک سرد(اصطلاحا به دور از احساسات و منطقی) تحلیل کرد و نه صرفاً به عنوان یک واکنش هیجانی لحظه‌ای. بلکه از لحاظ شناختی می شود آن را در چارچوب تعامل آمیگدال و قشر پیشانی (PFC) ، در بافت فرهنگی و تاریخی «رفتار آمریکایی» و با در نظر گرفتن هورمون‌های مرتبط با جایگاه اجتماعی و قمار، بررسی کرد.

۱. دکترین مأموریتی قمارگونه:

بر اساس چارچوب تحلیلی رابرت ساپولسکی در کتاب رفتار(Behave)، فهم هر کنش انسانی—از جمله کنش‌های سیاسی در سطح دولت–ملت—مستلزم عقب‌بردن «دوربین تحلیلی» و بررسی زنجیره‌ای از عوامل به‌هم‌پیوسته در سطوح لحظه‌ای، عصبی–هورمونی، روان‌شناختی، فرهنگی و تکاملی است. در این چارچوب، رفتار سیاسی دونالد ترامپ، به‌ویژه در بازتفسیر و اجرای نسخه‌ای مدرن از «دکترین مونرو» و اقداماتی نظیر طراحی عملیات ربودن نیکلاس مادورو، را نمی‌توان صرفاً به‌عنوان تصمیمی استراتژیک و عقلانی یا واکنشی هیجانی و آنی تحلیل کرد. این رفتار در واقع محصول برهم‌کنش پیچیده میان سامانه‌های تهدیدمحور مغز (آمیگدال)، سازوکارهای مهار و آینده‌نگری قشر پیش‌پیشانی (PFC)، و زمینه‌های فرهنگی–تاریخی خاص «رفتار آمریکایی» است؛ زمینه‌ای که با هورمون‌های مرتبط با جایگاه اجتماعی، ریسک‌پذیری و قمار سیاسی تقویت می‌شود.

در این بستر، دکترین مونرو در قرن بیست‌ویکم، به‌ویژه در دوران ترامپ، از یک اصل ژئوپلیتیک نهادی و نسبتاً پایدار، به آنچه می‌توان «دکترین مأموریتی قمارگونه» نامید، دگرگون می‌شود. در این الگو، سیاست خارجی دیگر نه مجموعه‌ای از قواعد پیش‌بینی‌پذیر و مبتنی بر توازن منافع بلندمدت، بلکه به مأموریت‌هایی شخصی‌سازی‌شده، پرریسک و نمایشی تبدیل می‌شود که هدف اصلی آن‌ها نه حل ساختاری مسئله، بلکه بازتولید حس قدرت، اراده و «اقدام» در سطح ادراک جمعی است. منطق قمارگونه این دکترین در آن است که پاداش کنش سیاسی نه از نتایج عینی ژئوپلیتیکی، بلکه از تقویت احساسی جایگاه، نمایش جسارت و بسیج هویتی فوری استخراج می‌شود؛ حتی در شرایطی که هزینه‌های راهبردی آن در بلندمدت منفی باشد.

ترامپ در این چارچوب، ایالات متحده را به‌طور مداوم به‌مثابه یک «تیم خودی» تعریف می‌کند و هرگونه نفوذ قدرت‌های رقیب—نظیر چین یا روسیه—در آمریکای لاتین و به‌ویژه ونزوئلا را تهدیدی مستقیم علیه جایگاه این تیم می‌بیند. این منطق سازوکاری عصبی–هورمونی است که در آن تقویت پیوند درون‌گروهی، به‌طور هم‌زمان با افزایش بی‌اعتمادی، خصومت و آمادگی برای خشونت نسبت به گروه بیرونی همراه می‌شود. اکسی‌توسین در این معنا نه هورمون «اخلاق» یا «محبت»، بلکه هورمون مرزبندی است؛ مرزی که «ما» را اخلاقی، محق و در موضع دفاعی، و «آن‌ها» را تهدیدآمیز، غیرمشروع و سزاوار اعمال قهرآمیز بازنمایی می‌کند.

در چنین چارچوبی، اقداماتی مانند طراحی عملیات ربودن رئیس‌جمهور یک کشور خارجی، نه به‌عنوان نقض آشکار حاکمیت ملی، بلکه به‌مثابه کنشی «ضروری» و حتی «اخلاقاً موجه» در دفاع از خودی‌ها صورت‌بندی می‌شود. این همان نقطه‌ای است که دکترین مأموریتی قمارگونه و منطق اکسی‌توسین با اثرگذاری تاریک به هم می‌رسند: جایی که ریسک بالا، نمایش قدرت و خشونت نمادین، به‌واسطه سازوکارهای عصبی–هویتی، از فیلتر انتقاد عقلانی عبور کرده و به سرمایه سیاسی داخلی تبدیل می‌شوند—حتی اگر در سطح ژئوپلیتیک عینی، به شکست منجر شوند.

۲. قمار به عنوان الگوی رفتاری تیپیک:

ساپولسکی تأکید می‌کند که تستوسترون مستقیماً پرخاشگری ایجاد نمی‌کند، بلکه رفتارهای موجود برای حفظ یا ارتقای جایگاه اجتماعی را تقویت می‌کند. ترامپ در زندگی شخصی و حرفه‌ای خود، همواره “قمار” را به عنوان استراتژی اصلی حفظ و نمایش جایگاه اجتماعی به کار برده است. قمار، ریسک‌پذیری بالا، بلوف‌زدن و حرکات غیرمتعارف برای شکار توجه و کسب امتیاز، بخشی از شخصیت رفتاری اوست. در چارچوب رفتارشناسی ساپولسکی، قمار نه یک انحراف شخصیتی، بلکه یک الگوی رفتاری تیپیک در افرادی است که جایگاه اجتماعی خود را از طریق ریسک‌پذیری، نمایش جسارت و عبور از هنجارهای تثبیت‌شده بازتولید می‌کنند. ساپولسکی تأکید می‌کند که تستوسترون به‌خودیِ‌خود مولد پرخاشگری نیست؛ بلکه رفتارهایی را تقویت می‌کند که فرد پیش‌تر برای حفظ یا ارتقای جایگاه اجتماعی به آن‌ها متوسل شده است. به بیان دیگر، هورمون‌ها محتوا نمی‌سازند، بلکه الگوهای موفق گذشته را تشدید می‌کنند.

