نقد و بررسی بازی ماینکرافت | چگونه دنیای مکعبی ذهن نسل جدید را هدایت می‌کند؟
خونه‌هایی از جنس پشتی و چادر که ما زیر سقف اون‌ها انگار از تمام دنیا در امان بودیم بدون نگرانی، بدون دغدغه بدون فکر کردن به مشکلات، این اون حس خاصی بود که ما تو بچگی تجربه کردیم چیزی که بچه‌های الان هم اون رو دارن و هم نه، هم حسش می‌کنن و هم نه، همه این‌ها به خاطر تغییر توی وسیله بازیه به خاطر تغییر تو سبک بازیه که انجام داده می‌شه و به خاطر خاص بودنشه.
اگر دوست داشتی بدونی ماینکرافت، چیزی که الان این حس رو توی مخاطب خودش ایجاد می‌کنه و اون خلاقیت زیاد رو توش زیاد می‌کنه از کجا و چطور به اینجا رسید و چه تاثیرات پنهانی روی مخاطب خودش می‌گذاره با من همراه باش.
نویسنده: مجتبی خلیلی
جریان‌شناسی | جهانی که ماینکرافت در آن متولد شد
در شروع بررسی بازی ماینکرافت باید به این نکته توجه کنیم که پیش از آنکه ماینکرافت پا به عرصه دنیا بگذارد، طی چند دهه تغییرات مهمی در فناوری، فرهنگ، رسانه و صنعت بازی رخ داده بود؛ تغییراتی که رابطه انسان با رایانه، اینترنت، سرگرمی و حتی مفهوم ساختن را دگرگون کردند.
اگر این زمینه را کنار بگذاریم، ماینکرافت ممکن است مانند پدیده‌ای ناگهانی به نظر برسد که فردی در سال ۲۰۰۹ آن را طراحی کرد و بعد به شکلی غیرمنتظره به شهرت رسید. اما وقتی مسیر تحولات پیش از آن را دنبال کنیم، تصویر دیگری شکل می‌گیرد. پیش از ماینکرافت، فرهنگ دیجیتال به سمت مشارکت کاربر، تولید محتوای شخصی، آزادی بیشتر در محیط‌های مجازی و فاصله گرفتن از رسانه‌های کاملا کنترل‌شده حرکت کرده بود.
در همان دوره، صنعت بازی نیز در حال تغییر بود. بازی‌های مستقل رشد کردند، اینترنت به ابزار مهم انتشار تبدیل شد، جوامع آنلاین قدرت بیشتری پیدا کردند و پلتفرم‌هایی مانند یوتیوب راه تازه‌ای برای دیده شدن بازی‌ها ایجاد کردند.
به همین دلیل، برای فهم جایگاه ماینکرافت باید زنجیره‌ای از تحولات را کنار هم گذاشت؛ از فرهنگ هکری و جنبش Maker گرفته تا بازی‌های Sandbox، از ظهور بازی‌سازی مستقل تا اقتصاد توجه، و از تولید محتوای کاربرمحور تا تبدیل بازی به پلتفرم اجتماعی و آموزشی.
رایانه از ابزار مصرف به ابزار ساختن تبدیل می‌شود
در دهه‌های پایانی قرن بیستم، رایانه برای بخش بزرگی از مردم بیشتر ابزاری برای انجام کارهای مشخص بود. کاربر نرم‌افزار را دریافت می‌کرد، از آن استفاده می‌کرد و نتیجه را تحویل می‌گرفت. فاصله میان کسی که فناوری را تولید می‌کرد و کسی که از آن استفاده می‌کرد، زیاد بود.
اما فرهنگ رایانه‌ای جدید به تدریج این فاصله را کم کرد.
فرهنگ هکری، نرم‌افزار آزاد، برنامه‌نویسی شخصی و پروژه‌های مستقل، این تصور را تقویت کردند که کاربر می‌تواند فقط مصرف‌کننده فناوری نباشد. او می‌تواند برنامه بنویسد، آن را تغییر دهد، ابزار تازه بسازد و نتیجه کار خود را با دیگران به اشتراک بگذارد. این تغییر از نظر فرهنگی اهمیت زیادی داشت. در این فضا، محیطی برای آفرینش، تجربه و آزمایش هم شد.
در کنار فرهنگ هکری، جنبش DIY یا خودت انجام بده نیز رشد کرد. سپس فرهنگ Maker شکل گسترده‌تری پیدا کرد؛ فرهنگی که در آن ساختن، آزمایش کردن و تبدیل ایده به محصول اهمیت زیادی داشت. این جریان بعدها در فضاهایی مانند کارگاه‌های Maker، آزمایشگاه‌های ساخت دیجیتال، پروژه‌های الکترونیکی و چاپ سه‌بعدی نیز دیده شد.
در چنین محیطی، بازی‌ای که به بازیکن اجازه می‌دهد محیط را تغییر دهد، بنا بسازد، ابزار تولید کند و جهان خود را شکل دهد، برای مخاطب جدید کاملا قابل تصور بود.
فرهنگ هکری و آرمان آزادی دیجیتال
در دهه ۱۹۹۰، همزمان با رشد اینترنت، گروهی از متفکران تلاش کردند پیامدهای فرهنگی و سیاسی فناوری جدید را بررسی کنند. مقاله مشهور The Californian Ideology نوشته ریچارد باربروک و اندی کامرون در سال ۱۹۹۵ از نمونه‌های مهم این بحث است.
باربروک و کامرون در این مقاله ترکیبی از فناوری، اقتصاد بازار، فرهنگ ضدساختار و آزادی‌خواهی فردی را بررسی کردند که در فضای فناوری کالیفرنیا و سیلیکون‌ولی رشد کرده بود. آنها معتقد بودند این ترکیب، نگرشی خاص نسبت به آینده فناوری ایجاد کرده است؛ نگرشی که در آن فناوری می‌تواند بسیاری از محدودیت‌های قدیمی را کنار بزند و قدرت بیشتری در اختیار فرد قرار دهد.[1]
این دیدگاه را نباید با این ادعا اشتباه گرفت که تمام برنامه‌نویسان یا شرکت‌های فناوری چنین تفکری داشته‌اند. بحث مقاله درباره جریان فکری گسترده‌تری در فرهنگ فناوری غرب است. اهمیت این جریان برای بحث ما در مفهوم فرد توانمند است.
در این نگاه، فناوری می‌تواند ابزار افزایش توانایی فرد باشد. فرد می‌تواند با رایانه کاری انجام دهد که پیش از آن نیازمند سازمان بزرگ، سرمایه زیاد یا نیروی انسانی فراوان بود. این ایده بعدها با فرهنگ استارتاپی، کارآفرینی دیجیتال و جنبش Maker پیوندهای بیشتری پیدا کرد. چیزی که الان حتی از آن زمان هم بیشتر حس می‌شود آن‌هم با ظهور هوش مصنوعی و خصوصا دستیارهای هوش مصنوعی.
ماینکرافت نیز در چنین دوره‌ای ظاهر شد؛ دوره‌ای که ساختن در فضای دیجیتال به ارزش فرهنگی مهمی تبدیل شده بود.
از بازی خطی تا بازی‌هایی که به بازیکن اختیار بیشتری می‌دهند
تحول مهم دیگری که پیش از ماینکرافت در صنعت بازی رخ داد، افزایش بازی‌هایی بود که مسیر تجربه را تا حد زیادی به انتخاب بازیکن واگذار می‌کردند. در بسیاری از بازی‌های قدیمی، طراح داستان، مراحل، دشمنان، مسیر حرکت و پایان را از پیش تعیین می‌کرد. بازیکن باید از مسیر طراحی‌شده عبور می‌کرد تا به پایان برسد.
