۱۶ نماد یهودی در سینمای هالیوود

16 نماد یهودی در سینمای هالیوود، دربردارندۀ مهم‌ترین فهرست‌های راهنمایی در فهم نظام‌ نشانه‌شناسی سینمای یهودی است. اما به راستی «نماد» چه اهمیتی در آثار هنری دارد و ضرورت مطالعه آنها در فیلم‌هایی که توسط یهودیان پشتیبانی می‌شوند، چیست؟

گاهی می‌توان حجم عظیمی از مطالب و پیام‌هایی که قرار است از طریق رسانه به مخاطب ارائه شود را در قالب یک تصویر، عدد، رنگ و… به نمایش گذاشت؛ در این روند است که «نماد» و «نشانه» شکل می‌گیرد.

به عبارت دیگر، نشانه‌ها نمایندۀ چیز‌هایی هستند که قرار است در نظام دالّ و مدلولی، بر آنها دلالت کنند؛ جهان‌بینی‌ها، ایدئولوژی، فرهنگ، معضلات اجتماعی و… از جمله عناصری هستند که می‌خواهند خود را از طریق نشانه‌ها به مخاطب معرفی کنند.

از سوی دیگر، رسانه یعنی وسیله انتقال پیام از فرستنده به گیرنده. در متن این تعریف، خاصیت «اثرگذاری» لحاظ نشده؛ ولی به هر حال نمی‌توان انکار کرد که یکی از اهداف فرستنده از ارسال پیام، اثرگذاری بر مخاطب است. در این فرایند، آنچه بیش از همه مورد استفاده فرستندگان قرار می‌گیرد، نشانه‌ها و نماد است؛ چیزی که شاید در فیلم‌های سینمایی بیش از هر رسانه دیگری، شاهد آن باشیم.

علت استفاده از نماد برای اثرگذاری این است که به طور عمده، مخاطب در ضمیر خودآگاهش «سوگیری تأیید» دارد. یعنی تنها مطالب و گفتار‌هایی را می‌پذیرد که با «کلان نظام فکری»اش مطابقت داشته باشد. اما خاصیت نماد و نشانه آن است که پیام را بی‌آنکه مخاطب متوجه شود، به ضمیر ناخودآگاه منتقل می‌کند.

استفاده از نماد به جهت انتقال مخفیانۀ پیام، در سینما‌ی هالییود و آثاری که با طراحی یهودیان و فرقه‌های انحرافی همچون کابالیسم و شیطان‌پرستی تولید می‌شوند، نمود بیشتری پیدا می‌کند؛ چراکه بسیاری از اندیشه‌های نژادپرستانۀ یهودی که پشتیبان روایت داستان در این فیلم‌ها هستند، از نظر فطرت و عقل غیرقابل قبول و بعضاً در تعارض با فرهنگ و آداب و رسوم بسیاری از مردمان جهان می‌باشند.

بنابراین برای آنکه بتوانیم در استفاده از محصولات رسانه‌ای، بر جریان انتقال «پیام پنهان» کنترلِ هوشمندانه‌ای داشته باشیم و با دشمن‌شناسی و بصیرت بیشتری عمل کنیم، لازم است تا نماد‌ها و نشانه‌هایی که بیشترین کاربرد را در سینمای یهود دارند، بشناسیم.

البته آنچه به عنوان نماد‌های یهودی در ادامه ذکر خواهیم کرد، «دلالت مطلق» ندارند. به طور مثال اگر گفته شود «شمعدان هفت شاخه» نماد یهود است، بدین معنا نیست که در هر فیلمی که نماد مذکور مشاهده شد، بتوان اینطور قضاوت کرد که حتماً این فیلم پیام نژادپرستانۀ یهودی دارد. استفاده از «فهرستِ راهنماییِ نشانه‌شناسی» می‌بایست با در نظر گرفتن مواردی همچون عوامل کارگردانی، شرکت پشتیبانی، عقبه ایدئولوژیک آنها و بافت و ساختار داستان مورد استفاده قرار گیرد.

پدیدآورنده: علیرضا دولی‌خانی

16 نماد یهودی در سینمای هالیوود

اشیای نمادین

1- شمعدان هفت شاخه: در کتاب مقدس، سفر خروج، باب 25، فقره 37 می‌خوانیم: «و هفت چراغ برای آن بساز»؛ همچنین در فقره‌ای دیگر از همین باب آمده: «شمعدان زرین خیمه عبادت، باید هفت شاخه داشته باشد». این نشانه برای فراماسونرها نیز اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد: «شمعدان‌ها، آتش مقدس ما(یهودیان) هستند. معبد ماسونی به طور سمبولیک بایستی با آتش روشن شود. در درجه استادی وجود هفت شعمدان شرط است»[1].