در این معنا، قماردر زندگی شخصی، تجاری و سیاسی دونالد ترامپ، نه یک استثناء، بلکه یک راهبرد پایدار بوده است. از معاملات املاک تا منازعات رسانه‌ای و نهایتاً سیاست خارجی، «حرکت بزرگ و پرریسک» همواره ابزار اصلی او برای بازتعریف موقعیت، بازپس‌گیری ابتکار عمل و تحمیل روایت بوده است. این الگوی رفتاری، در سطح عصبی–هورمونی، به‌واسطه ترکیب تستوسترون (حساس به جایگاه)، دوپامین (پاداشِ جرأت و اقدام) و حساسیت بالای آمیگدال به تهدید، تقویت می‌شود؛ ترکیبی که در آن، نقش مهارکننده قشر پیش‌پیشانی (PFC) در برابر تصمیم‌های پرخطر، به‌تدریج تضعیف می‌گردد.

در چنین بستری، طراحی عملیاتی مانند ربودن رئیس‌جمهور یک کشور خارجی را می‌توان به‌درستی به‌عنوان یک «قمار بزرگ ژئوپلیتیکی» فهم کرد. هدف این قمار بی حاصل و تجاوزکارانه از لحاظ ژئوپلیتیکی می‌تواند تولید مجموعه‌ای از پیام‌ها و پاداش‌های فوری است: نمایش اراده برای عبور از خطوط قرمز، ارسال سیگنال تهاجمی به رقبا، و مهم‌تر از همه، تقویت تصویر «مرد قوی» در ذهن پایگاه حامیان داخلی. در این منطق، خودِ اقدام—صرف‌نظر از موفقیت یا شکست— برای سیاستمداری که به دنبال دستاوردسازی در کمپین ماگا است، برای فردی مانند ترامپ، دارای ارزش سیاسی است، زیرا روایت تمایل به ریسک‌پذیری افراطی را تثبیت می‌کند.

شکست چنین عملیاتی، همان‌گونه که در منطق قمار امری محتمل و حتی عادی است، الزاماً به معنای شکست رفتاری یا سیاسی تلقی نمی‌شود. برعکس، در چارچوب دکترین مأموریتی قمارگونه، شکست می‌تواند به بازتولید روایت مظلومیت، کارشکنی نهادها، یا دشمنی نیروهای پنهان نسبت داده شود؛ روایتی که خود، خوراک جدیدی برای تحریک هویتی و تشدید مرز «خودی/غیرخودی» فراهم می‌آورد. به این ترتیب، قمار ژئوپلیتیکی نه‌تنها با شکست از کار نمی‌افتد، بلکه در بسیاری موارد، از آن تغذیه می‌کند و چرخه ای معیوب را بازتولید می کند.

۳. جنگ آمیگدال و PFC در سیاست جهانی:

تصمیم به طراحی و پیگیری عملیاتی با این سطح از مخاطره، در چارچوب رفتارشناسی ساپولسکی، نه صرفاً حاصل محاسبه‌ای استراتژیک، بلکه محصول یک نبرد عصبی درونی است؛ نبردی میان سامانه‌های تهدیدمحور مغز و سازوکارهای مهار عقلانی. در این مدل، آمیگدال—مرکز پردازش تهدید، تحقیر و واکنش‌های سریع—نقش محرک اولیه را ایفا می‌کند. ونزوئلا در این منطق، نه فقط یک دولت مسئله‌دار، بلکه یک «کابوس ایدئولوژیک» در حیاط خلوت آمریکا است: نمادی از نفوذ رقبای ژئوپلیتیک، چالش علیه هژمونی منطقه‌ای، و بازنمایی یک «دیگری» سیاسی–ایدئولوژیک که باید مهار یا حذف شود. چنین قاب‌بندی‌ای، آمیگدال را به سمت مطالبه یک پاسخ فوری، قاطع و نمایشی سوق می‌دهد؛ پاسخی که ذاتاً با کنش‌های پرریسک و تهاجمی هم‌خوان است.

در سوی دیگر، قشر پیش‌پیشانی (PFC) قرار دارد؛ سامانه‌ای که وظیفه سنجش پیامدها، محاسبه هزینه‌های بلندمدت، ملاحظات حقوق بین‌الملل، اخلاق سیاسی و امکان‌های دیپلماتیک جایگزین را بر عهده دارد. اما در فردی با پروفایل رفتاری دونالد ترامپ—که دهه‌ها از پاداش‌های ناشی از قمار، بلوف و رفتارهای تهاجمی نمایشی تغذیه کرده—توان بازدارندگی PFC در برابر فشار آمیگدال به‌طور ساختاری تضعیف شده است. سیستم پاداش مغز، که به‌شدت نسبت به «توجه»، «قدرت» و «اقدام جسورانه» حساس شده، واکنش‌های سریع و پرسر‌وصدا را بر محاسبات آرام و پرهزینه ترجیح می‌دهد.

این عدم‌توازن عصبی، صرفاً زیستی نیست، بلکه توسط زمینه‌های فرهنگی و محیطی نیز تشدید می‌شود. فرهنگ تجارت بی‌رحم نیویورکی، منطق رسانه‌های نمایشی، و سیاستِ مبتنی بر شوک و جلب توجه، همگی به‌عنوان محرک‌های محیطی عمل می‌کنند که کفه ترازو را به نفع آمیگدال سنگین‌تر می‌سازند. در چنین شرایطی، عملیات پرخطر نه به‌عنوان آخرین گزینه، بلکه به‌مثابه پاسخ طبیعی و «منطقی» درون این دستگاه شناختی–هویتی ظاهر می‌شود؛ پاسخی که با دکترین مأموریتی قمارگونه سازگار است و حتی در صورت شکست، همچنان کارکرد رفتاری و سیاسی خود را حفظ می‌کند.