در کنار آن، جریانی دیگر شکل گرفت که آزادی عمل بازیکن را بیشتر می‌کرد. بازی‌های شبیه‌سازی، جهان باز، بازی‌های بقا و Sandbox به تدریج نشان دادند که بازی می‌تواند به جای ارائه مسیر مشخص، مجموعه‌ای از قوانین و ابزارها را در اختیار بازیکن بگذارد و اجازه دهد خود او نتیجه را شکل دهد.
در چنین بازی‌هایی، طراح بخشی از تجربه را می‌سازد و بازیکن بخش دیگری را کامل می‌کند. این تفاوت بسیار مهم است.
در بازی خطی، سازنده بیشتر می‌گوید این مسیر را برو اما در بازی آزاد، سازنده بیشتر می‌گوید این ابزارها را داری؛ ببین با آنها چه می‌کنی. ماینکرافت در ادامه همین مسیر قرار گرفت؛ هرچند ترکیب ویژگی‌های آن با تولید جهان، استخراج، ساخت‌وساز و بازی چندنفره، تجربه‌ای بسیار گسترده‌تر ایجاد کرد.
ریشه‌های فنی و ایده‌ای آن نیز کاملا از هیچ شکل نگرفت. پیش از ماینکرافت، پروژه RubyDung متعلق به مارکوس پرسون وجود داشت که از Dwarf Fortress تاثیر گرفته بود. سپس آشنایی پرسون با Infiniminer باعث شد ایده بازی به سمت محیط بلوکی و دید اول‌شخص حرکت کند. منابع مربوط به تاریخ توسعه ماینکرافت نیز این ارتباط را ثبت کرده‌اند[2].
بنابراین حتی در سطح فنی نیز با زنجیره‌ای از تاثیرات روبه‌رو هستیم.
ماینکرافت از چند ایده موجود استفاده کرد، آنها را با تجربه شخصی سازنده ترکیب کرد و به شکل تازه‌ای ارائه داد.
بازی مستقل | وقتی تولید بازی از شرکت‌های بزرگ فاصله گرفت
تحول مهم بعدی، رشد بازی‌های مستقل یا ایندی بود.
در دهه ۲۰۰۰، انتشار دیجیتال هزینه ورود به صنعت بازی را کاهش داد. سازنده برای عرضه اثر خود دیگر همیشه به ناشر بزرگ، فروشگاه فیزیکی یا سرمایه سنگین نیاز نداشت.
انجمن‌های اینترنتی نیز نقش مهمی در این مسیر داشتند. توسعه‌دهندگان می‌توانستند پروژه‌های خود را در اختیار علاقه‌مندان قرار دهند، بازخورد بگیرند و نسخه‌های تازه منتشر کنند.
TIGSource از نمونه‌های شناخته‌شده چنین فضاهایی بود و ماینکرافت در همین محیط اولیه به مخاطبان معرفی شد. نسخه‌های ابتدایی بازی در ماه مه ۲۰۰۹ در فضای مربوط به توسعه‌دهندگان مستقل منتشر شدند[3]. این اتفاق از نظر جریان‌شناسی اهمیت دارد.
ماینکرافت ابتدا پروژه‌ای کوچک بود که در محیطی نزدیک به فرهنگ بازی‌سازی مستقل رشد کرد و به کارخانه تولید محتوا تبدیل شد. اما همین فرهنگ مستقل در آن دوره دیگر همان معنای سابق را نداشت. اینترنت به توسعه‌دهنده کوچک امکان می‌داد مستقیما با مخاطب ارتباط برقرار کند در نتیجه، فاصله میان سازنده و بازیکن کمتر شد.
بازیکن علاوه بر خرید محصول بازخورد می‌داد، درباره بازی صحبت می‌کرد، ویدیو می‌ساخت، آموزش می‌داد و بعدها حتی محتوا و تغییرات مخصوص خودش را تولید می‌کرد چیزی که شبیهش در روبلاکس هم محقق شده بود همین تغییر بعدها برای ماینکرافت اهمیت بسیار زیادی پیدا کرد.
از محصول به جامعه | قدرت مخاطب در شکل دادن به اثر
در رسانه‌های سنتی، مسیر تولید معمولا روشن بود استودیو یا شرکت، محصول را تولید می‌کرد و مخاطب آن را دریافت می‌کرد.
اما اینترنت این رابطه را تغییر داد مخاطب می‌توانست درباره اثر صحبت کند، آن را نقد کند، محتوای مرتبط تولید کند و دیگران را به سمت آن بکشاند. در بازی‌ها این تحول حتی شدیدتر شد. بازیکنان توانستند مود بسازند، سرور راه‌اندازی کنند، نقشه طراحی کنند، آموزش منتشر کنند و تجربه خود را با دیگران به اشتراک بگذارند.
در این نقطه، مفهوم جامعه بازیکنان اهمیت پیدا می‌کند و خود این جامعه به بخشی از چرخه تولید ارزش تبدیل شد هر بازیکن می‌توانست مخاطب بازیکن دیگری باشد و هر محتوای جدید می‌توانست مخاطب تازه‌ای وارد کند این همان زمینه‌ای است که بعدها به رشد انفجاری ماینکرافت کمک کرد.
یوتیوب و تولد اقتصاد توجه در بازی
اگر اینترنت امکان ارتباط مستقیم میان سازنده و مخاطب را فراهم کرد، یوتیوب دریچه‌ای جدید به این روند اضافه کرد. پیش از رشد یوتیوب، رسانه‌های بزرگ نقش اصلی را در معرفی بازی‌ها داشتند. مجله‌ها، تلویزیون، تبلیغات و سایت‌های تخصصی درباره بازی صحبت می‌کردند.
ولی با ظهور و رشد یوتیوب دیگر لازم نبود شما بازی را بازی کنید می‌توانستید آن را تماشا کنید این تفاوت بسیار مهم است. فردی در اتاق خود می‌توانست بازی کند، درباره آن صحبت کند و مخاطب میلیونی پیدا کند که شاید اصلا خود بازی را نداشتند.
برای بخش بزرگی از مخاطبان، تماشای بازی کردن دیگران به سرگرمی مستقل تبدیل شده بود و ماینکرافت به دلیل آزادی بسیار بالای تجربه، ماده بسیار مناسبی برای چنین محتوایی بود.
در مورد ماینکرافت، این رابطه به شکل کم‌سابقه‌ای رشد کرد. یوتیوب در سال ۲۰۲۴ اعلام کرد که ویدیوهای مرتبط با ماینکرافت در این پلتفرم از مرز ۱٫۵ تریلیون بازدید عبور کرده‌اند.
چرا ماینکرافت اینقدر رشد کرد؟ رشد کرد چون سازنده محتوا می‌توانست داستان مخصوص خودش را بسازد، چالش تعریف کند، ساخت‌وساز انجام دهد، با دوستانش بازی کند یا قوانین تازه‌ای برای بازی قرار دهد.
به همین دلیل، ماینکرافت ظرفیت تولید محتوایی بسیار بیشتری نسبت به بازی‌ای داشت که تنها مسیر مشخصی برای پیشروی ارائه می‌کرد.
