نقد و بررسی بازی ماینکرافت | چگونه دنیای مکعبی ذهن نسل جدید را هدایت میکند؟
در مسیر بررسی بازی ماینکرافت، معمولاً منتقدان رسانهای فقط به جنبههای سرگرمکننده یا خلاقانه این اثر توجه میکنند و از جنبههای عمیق عقیدتی آن غافل میمانند. تحلیل پیش رو با عبور از این ظواهر سطحی، روی زوایای پنهانی تمرکز دارد که مستقیماً تفکر نسل جدید را هدف قرار دادهاند.
نویسنده: مجتبی خلیلی
داستان بازی | روایتی از جهان، انسان و معنا
دنیای بازیهای رایانهای، تنها فضایی برای سرگرمی نیست. بسیاری از بازیهای شناختهشده، جهان خود را بر پایه نگاه خاصی به انسان، جهان و معنا بنا میکنند. این نگاه گاهی در قالب داستان بیان میشود و گاهی در قوانین بازی، محیط یا شیوه پیشرفت بازیکن دیده میشود. به همین دلیل، هنگام بررسی ماینکرافت نباید تنها به ظاهر ساده و گرافیک پیکسلی آن بسنده کرد، باید دید این بازی چه تصویری از جهان و جایگاه انسان در آن ارائه میدهد.
در ماینکرافت، بازیکن بدون پیشینه، راهنما یا ماموریت مشخص وارد جهانی ناشناخته میشود. هیچ شخصیت دانایی برای آموزش او حضور ندارد و هیچ روایت از پیش نوشتهشدهای مسیر حرکت را تعیین نمیکند. این ویژگی از شناختهشدهترین خصوصیات بازیهای Sandbox است و بسیاری آن را نشانه آزادی عمل و افزایش خلاقیت میدانند. با این حال، این نوع طراحی فقط تصمیم فنی نیست و میتواند برداشتهای فلسفی متفاوتی نیز به همراه داشته باشد. هنگامی که تمام مسیر پیشرفت تنها بر تصمیم و اراده بازیکن استوار میشود، این پرسش مطرح میشود که بازی چه تصویری از رابطه انسان با جهان و منبع هدایت ارائه میکند.
در ادامه، با بررسی سه دنیای اصلی بازی و سپس شعر پایان، تلاش میکنیم این پرسش را دقیقتر بررسی کنیم.
عوالم سهگانه در ماینکرافت
بازیکن سفر خود را از دنیای معمولی یا Overworld آغاز میکند. این جهان پر از جنگل، کوه، رودخانه، جانوران و منابع طبیعی است، اما در آن خبری از جامعه انسانی، قانون، نظام اخلاقی یا شخصیت راهنما نیست. بازیکن باید با تجربه شخصی، آزمون و خطا و تصمیمهای خود مسیر بقا را پیدا کند.
هنگامی که این ویژگی در کنار دیگر اجزای بازی قرار میگیرد، میتواند تصویری از جهانی ارائه دهد که در آن انسان بدون تکیه بر مرجع بیرونی، مسیر خود را تعیین میکند. اهمیت این برداشت زمانی بیشتر میشود که پایان بازی نیز با متنی فلسفی همراه است که درباره ماهیت جهان و جایگاه انسان سخن میگوید.
برای ورود به دنیای دوم، بازیکن باید با بلوکهای وسیدین دروازهای بسازد و آن را با آتش فعال کند. این دروازه او را به Nether منتقل میکند؛ جهانی سرشار از آتش، گدازه، موجودات مهاجم و منابع کمیاب. بسیاری از پیشرفتهای مهم بازی بدون ورود به این دنیا ممکن نیست.
آخرین مقصد، دنیای End است؛ جهانی تاریک و معلق که نبرد پایانی بازی در آن رخ میدهد. بازیکن برای شکست دادن Ender Dragon باید ابتدا ستونهای وسیدین را که نیروی اژدها را تامین میکنند از بین ببرد و سپس با خود اژدها بجنگد. فضای این جهان، برخلاف بسیاری از آثار حماسی، بسیار خلوت، خاموش و تهی طراحی شده است. همین ویژگی باعث شده برخی منتقدان، این فضا را دارای حال و هوای وجودی و فلسفی بدانند؛ برداشتی که پس از پایان نبرد و نمایش شعر پایان اهمیت بیشتری پیدا میکند.