شمعدان هفت شاخه، نماد نور روحانی رستگاری و نماد نور باطنی و سمبل تجلّی نور و حضور الهی است و به عنوان علامت رسمی بر روی آرم دولتی یهود قرار دارد. تنه‌ شمعدان نقش درخت کیهانی و محور عالم را می‌پذیرد. شاخه‌های هفت‌گانه آن عبارت‌اند از: خورشید، ماه و سیارات و همین‌طور هفت روز هفته و هفت ستاره دُب اکبر و هفت دوره و نیرو در جهان. این شمعدان که به درخت بادام تشبیه شده، برابر با درخت نور بابلیان و همچنین تداعی‌گر هفت ستاره و هفت آسمان است[2].

بنابراین تعداد شاخه‌های این نماد همیشه دارای مفهوم رمزآلود یا وابسته به عالم هستی بوده است.[3] پیروان قبالا بر این باورند که هفت شاخه منورا، مرتبط با عوالم هفتگانه و نمودار اصول تکامل بشر و هر شاخه نمایانگر تجلّی نور الهی است.[4]

2- تابوت عهد: تابوت عهد اهمیت بسیاری در بین یهودیان دارد. به گزارش بخش «سموئیل» از عهد عتیق، این تابوت را فرشتگان حمل و محافظت می‌کردند. همچنین بر اساس سفر خروج(30/29) هیج انسانی به جز کاهنان تقدیس شده، حق نداشتند حتی به چوب این تابوت دست بزند. از این تابوت به عنوان نماد محافظ سپاهیان یهود استفاده می‌شود.

در هالیوود چند فیلم دربارۀ جست‌وجوی تابوت عهد ساخته شده است:
۱. مهاجمان صندوقچه گمشده به کارگردانی استیون اسپیلبرگ(۱۹۸۱) و با بازی هریسون فورد
۲. گنجینۀ ملی به کارگردانی جان ترتلتاب(۲۰۰۴) و با بازی نیکلاس کیج

3- درخت حیات و شمشیر نورافشان:  طبق اسطوره‌شناسی کابالا و یهود، در بهشت عدن در آسمان هفتم درختی به نام درخت زندگی(Tree of Life) وجود دارد که ارواح از آن تولید می‌شوند. ارواح تولیدشده در گنج‌هایی به نام گوف(Chamber of Guf) یا بدن سقوط می‌کنند و در آنجا منتظر نزول به زمین و تولد می‌مانند.[6] در سفر پیدایش، باب 3، فقره 24 نیز از شمشیر نورافشان به عنوان محافظ درخت حیات یاد می‌شود.

این نگرش هستی‌شناختی، در بسیاری از آثار سینمایی که به تأثیر از مکتب یهود تولید شدند نیز مشاهده می‌شود. به طور مثال فیلم سینمایی سرچشمه(The Fountain) محصول سال ۲۰۰۶ میلادی در آمریکا، سه داستان موازی درباره خاستگاه، زندگی و فرجام انسان است که در ۵۰۰ سال گذشته، زمان حال و ۵۰۰ سال آینده روایت می‌شود. در این فیلم، نقطه اتکای داستان «درختی کهنسال» است که منشأ خلقت انسان به‌شمار می‌آید.[7]

4- ستاره پنتاگرام و شش‌گوش: این ستاره نماد پادشاهی جهانی یهود است. البته در آیین پرستش جادوگران یونانی، پنتاگرام به عنوان جهان کوچک(بدن انسان) شناخته می‌شد. این باور باعث به وجود آمدن احساسی در بین جادوگران می‌شد که توسط آن ارتباطی میان خود، جهان و سمبولیسم ایجاد می‌کردند. هدف از این احساس، درک عمیق شیطان بود که مهارتش در ارتباط برقرار کردن میان جهان فعال(جهان بیرونی) و جهان ساکن(روح انسان) است.[8]

در مقاله «ستاره‌ی داوود یا مثلث شش‌پر روچیلد؟» درباره رمزگشایی از ستاره شش‌گوش اینچنین آمده: «خلاصه‌ی کلام این‌که مثلث شش‌پر بر روی پرچم اسرائیل، نشانه‌ی عددی جانور ۶۶۶ است. این جانور تمثال باستانی از شیطان است که بهsaturn [زحل] نیز شناخته می‌شود و روز مذهبی یهودیان در طول هفته به روز saturn معروف است».