و افراد مشهوری که در یوتیوب می‌شناسیم مثل مستر بیست در ابتدا کار ویدیوهای گیم پلی ماینکرافت آپلود می‌کردند، می‌خواهم بگویم چقدر این مسئله مهم و همه گیر شده بود، خود یوتیوب ماینکرافت را پدیده‌ای نسلی معرفی کرده است[4]. این عدد نشان‌دهنده تغییر ماهیت رسانه‌ای بازی است.
فرض کنیم فردی ماینکرافت را بازی می‌کند. تجربه او می‌تواند در قالب ویدیو به هزاران نفر دیگر منتقل شود. آنها نیز ممکن است بازی را امتحان کنند و تجربه خود را منتشر کنند. در نتیجه، بازی وارد چرخه‌ای می‌شود که در آن:
بازی تولید می‌شود؛
بازیکن آن را تجربه می‌کند؛
محتوا تولید می‌شود؛
محتوا دیده می‌شود؛
مخاطب جدید وارد بازی می‌شود؛
مخاطب جدید نیز محتوای تازه تولید می‌کند.
در چنین چرخه‌ای، خود بازی تبدیل به ماده اولیه تولید رسانه می‌شود.
این اتفاق برای صنعت بازی اهمیت زیادی داشت.
سرمایه چگونه وارد این چرخه می‌شود
حالا باید پرسید آیا کاملا بازی به صورت مستقل پیش رفت یا در این میان پول‌هایی هم وارد چرخه تولید شد؟ روند توسعه بازی در ابتدا ممکن است کاملا مستقل و مردمی به نظر برسد؛ اما هر پدیده‌ای که به میلیون‌ها مخاطب برسد، توجه سرمایه را نیز جلب می‌کند. ماینکرافت نمونه روشنی از همین مسیر است.
با رشد ماینکرافت توجه غول صنعت فناوری یعنی مایکروسافت به او جلب شد. مایکروسافت در سال ۲۰۱۴ با پرداخت ۲٫۵ میلیارد دلار Mojang و امتیاز ماینکرافت را خرید. در همان زمان، مایکروسافت تاکید کرد که سرمایه‌گذاری در فناوری ابری و موبایل می‌تواند به گسترش بازی و ارتباط میان جامعه کاربران کمک کند[5].
از منظر جریان‌شناسی در این معامله تغییر مهمی رخ داده بود. پروژه‌ای که در فضای بازی‌سازی مستقل رشد کرده بود، وارد مجموعه‌ای بسیار بزرگ‌تر شد. یعنی همان فرهنگی که بر استقلال سازنده، ارتباط مستقیم با مخاطب و تولید مستقل تاکید داشت، در ادامه با منطق شرکت بزرگ فناوری نیز پیوند خورد. و در واقع شرکت‌های بزرگ هم متوجه شدند که الان و در این زمان برای سودآوری باید در نحوه تعامل با کاربران خود تجدید نظر کنند.
این تناقض ظاهری، بخش مهمی از داستان رسانه‌های دیجیتال است. بسیاری از پدیده‌های اینترنتی از فرهنگ آزادی، مشارکت و استقلال شروع شدند؛ اما وقتی به اندازه کافی بزرگ شدند، وارد چرخه سرمایه و شرکت‌های بزرگ شدند و تا حدودی در آن چرخه هضم شدند البته نه کامل؛ ماینکرافت نیز از این قاعده جدا نبود.
سرگرمی که وارد مدرسه می‌شود
تا اینجا دیدیم که چطور بازی مستقلی در محیطی که استقلال را ترویج می‌کرد رشد کرد و در چرخه قدرت و ثروت وارد شد حالا به این باید بپردازیم که این بازی با این پشتوانه تا کجا پیش رفت و چقدر در بین کودکان و نوجوانان برای خود جا باز کرد.
بازی‌ای که زمانی سرگرمی کودک و نوجوان محسوب می‌شد، با تدابیری که اتخاذ شد و هماهنگی‌هایی که صورت گرفت به تدریج به عنوان محیطی آموزشی وارد فضای آموزش رسمی شد.
امروز نسخه آموزشی ماینکرافت در حوزه‌هایی مانند علوم، ریاضیات، برنامه‌نویسی، تاریخ، زبان، مهارت‌های اجتماعی و فعالیت‌های گروهی استفاده می‌شود. وب‌سایت رسمی Minecraft Education در حال حاضر اعلام می‌کند که بیش از ۴۰ هزار نظام آموزشی در ۱۴۰ کشور از این پلتفرم استفاده می‌کنند[6].
ورود بازی به مدرسه نشان می‌دهد نگاه جامعه به بازی‌های رایانه‌ای تغییر کرده است. در گذشته پرسش اصلی می‌توانست این باشد که آیا کودک باید بازی کند یا درس بخواند؟ اما در مدل جدید، پرسش به سمت دیگری می‌رود: چگونه می‌توان از بازی برای آموزش استفاده کرد؟ این تغییر، اتفاق مهمی در تاریخ رسانه است.
البته استفاده آموزشی از ماینکرافت به معنای آن نیست که هر محتوایی که در بازی وجود دارد آموزشی یا مثبت است. همچنین وجود بازی در مدرسه به خودی خود اثبات نمی‌کند که محتوای فکری آن مورد تایید همه نظام‌های آموزشی قرار گرفته است. بحث در این است که سبک نگرش جوامع به بازی‌های رایانه‌ای تا چه حد تغییر کرده و یکی از علل اصلی این تغییر بازی ماینکرافت بوده.
وقتی رسانه‌ای وارد آموزش رسمی می‌شود، دامنه حضور آن تغییر می‌کند. کودک ممکن است ابتدا بازی را در خانه بشناسد، بعد درباره آن در یوتیوب محتوا ببیند و در مرحله بعد همان محیط را در مدرسه نیز تجربه کند.
در این حالت، رسانه در چند محیط مختلف حضور دارد:
خانه؛
فضای سرگرمی؛
اینترنت؛
جامعه دوستان؛
و مدرسه.
این گستردگی باعث می‌شود ماینکرافت به بخشی از محیط فرهنگی نسل جدید تبدیل شود. مایکروسافت نیز در سال‌های اخیر استفاده از Minecraft Education را در حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی، سواد دیجیتال و آموزش رایانش توسعه داده است. وب‌سایت رسمی این پلتفرم اکنون حتی دوره‌ها و برنامه‌هایی برای آموزش مهارت‌های مرتبط با AI و علوم رایانه معرفی می‌کند.
این روند نشان می‌دهد که مسیر بازی به سمت آموزش، همچنان ادامه دارد.
دانشگاه به سراغ بازی می‌رود
وقتی بازی به چنین اندازه‌ای از نفوذ اجتماعی رسید، طبیعی بود که دانشگاه نیز به مطالعه آن بپردازد.
در سال‌های اخیر، ماینکرافت موضوع پژوهش در حوزه‌های گوناگونی شده است؛ از آموزش و ارتباطات گرفته تا اقتصاد، مطالعات فرهنگی، فلسفه، جامعه‌شناسی و مطالعات پسااستعماری.
این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان می‌دهد ماینکرافت از سرگرمی بالاتر رفته و موضوع مورد علاقه تحقیقات علمی هم قرار گرفته و دانشگاه‌ها آن را به عنوان پدیده‌ای فرهنگی مطالعه می‌کنند.
برای نمونه، Daniel Dooghan در مقاله Digital Conquerors: Minecraft and the Apologetics of Neoliberalism تلاش کرده مکانیک‌های بازی‌های Sandbox و به طور خاص ماینکرافت را از منظر اقتصادی و سیاسی بررسی کند.