۴. خشونت به‌جا در برابر خشونت نابجا:

ساپولسکی می‌گوید ما از خشونت متنفر نیستیم، از خشونت “نابجا” متنفریم. در تحلیل طرفداران ترامپ و خود او، اقدام علیه مادورو خشونت “به‌جا” است. زیرا علیه یک دیگری شیطان‌صفت (مادورو به عنوان یک دیکتاتور و تاجر مواد مخدر) انجام می‌شود. در خدمت یک هدف “مشروع” (آزادی! دموکراسی! منافع ملی!) قرار دارد؛ پس علیه کسی است که سزاوار آن است.

رابرت ساپولسکی در تحلیل‌های خود بارها تأکید می‌کند که انسان‌ها ذاتاً از خشونت متنفر نیستند؛ آنچه موجب انزجار می‌شود، خشونت «نابجا» است. خشونتی که بتوان آن را در قالب روایتی اخلاقی، مأموریتی ضروری یا ضرورتی تاریخی بسته‌بندی کرد، نه‌تنها قابل‌تحمل، بلکه می‌تواند تحسین‌برانگیز نیز جلوه کند. در تحلیل ساپولسکی از قتل‌عام اندونزی در دهه ۱۹۶۰، این مکانیسم به‌وضوح دیده می‌شود: صدها هزار نفر در قالب «پاک‌سازی کمونیست‌ها» قتل‌عام شدند، اما عاملان این خشونت، کنش خود را نه جنایت، بلکه وظیفه‌ای اخلاقی، میهن‌پرستانه و حتی نشاط آور می‌دانستند. موسیقی، نمایش، روایت‌های قهرمانانه و… زبان «نجات ملت»، ابزارهایی بودند برای تبدیل وحشت به یک «ماموریت زیبا»؛ فرآیندی که در آن، خشونت از معنا تهی نشده، بلکه اخلاقی‌سازی شده بود.

در منطق طرفداران دونالد ترامپ و در چارچوب شناختی خود او، اقدام علیه نیکلاس مادورو دقیقاً در همین الگو قرار می‌گیرد و به‌عنوان خشونت «به‌جا» صورت‌بندی می‌شود. این کنش، علیه یک «دیگری شیطان‌صفت» (دیکتاتور، سوسیالیست، فاسد)، در خدمت هدفی «مشروع» (آزادی، دموکراسی، منافع ملی آمریکا)، و متوجه فردی که «سزاوار» چنین برخوردی تصویر می‌شود، تعریف می‌گردد. در این‌جا، دکترین مونروی ترامپ‌گونه، نه صرفاً یک اصل سیاست خارجی، بلکه چارچوب ایدئولوژیکِ مشروعیت‌بخش این خشونت است؛ چارچوبی که به کنش پرخطر، معنا، چارچوب اخلاقی و ضرورت می‌بخشد.

تصمیم به طراحی و پیگیری چنین عملیات مخاطره‌آمیزی، در این چارچوب، محصول یک نبرد عصبی–شناختی است. بر اساس رفتارشناسی ساپولسکی، آمیگدال—مرکز پردازش تهدید، تحقیر و واکنش سریع—نقش محرک اولیه را بر عهده دارد. ونزوئلا در این منطق، نه صرفاً یک بحران سیاست خارجی، بلکه یک «کابوس» در همسایگی ایالات متحده است: تهدیدی علیه هژمونی منطقه‌ای، نشانه‌ای از نفوذ رقبای ژئوپلیتیک، و نمادی از ایدئولوژی های چپ یا ضد امریکایی که باید مهار یا حذف شود. چنین قاب‌بندی‌ای، آمیگدال را فعال کرده و خواستار پاسخی فوری، قاطع و نمایشی می‌شود؛ پاسخی که ذاتاً با عملیات جسورانه و تجاوزکارانه هم‌خوانی دارد.

در مقابل، قشر پیش‌پیشانی (PFC) قرار دارد؛ سامانه‌ای که وظیفه آن سنجش پیامدهای حقوقی و بین‌المللی، احتمال تشدید درگیری، هزینه‌های اخلاقی و امکان‌های دیپلماتیک جایگزین است. اما در فردی با پروفایل رفتاری دونالد ترامپ—که سال‌ها از پاداش‌های ناشی از قمار، بلوف و کنش‌های تهاجمی نمایشی تغذیه کرده—توان مهارکنندگی PFC در برابر فشار آمیگدال به‌طور ساختاری تضعیف شده است. سیستم پاداش مغز او، که به‌شدت نسبت به «توجه»، «قدرت» و «اقدام پرسر‌وصدا» حساس شده، واکنش‌های سریع و نمایشی را بر محاسبات پرهزینه و آینده‌نگرانه ترجیح می‌دهد.

فرهنگ بی‌رحم سرمایه داری، منطق رسانه‌های نمایشی و سیاست مبتنی بر شوک و جلب توجه، همگی به‌عنوان محرک‌هایی عمل می‌کنند که کفه ترازو را به نفع آمیگدال سنگین‌تر می‌سازند. در چنین دستگاه شناختی–هویتی، عملیات پرخطر نه به‌عنوان آخرین گزینه، بلکه به‌مثابه پاسخی طبیعی، موجه و حتی ضروری ظاهر می‌شود؛ پاسخی که با منطق خشونت «به‌جا»، دکترین مأموریتی قمارگونه و سازوکار اکسی‌توسین تاریک کاملاً هم‌راستاست—حتی اگر در سطح ژئوپلیتیک عینی، به شکست منجر شود.

این دقیقاً همان مکانیسمی است که ساپولسکی با مثال قتل‌عام اندونزی و موسیقی نشان می‌دهد: می‌توان وحشت را در قالب یک ماموریت زیبا یا ضرورت تاریخی بسته‌بندی کرد. دکترین مونروی ترامپ‌گونه، چهارچوب ایدئولوژیک این «به‌جا» بودن را فراهم می‌کند.