نمونه‌ای از کاربرد نماد «ستاره پنتاگرام» را در فیلم «شاگرد جادوگر» می‌توان مشاهده کرد. در این فیلم، لازم است برای بیدارشدن جادوگران خطرناک از مرگ، تمام اضلاع ستاره به‌ وسیله وردهای «مورگان» کامل شوند.[9]

 

5- ابزار جادوگری: جادوگری به معنای ارتباط برقرار کردن میان جهان مرئی و نامرئی و به خدمت گرفتن نیرو‌های نامرئی در حهت انجام کار‌های خارق‌العاده است. با آنکه در فقراتی از کتاب تورات، رفتن به سمت جادو و سحر نهی شده، اما کابالیست‌ها مشتاقانه آن را فرا گرفتند و در جهت تسلط هرچه بیشتر بر عالم، به جادوگری پرداختند.

ابزار‌های جادوگری در بسیاری از فیلم‌های سینمایی یهود، نشانه قدرت و پیروزی بر دشمنان از طریق ارتباط با قدرت‌های ماورایی است. فیلم «شاگرد جادوگر» ضمن به کارگیری انوع نماد‌ها و مفاهیم یهودی_کابالیستی، از کاربرد نماد «ابزار جادوگری» نیز غافل نشده است. به طور مثال، در این فیلم منجی جهان را یک جادوگر معرفی می‌کند و قائل است که به‌وسیله جادو می‌توان بر اشرار غلبه کرد.[10]

6- خورشید و ماه: این دو نماد، در نتیجه آمیختگی قوم یهود با فرهنگ‌هایی نظیر میترائی و آناهیتی پدید آمد که در آن، خورشید به مثابه چشم خداوند بوده و ماه بیانگر ثروت و فراوانی است. در نظام اندیشه فراماسونری، خورشید با چرخ و دایره و دیست در ارتباط بوده و سمبل حرکت و پیشرفت به شمار می‌آید.[11]

7- ابلیسک: ابلیسک ستونی با رأس هرمی است که به عنوان نماد خدای شر و شیطان مورد استفاده قرار می‌گیرد. به عبارتی دیگر، ابلیسک نماد قدرت‌های شرّی است که یهودیان در سنت‌های جادوگرایی خویش سعی می‌کنند از طریق ارتباط با آنها، بر جهان مسلط شوند.

حتی برخی معتقدند که ابلیسک نمادی است از آلت تناسلی شیطان، به معنای دخول شیطان در کالبد انسان یا تسلیم روح خود به شیطان و اخد نیرو از او.[12] بنابراین می‌توان گفت که «ابلیسک» و «ابزار جادوگری» در بسیاری موارد در کنار هم به کار می‌روند.

البته گفتنی است که ابلیسک ناتمام نیز نماد مهمی در سازمان‌های فراماسونری به شمار می‌رود. به عبارت دیگر، فراماسونر‌ها در اندیشۀ پشت این نماد، معتقدند: «ما سهم خود را انجام داده‌ایم و با ظهور لوسیفر (ناجی بزرگ) هرم کامل خواهد شد».[13] ابلیسک ناتمام همان نمادی است که بر اسکناس‌های دلار ایالات متحده آمریکا نقش شده است.

برخی حیوانات نمادین:

8- شیر غرّنده: شیر ایستاده و در حال غرّش که در بسیاری از آثار سینمایی و آرم کمپانی‌های یهودی به چشم می‌خورد، نماد حاکمیت و سلطنت کامل یهود بر جهان به هر بهایی است. این نماد از سفر میکاه، باب 5، فقره 9 گرفته شده که در آن می‌خوانیم:

«و بقیه یهود در میان امت‌ها و قوم‌های بسیار، مثل شیر در میان جانوران جنگل و مانند شیر ژیان در میان گله‌های گوسفندان خواهند بود که چون عبور می‌نمایند، پایمال می‌کند و می‌درد و رهاننده‌ای نمی‌باشد. دست تو بر خصمانت بلند خواهد شد و جمیع دشمنانت منقطع خواهند گردید». همچنین در سفر اعداد، باب 23، فقره 24 آمده که: «اینک قوم تو مثل شیر ماده خواهند برخاست و مثل شیر، خویشتن را خواهند برانگیخت».