استدلال مقاله این است که چنین بازی‌هایی ممکن است بازیکن را با تصورات خاصی درباره منابع، مالکیت، سرمایه و رابطه انسان با جهان خو دهند. نویسنده همچنین میان مکانیک‌های بازی و روایت‌های مربوط به امپراتوری و سرمایه‌داری ارتباط برقرار می‌کند[7].
وقتی مکانیک بازی موضوع مطالعه می‌شود
تا اینجا بیشتر درباره زمینه بیرونی صحبت کردیم اما اینجا نقطه اتصال مهمی میان جریان‌های بیرونی و متن اصلی مقاله شکل می‌گیرد در مطالعات بازی، فقط داستان بررسی نمی‌شود قوانین بازی نیز می‌توانند حامل معنا باشند.
مثلا اگر بازی به رفتار خاصی پاداش دهد و رفتار دیگری را بدون پاداش رها کند، بازیکن در هنگام بازی با نظامی از ارزش‌ها و انگیزه‌ها روبه‌رو می‌شود این همان چیزی است که پژوهش‌هایی مانند مقاله Dooghan دنبال می‌کنند.
در متن اصلی یادداشت ما نیز بعدا استخراج منابع، افزایش قدرت و چرخه پیشرفت بررسی خواهد شد. بنابراین در این بخش نیازی نیست همان تحلیل را دوباره انجام دهیم.
نکته جریان‌شناسی این است که بدانیم اصلا چگونه چنین نوعی از مطالعه شکل گرفت.
یعنی خود صنعت بازی از مرحله سرگرمی عبور کرد و به مرحله‌ای رسید که پژوهشگران درباره پیام‌های فرهنگی قوانین بازی نیز سوال مطرح کردند. این تغییر در نگاه دانشگاهی، برای فهم جایگاه امروزی ماینکرافت مهم است.
روی دیگر آزادی | هر پلتفرمی می‌تواند مورد سوءاستفاده قرار بگیرد
تا اینجا بیشتر درباره ظرفیت‌های مثبت آزادی دیجیتال صحبت کردیم.
اما آزادی تولید محتوا روی دیگری نیز دارد؛ وقتی کاربران می‌توانند محتوای خودشان را تولید کنند، در این میان چالشی وجود دارد و آن این است که همه کاربران محتوای مفید تولید نمی‌کنند.
فضای باز اینترنت می‌تواند برای آموزش، خلاقیت و ارتباط استفاده شود و در عین حال، گروه‌های خاصی از افراد سود جو و منحرف هم می‌توانند از همان امکانات استفاده کنند.
مسئله‌ای که به صورت جدی در بازی روبلاکس به آن پرداخته‌ایم و دیگر نیازی به توضیح آن در این یادداشت وجود نداد.
نسل جدید و رسانه‌هایی که دیگر فقط دیده نمی‌شوند
در رسانه‌های قدیمی، مخاطب بیشتر تماشا می‌کرد. اما در رسانه دیجیتال، مخاطب می‌تواند وارد محیط شود، انتخاب کند، تغییر دهد، تولید کند و با دیگران ارتباط داشته باشد.این تغییر از نظر روانی و فرهنگی اهمیت زیادی دارد.
وقتی کودکی فیلم می‌بیند، مسیر اصلی تجربه را فیلم تعیین می‌کند.
ولی وقتی وارد محیط بازی می‌شود، خودش بخشی از تجربه را شکل می‌دهد.
وقتی وارد یوتیوب می‌شود، می‌تواند محتوای دیگری درباره همان بازی ببیند.
و وقتی وارد سرور می‌شود، با افراد دیگر ارتباط برقرار می‌کند.
همچنین و وقتی خودش محتوا تولید می‌کند، از مصرف‌کننده به تولیدکننده تبدیل می‌شود.
این چرخه، رابطه نسل جدید با رسانه را با نسل‌های پیشین متفاوت کرده است ماینکرافت دقیقا در میانه همین تغییر فرهنگی قرار گرفت؛ به همین دلیل، تاثیر آن را نمی‌توان فقط با تعداد نسخه‌های فروخته‌شده سنجید باید تعداد ویدیوها، جوامع بازیکنان، سرورها، محتوای آموزشی، مودها، نقشه‌ها و کاربردهای فرهنگی آن را نیز در نظر گرفت.
اگر مسیر طی‌شده را کنار هم قرار دهیم، ماینکرافت در نقطه تلاقی چند جریان مهم قرار می‌گیرد.
از طرفی، فرهنگ هکری و Maker به مردم آموخته بود که فناوری می‌تواند ابزار ساختن باشد از طرف دیگر، بازی‌های Sandbox و شبیه‌سازی نشان داده بودند که بازی می‌تواند آزادی بیشتری به بازیکن بدهد بازی‌سازی مستقل امکان ورود افراد و گروه‌های کوچک‌تر به صنعت را افزایش داده بود؛ اینترنت ارتباط مستقیم سازنده و مخاطب را آسان‌تر کرده بود؛ یوتیوب بازی را به محتوای قابل تماشا تبدیل کرده بود و فرهنگ مشارکتی نیز مخاطب را وارد چرخه تولید محتوا کرده بود.
از بازی تا محیط زندگی دیجیتال
یکی از مهم‌ترین نکاتی که از این مسیر به دست می‌آید، تغییر معنای خود کلمه بازی است. بازی در گذشته فعالیتی بود که افراد برای مدتی مشخص انجام می‌دادند و بعد از آن کنار گذاشته شده و به زندگی عادی برمی‌گشتند اما بازی‌های جدید، به ویژه بازی‌های دارای جامعه آنلاین و تولید محتوای کاربرمحور، می‌توانند به محیط دائمی ارتباط تبدیل شوند. کاربر ممکن است در بازی دوست پیدا کند، در یوتیوب درباره بازی محتوا ببیند، در Discord درباره آن صحبت کند، در مدرسه از نسخه آموزشی استفاده کند و در شبکه‌های اجتماعی درباره آن بحث کند.
در چنین شرایطی، مرز میان بازی و سایر بخش‌های زندگی دیجیتال بسیار باریک‌تر می‌شود؛ ماینکرافت یکی از روشن‌ترین نمونه‌های این تغییر است به همین دلیل، اهمیت آن فقط به کیفیت گرافیک، داستان یا گیم‌پلی محدود نمی‌شود اهمیت اصلی در این است که این اثر توانست وارد محیط‌های مختلف زندگی دیجیتال شود و به نوعی زیست دیجیتال ما را دستخوش تغییر کند.
تا اینجا هنوز وارد داستان ماینکرافت، شخصیت‌های آن، عوالم بازی، شعر پایان، جادو یا گیم‌پلی نشده‌ایم. این تفکیک عمدی است.
هدف این فصل چیز دیگری بود خواستیم ببینیم ماینکرافت در چه جهانی متولد شد جهانی که در آن رایانه از ابزار مصرف اطلاعات به ابزار تولید تبدیل شده بود. و ماینکرافت توانست یکی از اصلی‌ترین موتورهای محرک صنعت سرگرمی درجهان باشد، الان وقت آن رسیده که به خود بازی بپردازیم و نکاتی که در خود بازی وجود دارد را به صورت دقیق و متفاوت بررسی کنی.