شعر پایان | گفتگویی درباره جهان و انسان
پس از شکست دادن اژدها، بازی با صحنه پیروزی معمول پایان نمییابد. در عوض، متنی طولانی روی صفحه نمایش داده میشود که با نام شعر پایان شناخته میشود. این متن را جولین گاف نوشته است و بعدها نیز درباره شکلگیری آن توضیحاتی منتشر کرد. از زمان انتشار بازی تاکنون، این نوشته موضوع تحلیلهای فراوان فلسفی بوده و برداشتهای متفاوتی از آن ارائه شده است.
در این شعر، دو صدای ناشناس درباره بازیکن، جهان بازی و جهان بیرون گفتوگو میکنند. در بخشهایی از متن، مرز میان خواب، خیال و واقعیت کمرنگ میشود و مخاطب به اندیشیدن درباره ماهیت جهان دعوت میشود. به همین دلیل، برخی پژوهشگران و منتقدان، این شعر را دارای مضامین اگزیستانسیالیستی، ذهنگرایانه و حتی سولیپسیستی دانستهاند؛ هرچند برداشتهای دیگری نیز از آن وجود دارد و درباره معنای نهایی متن اتفاق نظر دیده نمیشود.
از نگاه این مقاله، اهمیت شعر پایان در همین نکته است. اگر آغاز بازی جهانی را نشان میدهد که انسان در آن بدون راهنمای بیرونی مسیر خود را پیدا میکند، شعر پایان این تصویر را با گفتوگویی فلسفی درباره واقعیت، آگاهی و جایگاه انسان ادامه میدهد.[1] کنار هم قرار گرفتن این دو بخش، زمینه برداشتی را فراهم میکند که در آن اراده انسان نقش اصلی را در معنا دادن به جهان بر عهده دارد یعنی همان اومانیسمی که الان مبنای تفکرات غربی است.
با این حال، وجود این تفسیرهای متفاوت خود نشان میدهد که شعر پایان، متنی ساده برای تبریک پایان بازی نیست، و بخشی مهم از پیام فکری ماینکرافت به شمار میآید و بررسی آن برای شناخت جهانبینی بازی اهمیت دارد.
درک این لایه از بازی، زمینه بررسی شخصیتها و ساکنان جهان ماینکرافت را فراهم میکند. در بخش بعد خواهیم دید که طراحی شخصیتها، الگوهای رفتاری و روابط میان موجودات این جهان، چگونه در کنار فضای کلی بازی قرار میگیرند و چه تصویری از انسان و جامعه ارائه میدهند.
شخصیتهای بازی | از فردگرایی تا نمادهای فرهنگی
پس از آشنایی با جهان ماینکرافت، نوبت به ساکنان این دنیا میرسد. شخصیتها و موجودات بازی تنها نقش تزئینی ندارند، و هر کدام بخشی از تجربه ذهنی بازیکن را شکل میدهند. در بسیاری از بازیها، شیوه طراحی شخصیتها، نوع روابط میان آنها و نقششان در پیشبرد بازی، تصویری از انسان، جامعه و ارزشهای حاکم بر آن جهان ارائه میکند. از این رو، بررسی شخصیتهای ماینکرافت تنها به ظاهر آنها محدود نمیشود و میتواند به درک بهتر نگاه کلی بازی کمک کند.
استیو و الکس | انسان تنها در جهانی بیهمراه
دو شخصیت اصلی بازی، استیو و الکس، هیچ پیشینه مشخصی ندارند. بازی درباره خانواده، گذشته، دوستان یا جایگاه اجتماعی آنها توضیحی ارائه نمیدهد. بازیکن در جهانی وسیع و خالی از جامعه انسانی چشم باز میکند و باید بدون کمک دیگران مسیر زندگی خود را پیدا کند.
در بخش عمده بازی، پیشرفت بازیکن به توانایی فردی، جمعآوری منابع و تصمیمهای شخصی وابسته است و نقش روابط خانوادگی یا مسئولیت اجتماعی بسیار کمرنگ است. به همین دلیل میتوان گفت ماینکرافت تجربه فردی بازیکن را در مرکز توجه قرار میدهد.