همچنین در اسطوره‌شناسی یهود، نماد شیر بر سبط یهودا اطلاق می‌گردد؛ بدین صورت که حضرت یعقوب(ع) در زمان آمرزش یهودا، از او به عنوان گور آریه(גּוּר אַרְיֵה יְהוּדָה) یعنی شیر جوان یاد می‌کند.

نمونه‌ای از کاربرد «شیر غرنده» در سینما را می‌توان در تیزر فیلم‌هایی مشاهده کرد که با حمایت شرکت Metro-Goldwyn-Mayer) MGM) تولید می‌شوند.

تاریخچه مختصر شرکت MGM بدین صورت است که «مارکوس لو» استودیوی کوچک «مترو پیکچرز» را در سال ۱۹۲۰ خریداری کرد تا فیلم‌ها را وارد سالن‌هایش کند. زمانی که مترو برای همگامی با تقاضا نیاز به رشد داشت، لوو شرکت ساموئل گلدوین(از یهودیان مهاجر به آمریکا)، یعنی «گلدوین پیکچرز» را خرید. آن‌ها بعداً با شرکت دیگری ادغام شدند که متعلق به «لوئیس بی مایر»(یهودی روسی‌الاصل) بود. شرکت ترکیبی آن‌ها «Metro-Goldwyn-Mayer» «مترو گلوین مایر» نام داشت که یکی از غول‌های فیلمسازی هالیوود بوده و هست.

برای مطالعه بیشتر: ر.ک: یادداشت «یهودیان چگونه هالیوود را ساختند؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.

ارتباط به کارگیری نماد «شیر غرنده» توسط این کمپانی و یهودی بودن رؤسای آن، موضوعی است قابل تأمل که تحقیق و پژوهش درباره آن، نوشته‌ای جدا می‌طلبد.

9- کروبیان: کروبیم(כְּרוּבִים) نام گروهی از فرشتگان در یهودیت است که غالباً به صورت یک شیر یا گاو با بال‌های عقاب و صورت انسان، نمایش داده می‌شوند. پس از اخراج آدم و حوا از باغ عدن، خداوند کروبیم را در قسمت شرقی باغ عدن برای حفاظت از «درخت حیات» با شمشیرهای آتشین قرار داد.

طبق نقل، در زمان بازگشت قوم اسرائیل از مصر، خداوند به موسی دستور ساخت «تخت رحمت» را با دو کروبی بر روی آن می‌دهد و می‌گوید که از بین آن دو کروبی با وی سخن خواهد گفت. در رویای حزقیال، کروبیان به عنوان حمایت‌کنندگان تخت خداوند دیده می‌شوند.

جایگاه کروبیان در آیین یهود بدانجا رسید که حتی در دعای حزقیال، ادعا می‌شود یهوه از بالای سر کروبی‌ها پادشاهی می‌کند. طبق برخی تفاسیر از کتاب حزقیال، شیطان نیز یکی از این فرشته‌ها بوده است.[14]

10- نماد حیوانی اسباط: برخی از اسباط بنی‌اسرائیل، نمادهایی را بر اساس حیوانات دارند. به طور مثال، شیر نماد سبط یهودا(پیدایش ۴۹:۹)، الاغ(حیوان بارکش) نماد یساکار(پیدایش ۴۹:۱۴)، مار نماد دان(پیدایش ۴۹:۱۷)، آهو نماد نفتالی(پیدایش ۴۹:۲۱)، گاو نماد یوسف(تثنیه ۳۳:۱۷) و گرگ نماد بنیامین(پیدایش ۴۹:۲۷) است.

11- عقاب: در باب 49 از سفر ارمیا، فقره 22 می‌خوانیم: «اینک او مثل عقاب برآمده، پرواز می‌کند و بال‌های خویش را بر بصره پهن می‌کند و بر آن فرود فرود خواهد آمد. در آن روز، جنگاوران ادوم مانند زنی که در حال زاییدن است، هراسان و پریشان خواهند بود».

در این فقرات گفته می‌شود خداوند قوم ادوم را با نیرو‌هایی که همچون عقاب هستند، مجازات خواهد کرد. بنابراین، «عقاب» یکی از نماد‌های مورد علاقه یهودیان به حساب آمد که توسط فراماسونر‌ها، دولت‌های یهودی و صهیونیست‌ها در بسیاری از فیلم‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد.