به عبارت دیگرعملکرد ترامپ در قبال ونزوئلا، به ویژه طرح ربودن مادورو، قماری هدفمند است که با رویکرد چندسطحی ساپولسکی قابل توضیح است:

• در سطح یک ثانیه‌ای: حاصل غلبه الگوی واکنش سریع و نمایشی (آمیگدال تقویت‌شده) بر محاسبه عواقب بلندمدت (PFC نسبتاً تضعیف‌شده).
• در سطح هورمونی/روانی: تقویت شده توسط مکانیسم‌های عصبی-هورمونی مرتبط با حفظ جایگاه، ریسک‌پذیری و دفاع از “گروه خودی” در برابر “غریبه”.
• در سطح فرهنگی/تکاملی: ریشه در فرهنگی که قمار، نمایش قدرت و مداخله‌جویی را (در قالب دکترین مونرو) بخشی از هویت “اقتدار آمریکایی” می‌داند.

این لایه‌های شناختی به ما یادآوری می‌کند که برای فهم چنین کنش‌های به ظاهر غیرمنطقی، باید بپذیریم که خطرناک‌ترین قمارهای ژئوپلیتیکی، محصول مغزها و فرهنگ‌هایی است که در بستر خاصی رشد کرده‌اند. سوال نهایی ساپولسکی را باید پرسید: آیا می‌توان شرایطی (حتی فرضی) را تصور کرد که در آن، این قمار بزرگ و اقدام به ربودن یک رهبر، توجیه‌پذیر یا قابل درک شود؟ پاسخ به این پرسش، نه تأیید که درک ژرف‌تر از ماهیت پیچیده و چندلایه رفتار انسان، حتی در ابعاد سیاسی را ممکن می‌سازد.

شرایط توجیه فرضیِ در قمار ژئوپلیتیک و یک پرسش اخلاقی

پرسش پایانی رابرت ساپولسکی – که آیا می‌توان شرایطی را، هرچند دور از ذهن، تصور کرد که برچسب اخلاقی یک رفتار را تغییر دهد – هنگام مواجهه با عملیاتی مانند طراحی ربودن رهبر یک کشور، آزمونی سنگین و رعب‌انگیز است.

فرضیه نخست: «نجات جمعی فوری» و سابقه‌ی نهادهای باور‌ساز

فرض کنید ونزوئلا نه صرفاً تحت حکومتی فاسد، بلکه در اختیار رژیمی با ایدئولوژی ویرانگر قرار دارد؛ رژیمی که بنا بر گزارش‌های اطلاعاتیِ «قطعی»، در آستانه‌ی فعال‌سازی نوعی سلاح کشتار جمعی—زیستی یا هسته‌ای ابتدایی—در داخل خاک خود است. گفته می‌شود پیامدهای این اقدام می‌تواند کل قاره‌ی آمریکا را درگیر کند و دستور نهایی ظرف ساعات آینده صادر خواهد شد. تمام کانال‌های دیپلماتیک، فشارهای اقتصادی و هشدارهای بین‌المللی، به‌دلیل ساختار بسته‌ی قدرت و ذهنیت محاصره‌شده‌ی رهبر کشور، کاملاً مسدود شده‌اند.

در چنین وضعیتی، یک عملیات سریع برای ربودن یا خنثی‌سازی فیزیکی رهبر رژیم می‌تواند به‌عنوان «اقدام دفاعی پیش‌دستانه‌ی ناگزیر» صورت‌بندی شود؛ اقدامی که مدافعان آن ادعا می‌کنند دیگر قمار برای قدرت یا جایگاه نیست، بلکه آخرین راه برای جلوگیری از فاجعه‌ای قطعی است. در این چارچوب، خشونت نه انتخاب، بلکه ضرورت اخلاقی معرفی می‌شود؛ زیرا هزینه‌ی عدم اقدام «غیرقابل تصور» ترسیم می‌گردد.

اما این فرضیه تنها در صورتی قابل دفاع است که یک پرسش بنیادین نادیده گرفته نشود که این قطعیتِ تهدید چگونه ساخته شده است؟

تجربۀ تاریخی عراق نشان داد که «سلاح‌های کشتار جمعی» می‌توانند در واقعیت وجود نداشته باشند، اما در عین حال، در ذهن تصمیم‌گیران و افکار عمومی به‌گونه‌ای جا بیفتند که هر تردیدی غیرمسئولانه یا حتی غیراخلاقی جلوه کند. این وضعیت محصول خطای ساده‌ی اطلاعاتی نبود، بلکه نتیجه‌ی عملکرد شبکه‌ای از نهادها و مؤسسات باور‌ساز بود که تخصص آن‌ها نه کشف حقیقت، بلکه شکل‌دهی به ادراک جمعیِ تهدید است.

در این نقطه، باید به نقش مؤسساتی مانند انستیتو روابط انسانی تاویستاک اشاره کرد؛ نه به‌عنوان یک عامل افسانه‌ای یا توطئه‌محور، بلکه به‌عنوان نمونه‌ای واقعی از نهادهایی که از دهه‌ها پیش بر روان‌شناسی جمعی، اقناع، مدیریت ترس، انسجام گروهی و چارچوب‌بندی دشمن کار کرده‌اند. دانشی که در بستر دانشگاهی و نظامی تولید شد، در پرونده‌ی عراق به سیاست عمومی و روایت رسانه‌ای ترجمه گردید و به خلق نوعی «یقین عملیاتی» انجامید: یقینی که جنگ را نه یک انتخاب، بلکه یک اجبار عقلانی و اخلاقی جلوه می‌داد.[5]

مسئله‌ی اساسی این است که همین الگو می‌تواند—و بارها نشان داده که می‌تواند—درباره‌ی ونزوئلا یا هر کشور دیگری نیز تکرار شود. یعنی پیش از آن‌که اقدامی صورت گیرد، روایت تهدید کامل شده باشد؛ روایتی که در آن زمان به‌شدت فشرده می‌شود، گزینه‌های غیرخشونت‌آمیز از پیش «ناممکن» اعلام می‌گردند، و حذف فیزیکی رهبر، به‌عنوان تنها راه نجات جمعی تثبیت می‌شود.