البته این موضوع به معنای ترویج قطعی فردگرایی نیست؛ زیرا نسخه چندنفره بازی امکان همکاری، تقسیم کار و تعامل با دیگران را نیز فراهم میکند. با این حال، تجربه اصلی بازی در حالت تکنفره، جهانی را به تصویر میکشد که انسان بیشتر با طبیعت و منابع پیرامون خود درگیر است تا با جامعه انسانی.
روستاییان | میان طراحی فانتزی و برداشتهای فرهنگی
نخستین گروه انسانی که بازیکن با آنها روبهرو میشود، روستاییان هستند. آنها ظاهری ساده و متفاوت دارند؛ بینی بزرگ، دستهایی که همیشه روی هم قرار گرفته و لباسهایی که با شغل آنها تغییر میکند. رفتار این شخصیتها نیز محدود به زندگی در روستا، دادوستد و فرار از خطر است.
در سالهای گذشته، برخی کاربران و منتقدان در انجمن رسمی ماینکرافت و فضای رسانهای این پرسش را مطرح کردهاند که آیا طراحی ظاهری روستاییان، یادآور برخی کلیشههای تاریخی درباره یهودیان است یا نه. مهمترین دلیل این برداشت، بینی بزرگ، نقش پررنگ تجارت و برخی شباهتهای ظاهری عنوان شده است. این موضوع تا اندازهای مورد بحث قرار گرفت که در انجمن رسمی ماینکرافت نیز درخواستهایی برای تغییر ظاهر این شخصیتها ثبت شد.
با این حال، تاکنون سازندگان بازی چنین برداشتی را تایید نکردهاند بنابراین، این شباهت را باید در حد برداشتی مطرح در میان بخشی از منتقدان و کاربران دانست، نه واقعیتی اثباتشده.
با وجود این، طرح چنین برداشتی از نظر مطالعات رسانهای قابل توجه است. گاهی حتی اگر سازنده اثری قصد انتقال پیام خاصی نداشته باشد، مخاطبان ممکن است بر پایه پیشینه فرهنگی خود، نمادها و معناهای متفاوتی از آن برداشت کنند. از همین رو، بررسی این شباهتها همچنان ارزش پژوهشی دارد.
غول آهنی | افسانه گولم
در روستاها موجودی به نام Iron Golem وظیفه دفاع از ساکنان را بر عهده دارد. بازیکن نیز میتواند با چیدن بلوکهای آهن و قرار دادن کدو تنبل روی آنها، این موجود را خلق کند.
نام و شیوه شکلگیری این شخصیت، بسیار شبیه شخصیت گولم در افسانههای یهودی است. در مشهورترین روایت، گولم موجودی ساختهشده از گل است که برای حفاظت از جامعه یهودیان پراگ جان میگیرد. همین شباهت باعث شده که شماری از پژوهشگران تاریخ ادیان در برخی مقالهها و نوشتههای فرهنگی، Iron Golem را با آن افسانه مقایسه کنند.
در بخش بعد، به نقش محیط، گرافیک، موسیقی و فضای کلی بازی میپردازیم تا ببینیم این عناصر چگونه تجربه ذهنی بازیکن را کامل میکنند.
گیم پلی بازی | ارزش، قدرت و نگاه به جهان
پس از آشنایی با فضای دیداری و شنیداری بازی، نوبت به مهمترین بخش تجربه ماینکرافت میرسد؛ یعنی گیم پلی. قوانین بازی، مسیر پیشرفت، شیوه جمعآوری منابع و ابزارهایی که برای موفقیت در اختیار بازیکن قرار میگیرد، تنها جنبه سرگرمی ندارند. این قوانین مشخص میکنند چه رفتارهایی پاداش میگیرند، چه انتخابهایی بازیکن را به موفقیت نزدیک میکنند و چه تصویری از ارزش، قدرت و پیشرفت در ذهن او شکل میگیرد.
در سالهای اخیر، برخی پژوهشگران حوزه مطالعات بازی تلاش کردهاند این جنبه از ماینکرافت را از نگاه فرهنگی و اقتصادی نیز بررسی کنند. از همین رو، در این فصل علاوه بر توصیف مکانیکهای بازی، به برخی برداشتهای پژوهشی نیز اشاره میشود.