داستان بازی | روایتی از جهان، انسان و معنا
دنیای بازی‌های رایانه‌ای، تنها فضایی برای سرگرمی نیست. بسیاری از بازی‌های شناخته‌شده، جهان خود را بر پایه نگاه خاصی به انسان، جهان و معنا بنا می‌کنند. این نگاه گاهی در قالب داستان بیان می‌شود و گاهی در قوانین بازی، محیط یا شیوه پیشرفت بازیکن دیده می‌شود. به همین دلیل، هنگام بررسی ماینکرافت نباید تنها به ظاهر ساده و گرافیک پیکسلی آن بسنده کرد، باید دید این بازی چه تصویری از جهان و جایگاه انسان در آن ارائه می‌دهد.
در ماینکرافت، بازیکن بدون پیشینه، راهنما یا ماموریت مشخص وارد جهانی ناشناخته می‌شود. هیچ شخصیت دانایی برای آموزش او حضور ندارد و هیچ روایت از پیش نوشته‌شده‌ای مسیر حرکت را تعیین نمی‌کند. این ویژگی از شناخته‌شده‌ترین خصوصیات بازی‌های Sandbox است و بسیاری آن را نشانه آزادی عمل و افزایش خلاقیت می‌دانند. با این حال، این نوع طراحی فقط تصمیم فنی نیست و می‌تواند برداشت‌های فلسفی متفاوتی نیز به همراه داشته باشد. هنگامی که تمام مسیر پیشرفت تنها بر تصمیم و اراده بازیکن استوار می‌شود، این پرسش مطرح می‌شود که بازی چه تصویری از رابطه انسان با جهان و منبع هدایت ارائه می‌کند.
در ادامه، با بررسی سه دنیای اصلی بازی و سپس شعر پایان، تلاش می‌کنیم این پرسش را دقیق‌تر بررسی کنیم.
عوالم سه‌گانه در ماینکرافت
بازیکن سفر خود را از دنیای معمولی یا Overworld آغاز می‌کند. این جهان پر از جنگل، کوه، رودخانه، جانوران و منابع طبیعی است، اما در آن خبری از جامعه انسانی، قانون، نظام اخلاقی یا شخصیت راهنما نیست. بازیکن باید با تجربه شخصی، آزمون و خطا و تصمیم‌های خود مسیر بقا را پیدا کند.
هنگامی که این ویژگی در کنار دیگر اجزای بازی قرار می‌گیرد، می‌تواند تصویری از جهانی ارائه دهد که در آن انسان بدون تکیه بر مرجع بیرونی، مسیر خود را تعیین می‌کند. اهمیت این برداشت زمانی بیشتر می‌شود که پایان بازی نیز با متنی فلسفی همراه است که درباره ماهیت جهان و جایگاه انسان سخن می‌گوید.
برای ورود به دنیای دوم، بازیکن باید با بلوک‌های وسیدین دروازه‌ای بسازد و آن را با آتش فعال کند. این دروازه او را به Nether منتقل می‌کند؛ جهانی سرشار از آتش، گدازه، موجودات مهاجم و منابع کمیاب. بسیاری از پیشرفت‌های مهم بازی بدون ورود به این دنیا ممکن نیست.
آخرین مقصد، دنیای End است؛ جهانی تاریک و معلق که نبرد پایانی بازی در آن رخ می‌دهد. بازیکن برای شکست دادن Ender Dragon باید ابتدا ستون‌های وسیدین را که نیروی اژدها را تامین می‌کنند از بین ببرد و سپس با خود اژدها بجنگد. فضای این جهان، برخلاف بسیاری از آثار حماسی، بسیار خلوت، خاموش و تهی طراحی شده است. همین ویژگی باعث شده برخی منتقدان، این فضا را دارای حال و هوای وجودی و فلسفی بدانند؛ برداشتی که پس از پایان نبرد و نمایش شعر پایان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
شعر پایان | گفتگویی درباره جهان و انسان
پس از شکست دادن اژدها، بازی با صحنه پیروزی معمول پایان نمی‌یابد. در عوض، متنی طولانی روی صفحه نمایش داده می‌شود که با نام شعر پایان شناخته می‌شود. این متن را جولین گاف نوشته است و بعدها نیز درباره شکل‌گیری آن توضیحاتی منتشر کرد. از زمان انتشار بازی تاکنون، این نوشته موضوع تحلیل‌های فراوان فلسفی بوده و برداشت‌های متفاوتی از آن ارائه شده است.
در این شعر، دو صدای ناشناس درباره بازیکن، جهان بازی و جهان بیرون گفت‌وگو می‌کنند. در بخش‌هایی از متن، مرز میان خواب، خیال و واقعیت کمرنگ می‌شود و مخاطب به اندیشیدن درباره ماهیت جهان دعوت می‌شود. به همین دلیل، برخی پژوهشگران و منتقدان، این شعر را دارای مضامین اگزیستانسیالیستی، ذهن‌گرایانه و حتی سولیپسیستی دانسته‌اند؛ هرچند برداشت‌های دیگری نیز از آن وجود دارد و درباره معنای نهایی متن اتفاق نظر دیده نمی‌شود.
از نگاه این مقاله، اهمیت شعر پایان در همین نکته است. اگر آغاز بازی جهانی را نشان می‌دهد که انسان در آن بدون راهنمای بیرونی مسیر خود را پیدا می‌کند، شعر پایان این تصویر را با گفت‌وگویی فلسفی درباره واقعیت، آگاهی و جایگاه انسان ادامه می‌دهد.[8] کنار هم قرار گرفتن این دو بخش، زمینه برداشتی را فراهم می‌کند که در آن اراده انسان نقش اصلی را در معنا دادن به جهان بر عهده دارد یعنی همان اومانیسمی که الان مبنای تفکرات غربی است.
با این حال، وجود این تفسیرهای متفاوت خود نشان می‌دهد که شعر پایان، متنی ساده برای تبریک پایان بازی نیست، و بخشی مهم از پیام فکری ماینکرافت به شمار می‌آید و بررسی آن برای شناخت جهان‌بینی بازی اهمیت دارد.
درک این لایه از بازی، زمینه بررسی شخصیت‌ها و ساکنان جهان ماینکرافت را فراهم می‌کند. در بخش بعد خواهیم دید که طراحی شخصیت‌ها، الگوهای رفتاری و روابط میان موجودات این جهان، چگونه در کنار فضای کلی بازی قرار می‌گیرند و چه تصویری از انسان و جامعه ارائه می‌دهند.
شخصیت‌های بازی | از فردگرایی تا نمادهای فرهنگی
پس از آشنایی با جهان ماینکرافت، نوبت به ساکنان این دنیا می‌رسد. شخصیت‌ها و موجودات بازی تنها نقش تزئینی ندارند، و هر کدام بخشی از تجربه ذهنی بازیکن را شکل می‌دهند. در بسیاری از بازی‌ها، شیوه طراحی شخصیت‌ها، نوع روابط میان آنها و نقششان در پیشبرد بازی، تصویری از انسان، جامعه و ارزش‌های حاکم بر آن جهان ارائه می‌کند. از این رو، بررسی شخصیت‌های ماینکرافت تنها به ظاهر آنها محدود نمی‌شود و می‌تواند به درک بهتر نگاه کلی بازی کمک کند.
استیو و الکس | انسان تنها در جهانی بی‌همراه
دو شخصیت اصلی بازی، استیو و الکس، هیچ پیشینه مشخصی ندارند. بازی درباره خانواده، گذشته، دوستان یا جایگاه اجتماعی آنها توضیحی ارائه نمی‌دهد. بازیکن در جهانی وسیع و خالی از جامعه انسانی چشم باز می‌کند و باید بدون کمک دیگران مسیر زندگی خود را پیدا کند.