در چنین شرایطی، فرضیه‌ی «نجات جمعی فوری» دیگر صرفاً یک تحلیل امنیتی نیست، بلکه نقطه‌ی پایان یک فرآیند باور‌سازی است؛ فرآیندی که سابقه‌ی آن در عراق وجود دارد و نهادهایی با تخصص در مهندسی ادراک—مانند تاویستاک و شبکه‌های فکری مشابه—در شکل‌گیری آن نقش داشته‌اند.

بنابراین، خطر اصلی در این فرضیه نه فقط خودِ تهدید ادعایی، بلکه سابقه‌ی تاریخیِ ساخت تهدیدهای قطعی است. تا زمانی که ندانیم چه نهادهایی تهدید را صورت‌بندی می‌کنند؟، چگونه ترس به یقین تبدیل می‌شود؟، و چه سازوکاری مانع تکرار الگوی عراق است؟، هر «اقدام پیش‌دستانه‌ی نجات‌بخش» بالقوه می‌تواند بازتولید همان خطایی باشد که یک‌بار با نام عراق، و بار دیگر شاید با نام ونزوئلا، تکرار شود.

در این معنا، مسئله فقط سلاح‌های کشتار جمعی نیست بلکه مسئله سلاح‌های شناختیِ تولید یقین است.

فرضیه دوم: وضعیت «توهم جمعی و اطلاعات تحریف‌شده»

در فرض دیگر می‌توان تصور کرد که رئیس‌جمهوری آمریکا (ترامپ یا هر فرد دیگری) نه بر اساس منافع سیاسی، که در چنبره یک توهم روان‌پریشانه جمعی عمل می‌کند. فرض کنید اطلاعات استخباراتی کاملاً جعلی اما بسیار پیچیده و متقاعدکننده (شبیه به عملیات فریب در جنگ) توسط دشمنی خارجی به او منتقل شده است. این اطلاعات، رهبر ونزوئلا را مسئول طراحی یک حمله تروریستی قریب‌الوقوع با تلفات ده‌ها هزار نفر در خاک آمریکا نشان می‌دهد. تمام مشاوران نزدیک، به دلیل مهارت مجریان عملیات فریب، هم‌باور شده‌اند. در این حالت، تصمیم‌گیرنده در یک واقعیت بدیلِ به شدت متقاعدکننده زندگی می‌کند. از نگاه درونی او، این اقدام نه یک قمار، که یک «ماموریت نجات اضطراری» است. در این چارچوب، اگرچه عمل از بیرون غیرمنطقی و تجاوزکارانه است، اما از درون، توجیه اخلاقی کامل دارد. این فرض، تفاوت وحشتناک بین «قصد» و «واقعیت» را برجسته می‌سازد.

فرضیه سوم: وضعیت «تغییر ماهیت بازی: از قمار به دفاع از هنجار»

اگر دکترین مونرو و اقدام یکجانبه، واکنشی نه به یک رهبر خاص، بلکه به نقض فاحش و سیستماتیک یک هنجار بنیادین بین‌المللی باشد؟ فرض کنید ونزوئلا تحت رهبری مادورو، نه فقط به شهروندان خود، که مستنداً مشغول برده‌داری سازمان‌یافته و قاچاق انسان در سطح صنعتی است، به طوری که جامعه بین‌الملل به دلیل منافع متضاد یا وتو در شورای امنیت، در حالت فلج کامل قرار دارد. تمام تلاش‌های نهادهای بین‌المللی با خشونتی سیستماتیک سرکوب شده‌اند. در چنین سناریویی، یک اقدام قهرمانانه و مخاطره‌آمیز برای ربودن رهبر این نظام، می‌تواند به عنوان «نافرمانی مدنی در سطح بین‌المللی» یا «مداخله بشردوستانه افراطی» بازتعریف شود. اینجا، انگیزه از «حفظ هژمونی» به «متوقف کردن جنایتی مشخص علیه بشریت» تغییر می‌یابد. حتی اگر روش همچنان یک قمار باشد، هدف، سنگ محک اخلاقی متفاوتی می‌زند.

در تحلیل رفتاری فردی مانند ترامپ با الگوی شناخته شده قمار و نمایش قدرت، تفکیک انگیزه‌ها تقریباً ناممکن است. آنچه «نجات بشریت» می‌نماید، می‌تواند پوششی برای حساب‌سازی‌های انتخاباتی یا رقابت با چین باشد. این همان نقطه تاریک است: ابزار تحلیل ساپولسکی به ما می‌گوید که رفتار، چندعلتی است. بنابراین، در دنیای واقعی، محال است که تنها یک انگیزه ناب (نجات جمعی) بدون آلودگی به انگیزه‌های دیگر (حفظ جایگاه، انتقام، نمایش قدرت) وجود داشته باشد.

از نظر ذهنی و در قلمرو فرضیات محض، می‌توان شرایطی را تصور کرد که تصمیمات سیاسی مبتنی بر قمار و حاوی خشونت کنترل نشده را در چهارچوبی اخلاقی متفاوت قرار دهد – شرایطی که در آن، عمل از دایره «قمارِ مبتنی بر منفعت» خارج و به «اقدام ناگزیر مبتنی بر یک وظیفه اخلاقی برتر» تبدیل شود. این تصور به ما امکان درک فلسفی و روانشناختی از مرزهای رفتار می‌دهد.

اما در عرصه عمل و قضاوت واقعی، این فرضیات به ما هشدار می‌دهند که هر ادعایی درباره چنین شرایط استثنایی، باید با سخت‌ترین و بیرحم‌ترین استانداردهای اثبات محک بخورد. زیرا مغز انسان – به ویژه مغز سیاستمداران در اوج قدرت – استاد تلفیق انگیزه‌ها و توجیه اعمال خود است. خطر واقعی این نیست که نتوانیم شرایط توجیه‌پذیر را تصور کنیم؛ خطر واقعی این است که قدرت‌های استکباری، با تقلید و تحریف همین شرایط فرضی ، هر تجاوزی را در پوشش یک «ماموریت ضروری» صورتبندی کند. وظیفه اخلاقی و تحلیل رفتاری دقیق، افشای این تقلب و تمایز قائل شدن بین قمارِ و اقدام عملی واقعی است.