بقا و استخراج منابع | ارزش طبیعت در منطق بازی
بازیکن بدون هیچ ابزار یا دارایی وارد جهان بازی میشود. نخستین کار او شکستن تنه درختان، ساخت ابزار و جمعآوری منابع است. پس از آن، استخراج سنگ، آهن، طلا، الماس و دیگر مواد معدنی به مهمترین مسیر پیشرفت تبدیل میشود.
این روند، ویژگی مشترک بسیاری از بازیهای سبک بقا است و هدف آن ایجاد احساس پیشرفت و انگیزه برای ادامه بازی است. با این حال، برخی پژوهشگران معتقدند تکرار این الگو، نگاه خاصی به محیط پیرامون نیز ایجاد میکند. در مقاله Digital Conquerors: Minecraft and the Apologetics of Neoliberalism استدلال شده است که جهان ماینکرافت، طبیعت را بیشتر به عنوان منبعی برای استخراج، تصرف و بهرهبرداری نمایش میدهد. در این نگاه، ارزش جنگل، کوه، رودخانه یا حیوانات، بیشتر بر پایه کاربرد آنها برای پیشرفت بازیکن تعریف میشود.
این برداشت، تنها تفسیر موجود نیست. بسیاری از بازیکنان از منابع طبیعی برای خلق آثار هنری، شهرسازی یا پروژههای آموزشی استفاده میکنند و تجربهای متفاوت از بازی دارند. با این حال، نمیتوان انکار کرد که مسیر اصلی پیشرفت در بازی بر جمعآوری منابع و افزایش توانایی بازیکن استوار است و همین موضوع، زمینه چنین تحلیلهایی را فراهم کرده است.
نمونه دیگر، شیوه نگهداری حیوانات است. گاو، گوسفند، مرغ و دیگر جانوران بیشتر به دلیل تولید غذا، پشم یا دیگر منابع ارزش پیدا میکنند. بازی الزام اخلاقی یا محدودیتی برای بهرهبرداری از آنها در نظر نمیگیرد. این ویژگی نیز از نگاه برخی پژوهشگران، نمونهای از نگاه ابزارمحور به طبیعت است؛ هرچند میتوان آن را از قواعد رایج بازیهای بقا نیز دانست.
شاید این حرفها برای بعضی از بازیکنهای عزیز مقداری عجیب به نظر برسد و بگویید که این چه اشکالی دارد و چه نقدی است! واقعیت این است که اینقدر این الگو در بازیهای مختلف تکرار شده که برای ما کاملا طبیعی است که از هرچیزی که در اطرافمان بود برای رشد خودمان استفاده کنیم، درختها را ببریم، زمین را بکنیم و …
ولی در دنیای واقعی اینطور نیست ما بدون مالکیت و دلیل منطقی حق نداریم هر درختی که دیدیم ببریم، هر زمینی که دیدیم بکنیم یا هرچقدر که خواستیم بکنیم و هر طور که خواستیم زندگی کنیم این نوع تفکر در بازیهای ویدئویی بسیار پر رنگ شد چون دنیای بازی حول شخصیت اصلی میچرخد و همه چیز برای او طراحی شده، مفهوم npc دقیقا همین است یعنی شخصیتهایی که پر کننده فضا هستند و قابل بازی نیستند ولی در واقعیت هر شخصی که در خیابان رد میشود کلی داستان زندگی، خانواده و آرزو دارد و نمیشود به راحتی و بدون تبعات خاص کشته شود.
به قول یکی از دوستانم میگفت در جی تی ای آمبولانس سوار میشدیم تا شخصی که مجروح شده را به بیمارستان برسانیم ولی در راه ده نفر را زیر میگرفتیم؛ تاحالا به این فکر کرده بودید؟ چرا اینطور بود؟ چون مهم نبود، مهم کاری بود که ما میخواستیم انجام دهیم این دقیقا همان چیزی است که در اکثر بازیها وجود دارد چون حول شخصیت اصلی چیده شده و نوعی اومانیسم در آن وجود دارد و این یکی از خطرات بازی است.
این به نوعی علت پرخاشگری خیلی از نوجوانها است چون در بازی همه کاره بود هر کاری میخواسته میکرده، در بازی ابرقهرمان بوده، پلیس بوده، صاحب کسب و کار بوده ولی وقتی مانیتور را خاموش میکند میبیند هیچ چیز نیست و اطرافیان به هیچ وجه احترامی که کارمندانش در بازی به او میگذاشتند نمیگذارند و این باعث خشم و پرخاشگری در او میشود.