در بخش عمده بازی، پیشرفت بازیکن به توانایی فردی، جمع‌آوری منابع و تصمیم‌های شخصی وابسته است و نقش روابط خانوادگی یا مسئولیت اجتماعی بسیار کمرنگ است. به همین دلیل می‌توان گفت ماینکرافت تجربه فردی بازیکن را در مرکز توجه قرار می‌دهد.
البته این موضوع به معنای ترویج قطعی فردگرایی نیست؛ زیرا نسخه چندنفره بازی امکان همکاری، تقسیم کار و تعامل با دیگران را نیز فراهم می‌کند. با این حال، تجربه اصلی بازی در حالت تک‌نفره، جهانی را به تصویر می‌کشد که انسان بیشتر با طبیعت و منابع پیرامون خود درگیر است تا با جامعه انسانی.
روستاییان | میان طراحی فانتزی و برداشت‌های فرهنگی
نخستین گروه انسانی که بازیکن با آنها روبه‌رو می‌شود، روستاییان هستند. آنها ظاهری ساده و متفاوت دارند؛ بینی بزرگ، دست‌هایی که همیشه روی هم قرار گرفته و لباس‌هایی که با شغل آنها تغییر می‌کند. رفتار این شخصیت‌ها نیز محدود به زندگی در روستا، دادوستد و فرار از خطر است.
در سال‌های گذشته، برخی کاربران و منتقدان در انجمن رسمی ماینکرافت و فضای رسانه‌ای این پرسش را مطرح کرده‌اند که آیا طراحی ظاهری روستاییان، یادآور برخی کلیشه‌های تاریخی درباره یهودیان است یا نه. مهم‌ترین دلیل این برداشت، بینی بزرگ، نقش پررنگ تجارت و برخی شباهت‌های ظاهری عنوان شده است. این موضوع تا اندازه‌ای مورد بحث قرار گرفت که در انجمن رسمی ماینکرافت نیز درخواست‌هایی برای تغییر ظاهر این شخصیت‌ها ثبت شد.
با این حال، تاکنون سازندگان بازی چنین برداشتی را تایید نکرده‌اند بنابراین، این شباهت را باید در حد برداشتی مطرح در میان بخشی از منتقدان و کاربران دانست، نه واقعیتی اثبات‌شده.
با وجود این، طرح چنین برداشتی از نظر مطالعات رسانه‌ای قابل توجه است. گاهی حتی اگر سازنده اثری قصد انتقال پیام خاصی نداشته باشد، مخاطبان ممکن است بر پایه پیشینه فرهنگی خود، نمادها و معناهای متفاوتی از آن برداشت کنند. از همین رو، بررسی این شباهت‌ها همچنان ارزش پژوهشی دارد.
غول آهنی | افسانه گولم
در روستاها موجودی به نام Iron Golem وظیفه دفاع از ساکنان را بر عهده دارد. بازیکن نیز می‌تواند با چیدن بلوک‌های آهن و قرار دادن کدو تنبل روی آنها، این موجود را خلق کند.
نام و شیوه شکل‌گیری این شخصیت، بسیار شبیه شخصیت گولم در افسانه‌های یهودی است. در مشهورترین روایت، گولم موجودی ساخته‌شده از گل است که برای حفاظت از جامعه یهودیان پراگ جان می‌گیرد. همین شباهت باعث شده که شماری از پژوهشگران تاریخ ادیان در برخی مقاله‌ها و نوشته‌های فرهنگی، Iron Golem را با آن افسانه مقایسه کنند.
در بخش بعد، به نقش محیط، گرافیک، موسیقی و فضای کلی بازی می‌پردازیم تا ببینیم این عناصر چگونه تجربه ذهنی بازیکن را کامل می‌کنند.
گیم پلی بازی | ارزش، قدرت و نگاه به جهان
پس از آشنایی با فضای دیداری و شنیداری بازی، نوبت به مهم‌ترین بخش تجربه ماینکرافت می‌رسد؛ یعنی گیم پلی. قوانین بازی، مسیر پیشرفت، شیوه جمع‌آوری منابع و ابزارهایی که برای موفقیت در اختیار بازیکن قرار می‌گیرد، تنها جنبه سرگرمی ندارند. این قوانین مشخص می‌کنند چه رفتارهایی پاداش می‌گیرند، چه انتخاب‌هایی بازیکن را به موفقیت نزدیک می‌کنند و چه تصویری از ارزش، قدرت و پیشرفت در ذهن او شکل می‌گیرد.
در سال‌های اخیر، برخی پژوهشگران حوزه مطالعات بازی تلاش کرده‌اند این جنبه از ماینکرافت را از نگاه فرهنگی و اقتصادی نیز بررسی کنند. از همین رو، در این فصل علاوه بر توصیف مکانیک‌های بازی، به برخی برداشت‌های پژوهشی نیز اشاره می‌شود.
بقا و استخراج منابع | ارزش طبیعت در منطق بازی
بازیکن بدون هیچ ابزار یا دارایی وارد جهان بازی می‌شود. نخستین کار او شکستن تنه درختان، ساخت ابزار و جمع‌آوری منابع است. پس از آن، استخراج سنگ، آهن، طلا، الماس و دیگر مواد معدنی به مهم‌ترین مسیر پیشرفت تبدیل می‌شود.
این روند، ویژگی مشترک بسیاری از بازی‌های سبک بقا است و هدف آن ایجاد احساس پیشرفت و انگیزه برای ادامه بازی است. با این حال، برخی پژوهشگران معتقدند تکرار این الگو، نگاه خاصی به محیط پیرامون نیز ایجاد می‌کند. در مقاله Digital Conquerors: Minecraft and the Apologetics of Neoliberalism استدلال شده است که جهان ماینکرافت، طبیعت را بیشتر به عنوان منبعی برای استخراج، تصرف و بهره‌برداری نمایش می‌دهد. در این نگاه، ارزش جنگل، کوه، رودخانه یا حیوانات، بیشتر بر پایه کاربرد آنها برای پیشرفت بازیکن تعریف می‌شود.
این برداشت، تنها تفسیر موجود نیست. بسیاری از بازیکنان از منابع طبیعی برای خلق آثار هنری، شهرسازی یا پروژه‌های آموزشی استفاده می‌کنند و تجربه‌ای متفاوت از بازی دارند. با این حال، نمی‌توان انکار کرد که مسیر اصلی پیشرفت در بازی بر جمع‌آوری منابع و افزایش توانایی بازیکن استوار است و همین موضوع، زمینه چنین تحلیل‌هایی را فراهم کرده است.
نمونه دیگر، شیوه نگهداری حیوانات است. گاو، گوسفند، مرغ و دیگر جانوران بیشتر به دلیل تولید غذا، پشم یا دیگر منابع ارزش پیدا می‌کنند. بازی الزام اخلاقی یا محدودیتی برای بهره‌برداری از آنها در نظر نمی‌گیرد. این ویژگی نیز از نگاه برخی پژوهشگران، نمونه‌ای از نگاه ابزارمحور به طبیعت است؛ هرچند می‌توان آن را از قواعد رایج بازی‌های بقا نیز دانست.