خشونت «به‌جا» و جغرافیای دوگانه تهدید

از ونزوئلا تا غرب آسیا، از ایران تا مینیاپولیس

اگر منطق خشونت «به‌جا» را—آن‌گونه که ساپولسکی توصیف می‌کند—به‌عنوان یک الگوی پایدار رفتاری بپذیریم، آنگاه رفتار متناقض دونالد ترامپ در جغرافیاهای مختلف نه تناقض، بلکه انسجام در سطح عصبی–هویتی خواهد بود. همان مکانیسمی که اقدام علیه مادورو را مشروع می‌سازد، در غرب آسیا، در مواجهه با ایران، و حتی در واکنش به اعتراضات داخلی مینیاپولیس نیز فعال است: مسئله نه «خشونت»، بلکه تعریف اینکه خشونت علیه چه کسی و به چه نامی اعمال می‌شود.

در سیاست ترامپ در غرب آسیا—از ترور سردار شهید قاسم سلیمانی گرفته تا سیاست «فشار حداکثری» علیه ایران—خشونت به‌وضوح در قالب «ضرورت امنیتی» و «پیشگیری از تهدید بزرگ‌تر» صورت‌بندی می‌شود. ایران، در این چارچوب، نه یک دولت عادی، بلکه یک «دیگری رادیکال»، تهدیدی وجودی و نماد آشوب علیه نظم مطلوب آمریکایی–اسرائیلی است. این قاب‌بندی، همان نقش ونزوئلا را در نیم‌کره غربی بازی می‌کند: یک کابوس ایدئولوژیک که آمیگدال سیاسی را فعال کرده و پاسخ قاطع، سریع و نمایشی را طلب می‌کند. در چنین وضعیتی، نقض حاکمیت، تشدید تنش یا حتی خطر جنگ، نه هزینه، بلکه بهای لازم برای اعمال خشونت به‌جا تلقی می‌شود.

اما همین منطق، وقتی به داخل مرزهای آمریکا باز می‌گردد، چرخشی معنادار پیدا می‌کند. در مواجهه با اعتراضات مینیاپولیس پس از قتل جورج فلوید، ترامپ از زبان «قانون و نظم» استفاده می‌کند، اما این‌بار خشونت دولتی علیه معترضان، نه در قالب یک مأموریت اخلاقی جهان‌شمول، بلکه به‌عنوان کنترل یک تهدید درون‌گروهیِ بی‌ثبات‌کننده بازنمایی می‌شود. تفاوت ظاهری است، اما منطق یکسان: معترضان، از شهروندانِ دارای حق اعتراض، به «آشوب‌طلب»، «غارتگر» یا تهدید علیه نظم تبدیل می‌شوند. به‌محض این دگرگونی شناختی، خشونت پلیس یا استقرار نیروهای نظامی، دوباره «به‌جا» می‌شود.

در این‌جا، نبرد آمیگدال و PFC بار دیگر خود را نشان می‌دهد. آمیگدال، چه در تهران، چه در بغداد، چه در کاراکاس و چه در خیابان‌های مینیاپولیس، به یک الگوی ثابت پاسخ می‌دهد: تهدید، تحقیر، و از دست رفتن کنترل. واکنش مطلوب آن، همیشه سریع، نمایشی و قاطع است. PFC—که باید تفاوت میان اعتراض مدنی و شورش، میان بازدارندگی و تشدید بحران، و میان امنیت و مشروعیت را تشخیص دهد—در این الگو، بار دیگر در موقعیت ضعف قرار می‌گیرد. نتیجه، نه یک سیاست منسجم عقلانی، بلکه یک انسجام رفتاری مبتنی بر تهدیدمحوری است.

نکته کلیدی این‌جاست: این الگو، از منظر طرفداران جنگ طلب ترامپ، نه‌تنها ناپسند یا متناقض نیست، بلکه نشانه «قدرت» است. همان‌گونه که در قتل‌عام اندونزی، خشونت وقتی در لباس «ماموریت تاریخی» عرضه شد، قابل‌تحمل و حتی افتخارآمیز گشت، در این‌جا نیز خشونت دولتی—چه در خارج و چه در داخل—به‌شرط آنکه علیه «دیگری نامطلوب» باشد، مشروع تلقی می‌شود. دکترین مونروی ترامپ‌گونه، سیاست خاورمیانه‌ای او، و واکنش‌اش به اعتراضات داخلی، همگی تجلی‌های مختلف یک منطق واحدند: حفظ هویت، بازتولید اقتدار، و ارضای سیستم پاداشی که با نمایش قدرت تغذیه می‌شود.

در این معنا، سیاست خارجی و سیاست داخلی به دو صحنه متفاوت یک نمایش واحد تبدیل می‌شوند؛ نمایشی که در آن، خشونت تنها زمانی مشکل‌ساز است که «نابجا» باشد—یعنی علیه گروه اشتباه، در چارچوب روایی اشتباه، یا بدون بسته‌بندی اخلاقی مناسب.

از خشونت سیاسی تا حکمرانی داده‌های احساسی

وقتی آمیگدال، الگوریتمی می‌شود

در سیاست معاصر، آنچه منطق خشونت «به‌جا» را از یک گرایش روان‌شناختی فردی به یک ساختار پایدار حکمرانی تبدیل می‌کند، ورود فناوری‌های شناختی، داده‌محور و الگوریتمیک است. اگر در مدل ساپولسکی، آمیگدال و PFC دو قطب تصمیم‌گیری زیستی‌اند، در جهان امروز، هوش مصنوعی عملاً به تقویت‌کننده نهادی آمیگدال بدل شده است؛ ابزاری که تهدید، تحقیر و خشم را سریع‌تر، دقیق‌تر و در مقیاسی بی‌سابقه شناسایی و فعال می‌کند.