افسونگری و معجونها | قدرت از راه دانش یا نیروهای پنهان
با پیشرفت در بازی، ابزارهای معمولی دیگر پاسخگوی همه چالشها نیستند. در این مرحله، بازیکن میتواند با ساخت میز افسونگری و استفاده از کتاب، سنگ لاجورد و امتیاز تجربه، توانایی ابزارها و زرههای خود را افزایش دهد. همچنین با ترکیب مواد مختلف، معجونهایی برای افزایش سرعت، مقاومت، نامرئی شدن یا دیگر تواناییها تهیه کند.
وجود جادو، افسون یا معجون، ویژگی مشترک بسیاری از آثار فانتزی است و به خاطر همین مسئله ترویج جادو و استفاده از جادو برای رسیدن به اهداف به عنوان روش منطقی، سریع و بهتر در تمام بازیهای فانتزی خصوصا سبک نقش آفرینی بسیار پر رنگ است و این چالش بسیار مهمی است چون در دنیای واقعی برای کودکان و نوجوانان باعث کشیده شدن و گرایش پیدا کردن به سمت جادو میشود.
باز بد نیست خاطرهای از تاثیر این بازیها بگویم خود من وقتی خیلی بچه بودم شاید ۱۰ ساله یا کمتر به خاطر اینکه خیلی از فیلمها و خصوصا بازی هریپاتر را دیده بودم با استفاده از کاغذ که حالت قیف درست کرده بودیم چوب دستی درست کرده بودیم و وردهایی که در هری پاتر گفته میشد را میگفتیم و با هم بازی میکردیم پس واقعیت این هست که واقعا این بازیها تاثیر زیادی میگذارند و نباید اینقدر ساده از کنار آنها عبور کنیم.
چرخه پیشرفت | قدرت در گرو انباشت منابع
پیشرفت در ماینکرافت، روندی تدریجی دارد. بازیکن با ابزارهای چوبی آغاز میکند، سپس به سنگ، آهن، الماس و تجهیزات پیشرفتهتر میرسد. هر مرحله، امکان دسترسی به منابع بیشتر و ابزارهای قویتر را فراهم میکند.
در نتیجه، انباشت منابع، افزایش توانایی و گسترش قلمرو، به چرخه اصلی پیشرفت تبدیل میشود. این الگو در بسیاری از بازیهای سبک بقا دیده میشود، اما برخی پژوهشگران معتقدند تکرار مداوم آن، میتواند نگاه خاصی به مفهوم موفقیت ایجاد کند؛ نگاهی که در آن، پیشرفت بیشتر با میزان دارایی، توانایی و کنترل محیط سنجیده میشود.
در مقابل، باید توجه داشت که ماینکرافت امکان تجربههای متفاوتی نیز در اختیار بازیکن قرار میدهد. بسیاری از کاربران، این بازی را برای ساخت بناهای هنری، پروژههای آموزشی یا همکاری گروهی انتخاب میکنند. همین تنوع نشان میدهد که تجربه ماینکرافت تنها به شیوهای که بازی طراحی شده محدود نمیشود و رفتار خود بازیکنان نیز در شکل گرفتن معنای آن نقش مهمی دارد.
با این حال، اگر تنها مسیر اصلی پیشرفت بازی را در نظر بگیریم، روشن است که استخراج منابع، افزایش قدرت، توسعه ابزارها و تسلط بیشتر بر محیط، مهمترین عامل حرکت بازیکن از آغاز تا پایان بازی هستند. همین ویژگی، زمینه بررسیهای فرهنگی و اقتصادی درباره ماینکرافت را فراهم کرده است.
تا اینجا، تحلیل ما بر خود بازی متمرکز بود؛ یعنی داستان، شخصیتها، محیط و قوانین آن. اما پرسش دیگری نیز مطرح میشود. این بازی در چه فضای فرهنگی شکل گرفت، چه کسانی آن را توسعه دادند و پس از موفقیت جهانی، چه مسیرهایی را طی کرد؟ در فصل بعد، این موضوع را از زاویه تاریخچه بازی، سازندگان و روند گسترش آن بررسی میکنیم.