12- کبوتر و برگ زیتون: کبوتر و برگ زیتون که ضمن فقره 11 از باب 8 سفر پیدایش ذکر شده، نماد صلح و و رسیدن به ساحل نجات قوم یهود است. استفادۀ این معنا از نماد «کبوتر و برگ زیتون»، مبتنی بر داستانی است که از ماجرای کشتی حضرت نوح(ع) نقل می‌کنند.

طبق این داستان، هنگامی که طوفان و آب سراسر زمین را فرا گرفته بود، نوح(ع) برای ارزیابی زمین به حهت امکان سکونت مجدد، کبوتری را روانه کرد. بار نخست که کبوتر بازگشت، چیزی همراه خود نیارد؛ اما در مرتبه دوم، با بزگ زیتونی در منقار به سمت کشتی آمد. از این اتفاق، دانسته شد که آب‌ها فروکش کرده، سبزه‌ها و درختانی روییده‌اند و حیات بر روی زمین در حال بازگشت است.

13- مار و اژدها: همانطور که در ابتدای سفر پیدایش و انتهای سفر مکاشفات ذکر شده، مار و اژدها نماد اهریمن است.[15] اما اگر یک جفت ماری که به هم درآمیخته‌اند، تصویر شود، سمبل حیات و جفت‌گیری است.[16]

نمونه‌ای از استفادۀ اژدها در نماد شیطان را می‌تون در فیلم «هابیت» مشاهده کرد. در این فیلم ما با نژاد خاصی به نام «دورف»ها مواجه‌ایم. این اقوام در کوه‌هایی برای خود امپراطوری تشکیل داده‌اند. یکی از این امپراطوری‌ها، «موریا» در کوه موریا بود(موریا اسم دیگر صهیون است). در جریان حفاری، ناگهان به سنگی خاص برخورد می‌کنند که «آرکن‌ستون» نام دارد. وقتی آن سنگ را بر می‌دارند، اژدهای شیطان صفتی به سرزمینشان حمله می‌کند.

داستان بالا دربردارندۀ دو اسطورۀ یهودی است: نخست، اسطورۀ «حمله شیطان به سرزمین مقدس» که در این روایت، اژدها در نماد شیطان به کار رفته است؛ و دوم، اسطورۀ «سنگ مرکزی» که زیر معبد سلیمان وجود داشته است. طبق اسطوره اخیر، بنی‌اسرائیل در جریان حفاری به سنگی برخورد می‌کنند که مرکز و مُقَوّم کیهان است. در این هنگام ندایی بر می‌خیزد: «داوود! اگر این سنگ را بر داری، جهان نظمش به هم می‌ریزد و به سمت نابودی می‌رود». همانطور که در خلاصه داستان خواندیم، پس از برداشتن «آرکن‌ستون» توسط دورف‌ها، بی‌نظمی و ناامنی بر سرزمین آنها چیره شد.

برای مطالعه بیشتر: ر.ک: نقد و بررسی سه‌گانه هابیت

14- بز طلیعه: طبق سفر لاویان، یهودیان گناهان خود را به بز منتقل می‌کنند و سپس آن را به صحرا می‌فرستند تا بدین ترتیب پاکی و درستی به جامعه بازگردد. البته در مرام یهودیان امروزین این عمل به قربانی کردن مرغ و خروس و چرخاندن آن دور سر بدل شده است که بیشتر جنبه ساحری دارد و در عید یوم کیپور انجام می‌شود.[17]

15- گولم: در افسانه‌های کابالیستی از موجودات بی‌جان خاکی، آهنی و چوبی یاد می‌شود که با نوشته شدن اوراد عبری توسط حاخام یهودی بر روی آنها، حیات و جان می‌گیرند. سپس این موجودات که «گولم»(גולם) نام دارند، به خدمت کامل ارباب یهودی خویش در می‌آیند.

نمونه‌ای از به کارگیری نماد «گولم» در سینما را می‌توان در فیلم گولم «The Golem» محصول سال 2018 مشاهده کرد. داستان این فیلم دربارۀ دهکده‌ای یهودی در اروپای شرقی است که در جریان جنگ جهانی اول، تحت فشار شدید و تهدید قرار گرفته بود.