در چارچوب امنیت ملیِ نوین، دولت‌ها دیگر صرفاً با تانک و موشک کار نمی‌کنند، بلکه با پروفایل‌های احساسی جمعیت‌ها سر و کار دارند. داده‌های شبکه‌های اجتماعی، تحلیل احساسات (Sentiment Analysis)، مدل‌های پیش‌بینی رفتار جمعی و سایکومتریکس سیاسی، امکان آن را فراهم کرده‌اند که «دیگریِ تهدیدآمیز» نه‌فقط تعریف، بلکه مهندسی شود. در چنین سامانه‌ای، خشونت «به‌جا» دیگر صرفاً یک روایت ایدئولوژیک نیست؛ نتیجه‌ی یک زنجیره تصمیم‌سازی داده‌محور است که از تشخیص تهدید تا مشروعیت‌بخشی به پاسخ قهری را پوشش می‌دهد.

 

رفتار ترامپ—چه در قبال ایران، چه در غرب آسیا، چه در ونزوئلا و چه در مواجهه با اعتراضات داخلی—در این چارچوب، نشانه‌ی یک گذار مهم است: گذار از سیاست مبتنی بر قضاوت فردی، به سیاستی که آمیگدال جمعی را به‌صورت الگوریتمی تغذیه می‌کند. AI در این‌جا نقش PFC را بازی نمی‌کند؛ برعکس، با اولویت دادن به شاخص‌هایی چون تعامل، واکنش به ترس و قطبی شدن، اغلب در خدمت تشدید پاسخ‌های تهدیدمحور قرار می‌گیرد. به بیان دیگر، فناوری نه تعادل‌بخش، بلکه شتاب‌دهنده عدم‌تعادل عصبی–سیاسی است.

در این وضعیت، دکترین مونروی ترامپ‌ را می‌توان نسخه‌ای ابتدایی از چیزی دانست که امروز به‌سوی آن حرکت می‌کنیم: امنیت ملی مبتنی بر حکمرانی داده‌های احساسی. در این مدل، تصمیم به اقدام پرخطر—از ترور هدفمند گرفته تا سرکوب داخلی—نه صرفاً محصول اراده سیاسی، بلکه خروجی یک اکوسیستم داده‌ای است که تهدید را دائماً بازتولید و برجسته می‌کند. وقتی داده‌ها نشان می‌دهند که «پایگاه رأی» با نمایش قدرت آرام می‌شود، یا انسجام درون‌گروهی با دشمن‌سازی تقویت می‌گردد، خشونت نه‌تنها مجاز، بلکه بهینه جلوه می‌کند.

نکته نگران‌کننده دقیقاً همین‌جاست که هوش مصنوعی، مرز میان تحلیل امنیتی و تحریک عصبی را محو می‌کند. آنچه در گذشته به مهارت خطیبان، رسانه‌ها یا رهبران کاریزماتیک وابسته بود، امروز به‌صورت خودکار، مداوم و مقیاس‌پذیر انجام می‌شود. در چنین جهانی، پرسش ساپولسکی—«چه زمانی خشونت قابل‌قبول می‌شود؟»—دیگر صرفاً یک سؤال اخلاقی نیست؛ به یک مسئله فنی–حاکمیتی بدل شده و به صورت های زیر صورتبندی شده است:

• چه کسی الگوریتم‌ها را تنظیم می‌کند؟
• کدام داده‌ها تهدید تلقی می‌شوند؟
• و چه زمانی آمیگدال، به‌نام امنیت ملی، حق وتوی PFC را به دست می‌آورد؟

هوش مصنوعی به‌مثابه سلاح امنیت ملی شناختی

از حکمرانی داده تا جنگ بر سر ادراک

براساس تفسیر ساپولسکی در ابندای کتاب رفتار، دیدیم که چگونه هوش مصنوعی به تقویت‌کننده نهادی آمیگدال جمعی بدل می‌شود، در گام بعدی باید یک واقعیت نگران‌کننده‌تر را بپذیریم: هوش مصنوعی دیگر صرفاً ابزار تحلیل امنیتی نیست، بلکه خود به یک سلاح امنیت ملی شناختی تبدیل شده است. در این سطح، هدف نه تصرف سرزمین یا حتی تغییر رژیم، بلکه کنترل ادراک، هیجان و مرزهای «خشونت به‌جا» در ذهن جمعی است.

در ادبیات جدید امنیتی، آنچه با عنوان سلاح شناختی( Cognitive Warfare) شناخته می‌شود، دقیقاً در همین نقطه شکل می‌گیرد. جنگ شناختی یعنی تأثیرگذاری نظام‌مند بر این‌که یک جامعه چه چیزی را تهدید بداند، چه کسی را «دیگری خطرناک» تلقی کند، و چه سطحی از خشونت را ضروری، اجتناب‌ناپذیر یا حتی اخلاقی بداند. AI در این میدان، نقش یک شتاب‌دهنده بی‌طرف را ندارد؛ بلکه با تکیه بر داده‌های احساسی، الگوهای خشم، ترس و هویت را پیش‌بینی، تقویت و هدایت می‌کند.

در این چارچوب، رفتارهایی که در سیاست ترامپ به‌صورت شهودی و شخصی دیده می‌شد—قمارهای پرریسک، نمایش قدرت، ترجیح اقدام نمایشی بر پیامدهای بلندمدت—امروز در حال تبدیل‌شدن به پروتکل‌های نهادی هستند. الگوریتم‌ها می‌آموزند که چه نوع بحران‌سازی‌ای پایگاه اجتماعی را منسجم می‌کند، کدام دشمن‌سازی مشروعیت می‌آورد، و چه زمانی افکار عمومی آماده پذیرش خشونت است. نتیجه، نوعی سیاست‌گذاری است که نه بر اقناع عقلانی، بلکه بر مدیریت چرخه‌های هیجانی استوار است.

نکته کلیدی این است که در جنگ شناختی، مرز میان «امنیت خارجی» و «کنترل داخلی» عملاً فرو می‌ریزد. همان الگوریتمی که تهدید ایران، ونزوئلا یا یک گروه شبه‌نظامی را برجسته می‌کند، می‌تواند اعتراضات داخلی، جنبش‌های مدنی یا حتی نافرمانی اجتماعی را نیز در قالب «ریسک امنیتی» بازتعریف کند. در این‌جا، خشونت «به‌جا» دیگر وابسته به جغرافیا نیست؛ وابسته به برچسب داده‌ای است که سیستم بر یک پدیده می‌زند.