تاریخچه و گسترش ماینکرافت | از ایده مستقل تا حضور جهانی
چهار فصل گذشته بر خود بازی تمرکز داشت؛ یعنی داستان، شخصیتها، محیط و قوانین آن. اکنون نوبت به بررسی مسیر شکلگیری و گسترش ماینکرافت میرسد. این بخش، برخلاف فصلهای پیش، کمتر به تحلیل درون بازی میپردازد و بیشتر به تاریخچه تولید، توسعه و گسترش آن در سطح جهانی توجه دارد.
هدف این فصل بررسی این پرسش است که چگونه ماینکرافت از پروژهای مستقل به اثری فرهنگی با میلیونها کاربر و حضور گسترده در آموزش، رسانه و صنعت سرگرمی تبدیل شد.
مارکوس پرسون | جهانبینی سازنده و اثر هنری
ماینکرافت در سال ۲۰۰۹ توسط مارکوس پرسون، مشهور به Notch، ساخته شد. او بارها در گفتوگوها و نوشتههای خود دیدگاههای شخصی، از جمله مواضع انتقادی نسبت به دین و گرایش خود به بیخدایی را بیان کرده است. همچنین در سالهای بعد، برخی اظهار نظرهای او با واکنشهای گسترده رسانهای روبهرو شد.
این موضوع این پرسش را مطرح میکند که آیا جهانبینی سازنده را میتوان در اثر او نیز مشاهده کرد؟
از همین رو، اشاره به دیدگاههای شخصی پرسون زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که در کنار عناصر خود بازی، مانند داستان، شعر پایان که توضیح دادیم یا قوانین گیم پلی بررسی شود. در این صورت، میتوان درباره میزان هماهنگی میان جهانبینی سازنده و محتوای بازی نظم و جهت گیری بیشتری مشاهده کرد و این مسئله خود دلیل بر مطالبی است که در فصلهای گذشته به آن پرداختیم.
خرید ماینکرافت توسط مایکروسافت | آغاز مرحله جدید
در سال ۲۰۱۴، شرکت مایکروسافت استودیو Mojang و امتیاز ماینکرافت را با مبلغ ۲٫۵ میلیارد دلار خرید. این معامله، نقطه عطفی در تاریخ بازی بود و مسیر توسعه آن را وارد مرحله تازهای کرد.
پس از این خرید، ماینکرافت به بخشی از خدمات گسترده مایکروسافت تبدیل شد. نسخههای جدید برای پلتفرمهای مختلف منتشر شدند، خدمات آنلاین توسعه پیدا کرد و سرمایهگذاری بیشتری برای تولید محتوای آموزشی و فرهنگی انجام شد.
پس از این خرید دامنه نفوذ فرهنگی ماینکرافت به شکل چشمگیری افزایش یافت و همین موضوع، بررسی آثار اجتماعی و آموزشی آن را مهمتر از گذشته کرد.
Minecraft Education | ورود بازی به کلاس درس
یکی از مهمترین تحولهای ماینکرافت، توسعه نسخه آموزشی آن بود. در این نسخه، بازی برای آموزش برنامهنویسی، علوم، ریاضیات، تاریخ، جغرافیا و مهارتهای همکاری گروهی مورد استفاده قرار میگیرد. امروز هزاران مدرسه و مرکز آموزشی در کشورهای مختلف از این نسخه استفاده میکنند.
گسترش ماینکرافت در محیطهای آموزشی نشان میدهد که این بازی دیگر تنها ابزار سرگرمی نیست و در آموزش رسمی نیز جایگاه پیدا کرده است و این مسئله باعث ترویج بیشتر بازی و استفاده بیشتر مخاطبین از این بازی میکند که نتیجهاش تاثیر بیشتر بر جامعه بیشتری از مخاطبین میشود.
این موضوع، پرسشی مهم پیش روی پژوهشگران قرار میدهد. هنگامی که بازی وارد فضای آموزش میشود، ارزشها، شیوه یادگیری و نگاه آن به جهان نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند. بنابراین، بررسی محتوای فرهنگی ماینکرافت به صنعت بازی محدود نمیشود و میتواند در مطالعات آموزش و رسانه نیز جای داشته باشد.
گسترش فرهنگی | ماینکرافت به عنوان پدیده جهانی
موفقیت ماینکرافت به فروش میلیونها نسخه محدود نماند. این بازی به تولید کتاب، فیلم، اسباببازی، دورههای آموزشی، مسابقات، محتوای اینترنتی و پروژههای فرهنگی گسترده انجامید. همچنین همکاریهایی با سازمانهای آموزشی، فرهنگی و محیط زیستی برای تولید نقشهها و تجربههای آموزشی شکل گرفت.