شاید این حرف‌ها برای بعضی از بازیکن‌های عزیز مقداری عجیب به نظر برسد و بگویید که این چه اشکالی دارد و چه نقدی است! واقعیت این است که اینقدر این الگو در بازی‌های مختلف تکرار شده که برای ما کاملا طبیعی است که از هرچیزی که در اطرافمان بود برای رشد خودمان استفاده کنیم، درخت‌ها را ببریم، زمین را بکنیم و …
ولی در دنیای واقعی اینطور نیست ما بدون مالکیت و دلیل منطقی حق نداریم هر درختی که دیدیم ببریم، هر زمینی که دیدیم بکنیم یا هرچقدر که خواستیم بکنیم و هر طور که خواستیم زندگی کنیم این نوع تفکر در بازی‌های ویدئویی بسیار پر رنگ شد چون دنیای بازی حول شخصیت اصلی می‌چرخد و همه چیز برای او طراحی شده، مفهوم npc دقیقا همین است یعنی شخصیت‌هایی که پر کننده فضا هستند و قابل بازی نیستند ولی در واقعیت هر شخصی که در خیابان رد می‌شود کلی داستان زندگی، خانواده و آرزو دارد و نمی‌شود به راحتی و بدون تبعات خاص کشته شود.
به قول یکی از دوستانم می‌گفت در جی تی ای آمبولانس سوار می‌شدیم تا شخصی که مجروح شده را به بیمارستان برسانیم ولی در راه ده نفر را زیر می‌گرفتیم؛ تاحالا به این فکر کرده بودید؟ چرا اینطور بود؟ چون مهم نبود، مهم کاری بود که ما می‌خواستیم انجام دهیم این دقیقا همان چیزی است که در اکثر بازی‌ها وجود دارد چون حول شخصیت اصلی چیده شده و نوعی اومانیسم در آن وجود دارد و این یکی از خطرات بازی است.
این به نوعی علت پرخاشگری خیلی از نوجوان‌ها است چون در بازی همه کاره بود هر کاری می‌خواسته می‌کرده، در بازی ابرقهرمان بوده، پلیس بوده، صاحب کسب و کار بوده ولی وقتی مانیتور را خاموش می‌کند می‌بیند هیچ چیز نیست و اطرافیان به هیچ وجه احترامی که کارمندانش در بازی به او می‌گذاشتند نمی‌گذارند و این باعث خشم و پرخاشگری در او می‌شود.
افسونگری و معجون‌ها | قدرت از راه دانش یا نیروهای پنهان
با پیشرفت در بازی، ابزارهای معمولی دیگر پاسخگوی همه چالش‌ها نیستند. در این مرحله، بازیکن می‌تواند با ساخت میز افسونگری و استفاده از کتاب، سنگ لاجورد و امتیاز تجربه، توانایی ابزارها و زره‌های خود را افزایش دهد. همچنین با ترکیب مواد مختلف، معجون‌هایی برای افزایش سرعت، مقاومت، نامرئی شدن یا دیگر توانایی‌ها تهیه کند.
وجود جادو، افسون یا معجون، ویژگی مشترک بسیاری از آثار فانتزی است و به خاطر همین مسئله ترویج جادو و استفاده از جادو برای رسیدن به اهداف به عنوان روش منطقی، سریع و بهتر در تمام بازی‌های فانتزی خصوصا سبک نقش آفرینی بسیار پر رنگ است و این چالش بسیار مهمی است چون در دنیای واقعی برای کودکان و نوجوانان باعث کشیده شدن و گرایش پیدا کردن به سمت جادو می‌شود.
باز بد نیست خاطره‌ای از تاثیر این بازی‌ها بگویم خود من وقتی خیلی بچه بودم شاید ۱۰ ساله یا کمتر به خاطر اینکه خیلی از فیلم‌ها و خصوصا بازی هری‌پاتر را دیده بودم با استفاده از کاغذ که حالت قیف درست کرده بودیم چوب دستی درست کرده بودیم و ورد‌هایی که در هری پاتر گفته می‌شد را می‌گفتیم و با هم بازی می‌کردیم پس واقعیت این هست که واقعا این بازی‌ها تاثیر زیادی می‌گذارند و نباید اینقدر ساده از کنار آنها عبور کنیم.
چرخه پیشرفت | قدرت در گرو انباشت منابع
پیشرفت در ماینکرافت، روندی تدریجی دارد. بازیکن با ابزارهای چوبی آغاز می‌کند، سپس به سنگ، آهن، الماس و تجهیزات پیشرفته‌تر می‌رسد. هر مرحله، امکان دسترسی به منابع بیشتر و ابزارهای قوی‌تر را فراهم می‌کند.
در نتیجه، انباشت منابع، افزایش توانایی و گسترش قلمرو، به چرخه اصلی پیشرفت تبدیل می‌شود. این الگو در بسیاری از بازی‌های سبک بقا دیده می‌شود، اما برخی پژوهشگران معتقدند تکرار مداوم آن، می‌تواند نگاه خاصی به مفهوم موفقیت ایجاد کند؛ نگاهی که در آن، پیشرفت بیشتر با میزان دارایی، توانایی و کنترل محیط سنجیده می‌شود.
در مقابل، باید توجه داشت که ماینکرافت امکان تجربه‌های متفاوتی نیز در اختیار بازیکن قرار می‌دهد. بسیاری از کاربران، این بازی را برای ساخت بناهای هنری، پروژه‌های آموزشی یا همکاری گروهی انتخاب می‌کنند. همین تنوع نشان می‌دهد که تجربه ماینکرافت تنها به شیوه‌ای که بازی طراحی شده محدود نمی‌شود و رفتار خود بازیکنان نیز در شکل گرفتن معنای آن نقش مهمی دارد.
با این حال، اگر تنها مسیر اصلی پیشرفت بازی را در نظر بگیریم، روشن است که استخراج منابع، افزایش قدرت، توسعه ابزارها و تسلط بیشتر بر محیط، مهم‌ترین عامل حرکت بازیکن از آغاز تا پایان بازی هستند. همین ویژگی، زمینه بررسی‌های فرهنگی و اقتصادی درباره ماینکرافت را فراهم کرده است.
تا اینجا، تحلیل ما بر خود بازی متمرکز بود؛ یعنی داستان، شخصیت‌ها، محیط و قوانین آن. اما پرسش دیگری نیز مطرح می‌شود. این بازی در چه فضای فرهنگی شکل گرفت، چه کسانی آن را توسعه دادند و پس از موفقیت جهانی، چه مسیرهایی را طی کرد؟ در فصل بعد، این موضوع را از زاویه تاریخچه بازی، سازندگان و روند گسترش آن بررسی می‌کنیم.
مارکوس پرسون | جهان‌بینی سازنده و اثر هنری
ماینکرافت در سال ۲۰۰۹ توسط مارکوس پرسون، مشهور به Notch، ساخته شد. او بارها در گفت‌وگوها و نوشته‌های خود دیدگاه‌های شخصی، از جمله مواضع انتقادی نسبت به دین و گرایش خود به بی‌خدایی را بیان کرده است. همچنین در سال‌های بعد، برخی اظهار نظرهای او با واکنش‌های گسترده رسانه‌ای روبه‌رو شد.
این موضوع این پرسش را مطرح می‌کند که آیا جهان‌بینی سازنده را می‌توان در اثر او نیز مشاهده کرد؟
از همین رو، اشاره به دیدگاه‌های شخصی پرسون زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که در کنار عناصر خود بازی، مانند داستان، شعر پایان که توضیح دادیم یا قوانین گیم پلی بررسی شود. در این صورت، می‌توان درباره میزان هماهنگی میان جهان‌بینی سازنده و محتوای بازی نظم و جهت گیری بیشتری مشاهده کرد و این مسئله خود دلیل بر مطالبی است که در فصل‌های گذشته به آن پرداختیم.