برای محافظت از دهکده، زنی قدرتمند به نام «هیلی» با استفاده از جادوی باستانی، گولم می‌سازد. این گولم وظیفه محافظت از دهکده را داشته و فقط بر اساس دستورات هیلی عمل می‌کرده است. به تدریج گولم از کنترل خارج می‌شود؛ تا جایی که دیگر نمی‌توانسته فرق بین دشمن و بی‌گناه را تشخیص دهد. در نهایت، کشش داستان با ماجرای تلاش برای کنترل گولم ادامه پیدا می‌کند.

در بازی ماینکرافت نیز ردپایی از گولم‌ها مشاهده می‌شود. روستایی‌های داخل ماینکرافت از نوع خاصی از گولم‌ها به نام iron golem بهره می‌برند که از آنها دفاع می‌کنند. در این بازی، انواع دیگری از گولم‌ها نظیر melon golem ،furnace golem و snow golem استفاده می‌شود که برخی آنها با جادو فعال می‌شوند.

در نسخه بتا و پیش‌نمایش Minecraft Bedrock و به زودی در نسخه Snapshot جاوا، گونه جدید و خاصی از گولم‌‌ها به کار رفته که Copper Golem نام دارند. این گولم بر خلاف سایر گولم‌ها به صورت طبیعی در فضای بازی وجود ندارد؛ بلکه می‌بایست توسط بازیکن ساخته شود. اتفاقاً در ساخت این گولم، از کدوتنبل حک شده(Carved Pumpkin) به مثابۀ سر آن، استفاده می‌شود. خاصیت «ساخته شدن توسط بازیکن» و «حک‌شدگی در سر»، هویت Copper Golem را به افسانه‌های کابالیستی بسیار نزدیک کرده است.

 

16- اسفنکس: ابوالهول یا اسفنکس از نماد‌های مهم فرقه کابالیسم و فراماسونری به حساب می‌آید. این موجود خیالی با پنجه‌های شیر، سر گاو، پر عقاب و صورت انسان تصویر شده است. نوشته‌های موجود در پایه سنگی مجسمه دربردارندۀ مفهوم دانایی و ذکاوت انسانی، خواستن چون شیر، اقدام چون عقاب و خاموش چون گاو می‌باشند[18].

بیشتر بخوانید:
نمادهای شیطانی در فیلم‌های هالیوودی
معرفی کتاب اسطوره‌های صهیونیستی در سینما

 

پی‌نوشت:

1- یحیی، هارون، مبانی فرامصاسونری، صفحه 70.

2- نیکان، بتول، مقاله نمادپردازی منورا یا شمعدان هفت شاخه، 1392.

3- Cirlot, J.E., A Dictionary of Symbols, P.37.

4- ستاره‌شناس، «نقش عدد هفت در فرهنگ عرفانی یهود»، ص29.

5- «شمعدان هفت شاخه» نباید با «شمعدان هشت شاخه» مشهور که یهودیان سراسر جهان از آن برای جشن هشت روزۀ حنوکا(جشن نور) استفاده می‌کنند، اشتباه شود. این جشن در بزرگداشت پیروزی مکابیان در سال‌های 165- 164 قبل از میلاد و گشایش مجدد معبد برگزار می‌شود. برای مطالعه بیشتر، ر.ک: زینر، رابرت چارلز، دانشنامه فشرده ادیان زنده، ص 23.

6- سایت اندیشکده مطالعات یهود، معناشناسی درخت در عرفان کابالا.

7- همان

8- برای مطالعه بیشتر: ر.ک: سایت موسسه قرآن و نهج‌البلاغه، پنتاگرام.

9- برای مطالعه بیشتر: ر.ک: مهدیان، حفیظه، کابالا در فیلم سینمایی شاگر جادوگر، سایت اندیشکده مطالعات یهود.

10- همان.

11- یحیی، هارون، مبانی فراماسونری، صفحه 140.

12- سایت اندیشکده مطالعات یهود، تکمله‌ای در باب ابلیسک ناتمام.

13- همان.

14- ر.ک: همان، مسیح درمانده و پادشاه کابالیست.

15- Mythology of Judaism,Howard Shwartz, p96.

16- یحیی، هارون، مبانی فراماسونری، صفحه 144.

17- همان، صفحه 74.

18- همان، صفحه 146؛ به نقل از «شاگرد، کمک استاد، استاد» صفحه 38.