چنین حضوری نشان میدهد که ماینکرافت به پدیدهای فرهنگی تبدیل شده است. هر رسانهای که این اندازه در زندگی کودکان، نوجوانان و حتی بزرگسالان حضور پیدا کند، طبیعی است که موضوع پژوهشهای فرهنگی، تربیتی و فلسفی قرار گیرد.
به همین دلیل، پرسش اصلی این مقاله نیز درباره آثار فرهنگی چنین رسانه فراگیری است. هرچه دامنه تاثیر اثری بیشتر باشد، بررسی پیامهای آشکار و ضمنی آن نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند.
در پایان این فصل، میتوان گفت ماینکرافت از پروژهای مستقل به رسانهای جهانی تبدیل شده که در سرگرمی، آموزش و فرهنگ حضور گسترده دارد. همین گستردگی، اهمیت بررسی محتوای آن را افزایش میدهد. در فصل پایانی، بر پایه مطالب گذشته، جمعبندی خواهیم کرد که این بازی چه ظرفیتهایی، چه فرصتهایی و چه چالشهایی برای خانوادهها و فعالان فرهنگی به همراه دارد.
جمعبندی و راهکار | مواجهه آگاهانه با ماینکرافت
در فصلهای گذشته، داستان، شخصیتها، گیم پلی و مسیر گسترش ماینکرافت از جنبههای مختلف بررسی شد. نتیجه این بررسیها لزوما به معنای آن نیست که همه بازیکنان، برداشت یا تجربه مشابهی از این بازی پیدا میکنند. آثار فرهنگی معمولا ظرفیت تفسیرهای گوناگون دارند و نوع استفاده از آنها نیز در نتیجه نهایی اثرگذار است ولی مهم این است بیشترین چیزی که برای اکثر مخاطبین قابل درک است و دیده میشود چه محتوا و ارزشی است.
با این وضعیت مناسبترین شیوه برخورد با ماینکرافت، ممنوعیت کامل یا نادیده گرفتن آن نیست. تجربه نشان داده است که حذف کامل بازیهای محبوب، در بسیاری از موارد کنجکاوی نوجوانان را افزایش میدهد یا گفتگوی سازنده میان والدین و فرزندان را کاهش میدهد. در مقابل، آگاهی، گفتگوی مستمر و هدایت درست، میتواند فرصت مناسبتری برای تقویت قدرت تحلیل نوجوانان فراهم کند.
باید به آرامی و با توضیح منطق پشت بازی و گیم پلی آن و توضیح واقعیتهای دنیای واقعی و اهمیت بیشتر این دنیا برای کودکان و نوجوانان مان بتوانیم توانایی درک صحیح و کامل دنیای ماینکرافت و جهان واقعی را فراهم کنیم.
پرورش نگاه انتقادی به رسانه
نخستین گام، افزایش سواد رسانهای خانوادهها و نوجوانان است. هدف از این کار، اثبات نادرستی یا درستی همه پیامهای بازی نیست، هدف آموزش شیوه پرسش کردن و تحلیل رسانه است.
برای نمونه، زمانی که بازیکن در حال ساخت دروازه ورود به Nether است یا پس از شکست دادن اژدها با شعر پایان روبهرو میشود، والدین میتوانند این صحنهها را به فرصتی برای گفتوگو تبدیل کنند.
پرسشهایی مانند:
- این شعر چه برداشتی از جهان ارائه میدهد؟
- آیا برداشت دیگری هم میتوان از آن داشت؟
- تفاوت نگاه این متن با جهانبینی دینی چیست؟
- آیا پیشرفت در بازی تنها به توانایی فردی وابسته است یا همکاری نیز در آن نقش دارد؟
چنین گفتوگوهایی به نوجوان کمک میکند میان داستان بازی و باورهای شخصی فاصله بگذارد و هر پیام فرهنگی را بدون بررسی نپذیرد.
هدایت تجربه بازی به سوی همکاری و مسئولیت اجتماعی
بخش زیادی از تجربه ماینکرافت به شیوه بازی کردن بستگی دارد. اگر نوجوان تنها در دنیای تکنفره بازی کند، تجربه او با زمانی که در سرورهای گروهی و قانونمند حضور دارد متفاوت خواهد بود.