جمع‌بندی و راهکار | مواجهه آگاهانه با ماینکرافت
در فصل‌های گذشته، داستان، شخصیت‌ها، گیم پلی و مسیر گسترش ماینکرافت از جنبه‌های مختلف بررسی شد. نتیجه این بررسی‌ها لزوما به معنای آن نیست که همه بازیکنان، برداشت یا تجربه مشابهی از این بازی پیدا می‌کنند. آثار فرهنگی معمولا ظرفیت تفسیرهای گوناگون دارند و نوع استفاده از آنها نیز در نتیجه نهایی اثرگذار است ولی مهم این است بیشترین چیزی که برای اکثر مخاطبین قابل درک است و دیده می‌شود چه محتوا و ارزشی است.
با این وضعیت مناسب‌ترین شیوه برخورد با ماینکرافت، ممنوعیت کامل یا نادیده گرفتن آن نیست. تجربه نشان داده است که حذف کامل بازی‌های محبوب، در بسیاری از موارد کنجکاوی نوجوانان را افزایش می‌دهد یا گفتگوی سازنده میان والدین و فرزندان را کاهش می‌دهد. در مقابل، آگاهی، گفتگوی مستمر و هدایت درست، می‌تواند فرصت مناسب‌تری برای تقویت قدرت تحلیل نوجوانان فراهم کند.
باید به آرامی و با توضیح منطق پشت بازی و گیم پلی آن و توضیح واقعیت‌های دنیای واقعی و اهمیت بیشتر این دنیا برای کودکان و نوجوانان مان بتوانیم توانایی درک صحیح و کامل دنیای ماینکرافت و جهان واقعی را فراهم کنیم.
پرورش نگاه انتقادی به رسانه
نخستین گام، افزایش سواد رسانه‌ای خانواده‌ها و نوجوانان است. هدف از این کار، اثبات نادرستی یا درستی همه پیام‌های بازی نیست، هدف آموزش شیوه پرسش کردن و تحلیل رسانه است.
برای نمونه، زمانی که بازیکن در حال ساخت دروازه ورود به Nether است یا پس از شکست دادن اژدها با شعر پایان روبه‌رو می‌شود، والدین می‌توانند این صحنه‌ها را به فرصتی برای گفت‌وگو تبدیل کنند.
پرسش‌هایی مانند:
- این شعر چه برداشتی از جهان ارائه می‌دهد؟
- آیا برداشت دیگری هم می‌توان از آن داشت؟
- تفاوت نگاه این متن با جهان‌بینی دینی چیست؟
- آیا پیشرفت در بازی تنها به توانایی فردی وابسته است یا همکاری نیز در آن نقش دارد؟
چنین گفت‌وگوهایی به نوجوان کمک می‌کند میان داستان بازی و باورهای شخصی فاصله بگذارد و هر پیام فرهنگی را بدون بررسی نپذیرد.
هدایت تجربه بازی به سوی همکاری و مسئولیت اجتماعی
بخش زیادی از تجربه ماینکرافت به شیوه بازی کردن بستگی دارد. اگر نوجوان تنها در دنیای تک‌نفره بازی کند، تجربه او با زمانی که در سرورهای گروهی و قانون‌مند حضور دارد متفاوت خواهد بود.
به همین دلیل، اگر خانواده تصمیم به ادامه بازی فرزند خود داشته باشد، می‌تواند حضور او در محیط‌هایی را تشویق کند که همکاری، تقسیم مسئولیت، احترام به قوانین و کمک متقابل در آنها اهمیت دارد. در چنین محیطی، بازیکن علاوه بر پیشرفت فردی برای موفقیت گروه نیز برنامه‌ریزی می‌کند.
البته نباید تصور کرد که همه نسخه‌های تک‌نفره لزوما فردگرایی را ترویج می‌کنند یا همه سرورهای گروهی تجربه‌ای مثبت به همراه دارند. کیفیت تجربه بازی، تا حد زیادی به قوانین آن محیط و شیوه هدایت کاربران بستگی دارد و در هر دو حالت باز احتمال ضرر وجود دارد و باید مراقب فرزندانمان باشیم.
انتقال خلاقیت به دنیای واقعی
یکی از ارزشمندترین ویژگی‌های ماینکرافت، پرورش خلاقیت و حل مسئله است. بسیاری از نوجوانان ساعت‌های زیادی را صرف طراحی مدارهای Redstone، ساخت ماشین‌های پیچیده یا طراحی بناهای بزرگ می‌کنند. این فعالیت‌ها نشان می‌دهد که بازی می‌تواند استعدادهایی مانند تفکر منطقی، طراحی، برنامه‌ریزی و حل مسئله را تقویت کند.
بهترین استفاده از این ظرفیت، انتقال آن به فعالیت‌های واقعی است. نوجوانی که به طراحی مدارهای Redstone علاقه دارد، می‌تواند به آموزش برنامه‌نویسی، رباتیک یا الکترونیک نیز علاقه‌مند شود. همچنین علاقه به ساخت بناهای پیچیده در بازی، می‌تواند زمینه ورود به طراحی صنعتی، ساختار، نجاری یا ساخت ماکت را فراهم کند.
در این صورت مهارت‌هایی که در فضای مجازی شکل گرفته‌اند، در زندگی واقعی نیز کاربرد پیدا می‌کنند.
نقش خانواده در همراهی با نوجوان
مهم‌ترین وظیفه خانواده، همراهی با نوجوان است، نه جایگزین شدن به جای او در تصمیم‌گیری. گفت‌وگو درباره بازی، پرسیدن دلیل علاقه او به ماینکرافت، شناخت بخش‌های محبوب بازی و آشنایی با تجربه شخصی او، معمولا نتیجه بهتری از ممنوعیت ناگهانی یا قضاوت شتاب‌زده به همراه دارد.
هرچه ارتباط میان والدین و فرزند بیشتر باشد، فرصت بیشتری برای بررسی محتوای فرهنگی بازی نیز فراهم می‌شود. در چنین فضایی، نوجوان یاد می‌گیرد هر رسانه‌ای را با ذهنی پرسشگر ببیند و میان سرگرمی، آموزش و باورهای شخصی خود مرز روشنی حفظ کند.
در پایان، ماینکرافت را می‌توان اثری دانست که هم فرصت‌های آموزشی و خلاقانه در اختیار مخاطب قرار می‌دهد و هم، مانند بسیاری از آثار فرهنگی پرمخاطب، چالش‌های فرهنگی و فکری خاص خود را به همراه داشته و ظرفیت طرح پرسش‌های فلسفی، فرهنگی و اجتماعی زیادی را دارد. هدف این مقاله دعوت به نگاه دقیق‌تر و آگاهانه‌تر به رسانه‌ای است که میلیون‌ها نفر در سراسر جهان با آن ارتباط دارند و سعی در جلوگیری از تاثیرات منفی این بازی بر روی ذهن پاک و معصوم کودکان و نوجوانان این مرز و بوم بود.
اگر نوجوانان در کنار لذت بردن از بازی، قدرت پرسش، تحلیل و مقایسه دیدگاه‌های مختلف را نیز بیاموزند، احتمال تاثیرپذیری ناآگاهانه از هر رسانه‌ای کاهش می‌یابد. چنین رویکردی، هم از ظرفیت‌های مثبت بازی بهره می‌برد و هم زمینه نقد و ارزیابی آگاهانه آن را فراهم می‌کند.
منابع برای مطالعه بیشتر
[8] . https://en.wikipedia.org/wiki/End_Poem شعر پایانی ماینکرافت
پست های مرتبط
۱۴۰۵-۰۸-۲۰
دیدگاهتان را بنویسید