براین اساس، این دقیقاً لحظه‌ای است که PFC نه‌تنها تضعیف، بلکه دور زده می‌شود. تصمیم‌ها پیش از آن‌که وارد عرصه‌ی گفت‌وگوی عمومی یا قضاوت اخلاقی شوند، در سطح الگوریتمی «نرمال‌سازی» می‌شوند. وقتی مدل‌ها نشان می‌دهند که اکثریتِ معناداری از یک جامعه، خشونت علیه یک «دیگری» خاص را قابل‌قبول می‌دانند، سیاست‌گذار عملاً با یک توجیه فنی روبه‌روست، نه یک مسئله اخلاقی.

در چنین جهانی، خطر اصلی نه «سوءاستفاده از AI»، بلکه طبیعی‌شدن حکمرانی آمیگدال‌محور است. خشونت دیگر استثنا نیست؛ یکی از خروجی‌های پیش‌فرض سیستم است. دکترین مأموریتی قمارگونه، از یک سبک رهبری فردی، به یک الگوی استاندارد امنیت ملی تبدیل می‌شود؛ الگویی که در آن، ریسک‌پذیری، تشدید بحران و نمایش قدرت، به‌واسطه داده و الگوریتم، عقلانی‌سازی می‌شوند.

در نهایت، پرسش اصلی مقاله به این نقطه می‌رسد:

اگر AI می‌تواند تهدید را تعریف کند، هیجان را تقویت کند و خشونت را «به‌جا» جلوه دهد، چه نهادی مسئول مهار آن است؟

در غیاب حکمرانی شفاف، پاسخ روشن است: هیچ‌کس. و این دقیقاً همان جایی است که سیاست قرن بیست‌ویکم، از مدیریت منافع، به مدیریت آمیگدال جمعی تغییر ماهیت می‌دهد.

سیاست در عصر حکمرانی آمیگدال

این مقاله استدلال کرد که رفتار دونالد ترامپ—از ونزوئلا و ایران تا غرب آسیا و خیابان‌های مینیاپولیس—نه مجموعه‌ای از تصمیم‌های پراکنده یا صرفاً شخصی، بلکه تجلی یک منطق عمیق‌تر است: گذار سیاست از اقناع عقلانی به مدیریت هیجان، از PFC به آمیگدال. با استفاده از چارچوب رفتاری رابرت ساپولسکی، نشان داده شد که خشونت، زمانی که در قالب «به‌جا»، «ضروری» یا «ماموریتی» بازتعریف می‌شود، نه‌تنها قابل‌قبول، بلکه پاداش‌دهنده می‌گردد.

در این چارچوب، «دکترین مأموریتی قمارگونه ترامپ» نمونه‌ای از سیاستی است که موفقیت خود را نه در نتایج ژئوپلیتیک عینی، بلکه در پاداش‌های رفتاری–هویتی می‌سنجد: تقویت تصویر «مرد اقدام»، انسجام درون‌گروهی، و تغذیه چرخه‌های عصبیِ خشم و قدرت. مفاهیمی چون «اکسی‌توسین تاریک» توضیح می‌دهند که چرا این الگو، حتی در صورت شکست‌های عملی، از نظر سیاسی پایدار می‌ماند.

نقطه‌ی عطف مقاله اما جایی است که این منطق رفتاری، با هوش مصنوعی و حکمرانی داده‌های احساسی تلاقی می‌کند. AI در سیاست معاصر، نه داور عقلانی، بلکه اغلب تقویت‌کننده نهادی آمیگدال جمعی است. الگوریتم‌ها با تحلیل احساسات، پیش‌بینی قطبی‌سازی و بهینه‌سازی تعهد، مرز میان تحلیل امنیتی و تحریک هیجانی را محو می‌کنند. نتیجه، ظهور نوعی امنیت ملی شناختی است که در آن، تعریف تهدید، مشروعیت خشونت و حتی مرزهای اخلاقی، به‌صورت داده‌محور تنظیم می‌شوند.

در چنین نظمی، جنگ دیگر صرفاً بر سر خاک یا منابع نیست؛ بر سر ادراک، هیجان و تعریف «خشونت به‌جا» است. سیاست خارجی و سیاست داخلی به دو میدان یک جنگ واحد تبدیل می‌شوند و اعتراض، دشمن خارجی و بی‌ثباتی اجتماعی، همگی می‌توانند با یک منطق الگوریتمی، در قالب «ریسک امنیتی» بازتعریف شوند. خطر اصلی، نه سوءاستفاده موردی از فناوری، بلکه طبیعی‌شدن حکمرانی آمیگدال‌محور است؛ وضعیتی که در آن، خشونت دیگر استثنا نیست، بلکه یکی از خروجی‌های پیش‌فرض سیستم تصمیم‌سازی است.

نتیجه‌ی این که با نگاهی به سیاست متناقض و پرچالش ایالات متحده به ویژه با حضور نئوکان ها و جنگ طلب ها، چالش اصلی سیاست قرن بیست‌ویکم، مهار یک رهبر خاص یا یک دکترین خاص نیست؛ بلکه فقدان حکمرانی شفاف، دموکراتیک و پاسخ‌گو بر الگوریتم‌هایی است که تهدید را تعریف می‌کنند. بدون چنین حکمرانی‌ای، هوش مصنوعی نه ابزار کاهش خطا، بلکه شتاب‌دهنده خطاهای رفتاری خواهد بود—و سیاست، بیش از هر زمان دیگر، به مدیریت آمیگدال جمعی فروکاسته می‌شود.

منابع

[1] . SAPOLSKY, ROBERT M., Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst. PENGUIN PRESS.Newyork.2017.

[2] . Prefrontal cortex(PFC)

[3] . mehrnews.com/x3b4Rk

[4] . mehrnews.com/x3b4jt

[5] . رک: کلمن، جان؛ ترجمه عباس کسکنی؛ اشراف سیاه. تهران، نشرموعود عصر، 1393ش.