به همین دلیل، اگر خانواده تصمیم به ادامه بازی فرزند خود داشته باشد، میتواند حضور او در محیطهایی را تشویق کند که همکاری، تقسیم مسئولیت، احترام به قوانین و کمک متقابل در آنها اهمیت دارد. در چنین محیطی، بازیکن علاوه بر پیشرفت فردی برای موفقیت گروه نیز برنامهریزی میکند.
البته نباید تصور کرد که همه نسخههای تکنفره لزوما فردگرایی را ترویج میکنند یا همه سرورهای گروهی تجربهای مثبت به همراه دارند. کیفیت تجربه بازی، تا حد زیادی به قوانین آن محیط و شیوه هدایت کاربران بستگی دارد و در هر دو حالت باز احتمال ضرر وجود دارد و باید مراقب فرزندانمان باشیم.
انتقال خلاقیت به دنیای واقعی
یکی از ارزشمندترین ویژگیهای ماینکرافت، پرورش خلاقیت و حل مسئله است. بسیاری از نوجوانان ساعتهای زیادی را صرف طراحی مدارهای Redstone، ساخت ماشینهای پیچیده یا طراحی بناهای بزرگ میکنند. این فعالیتها نشان میدهد که بازی میتواند استعدادهایی مانند تفکر منطقی، طراحی، برنامهریزی و حل مسئله را تقویت کند.
بهترین استفاده از این ظرفیت، انتقال آن به فعالیتهای واقعی است. نوجوانی که به طراحی مدارهای Redstone علاقه دارد، میتواند به آموزش برنامهنویسی، رباتیک یا الکترونیک نیز علاقهمند شود. همچنین علاقه به ساخت بناهای پیچیده در بازی، میتواند زمینه ورود به طراحی صنعتی، ساختار، نجاری یا ساخت ماکت را فراهم کند.
در این صورت مهارتهایی که در فضای مجازی شکل گرفتهاند، در زندگی واقعی نیز کاربرد پیدا میکنند.
نقش خانواده در همراهی با نوجوان
مهمترین وظیفه خانواده، همراهی با نوجوان است، نه جایگزین شدن به جای او در تصمیمگیری. گفتوگو درباره بازی، پرسیدن دلیل علاقه او به ماینکرافت، شناخت بخشهای محبوب بازی و آشنایی با تجربه شخصی او، معمولا نتیجه بهتری از ممنوعیت ناگهانی یا قضاوت شتابزده به همراه دارد.
هرچه ارتباط میان والدین و فرزند بیشتر باشد، فرصت بیشتری برای بررسی محتوای فرهنگی بازی نیز فراهم میشود. در چنین فضایی، نوجوان یاد میگیرد هر رسانهای را با ذهنی پرسشگر ببیند و میان سرگرمی، آموزش و باورهای شخصی خود مرز روشنی حفظ کند.
در پایان، ماینکرافت را میتوان اثری دانست که هم فرصتهای آموزشی و خلاقانه در اختیار مخاطب قرار میدهد و هم، مانند بسیاری از آثار فرهنگی پرمخاطب، چالشهای فرهنگی و فکری خاص خود را به همراه داشته و ظرفیت طرح پرسشهای فلسفی، فرهنگی و اجتماعی زیادی را دارد. هدف این مقاله دعوت به نگاه دقیقتر و آگاهانهتر به رسانهای است که میلیونها نفر در سراسر جهان با آن ارتباط دارند و سعی در جلوگیری از تاثیرات منفی این بازی بر روی ذهن پاک و معصوم کودکان و نوجوانان این مرز و بوم بود.
اگر نوجوانان در کنار لذت بردن از بازی، قدرت پرسش، تحلیل و مقایسه دیدگاههای مختلف را نیز بیاموزند، احتمال تاثیرپذیری ناآگاهانه از هر رسانهای کاهش مییابد. چنین رویکردی، هم از ظرفیتهای مثبت بازی بهره میبرد و هم زمینه نقد و ارزیابی آگاهانه آن را فراهم میکند.
منابع برای مطالعه بیشتر
[1] . https://en.wikipedia.org/wiki/End_Poem شعر پایانی ماینکرافت
دیدگاهتان را بنویسید