نقد سریال سرخ و سیاه ۱۴۰۵ | روایتی هنرمندانه اما یکسویه از تاریخ
سریال سرخ و سیاه نخستین سریال ایرانی است که در جشنواره سریال کن به نمایش درآمده است. این مجموعه البته از نظر ساخت و کیفیت هنری، اثر قدرتمندی است؛ اما با توجه به اینکه تجربه چندان خوبی از فیلمها و آثاری که در جشنوارههای خارجی به نمایش درآمدهاند نداشتهایم، همین موضوع باعث میشود با دقت بیشتری به محتوای آن نگاه کنیم.
البته داستان سریال در دوره قاجار روایت میشود و مستقیماً به وضعیت امروز کشور نمیپردازد؛ اما نحوه نمایش سنتها، باورهای دینی و سبک زندگی مردم در آن دوره، نکات پنهان و در عین حال مهمی دارد که باید مورد توجه قرار بگیرند. در ادامه، این نکات را در چارچوب نقد فنی ـ حکمی و با بررسی ابعاد مختلف هنری، فرهنگی و فکری سریال بهطور کامل بررسی خواهیم کرد.
پدیدآورنده: علیرضا مرادی
فهرست مطالب
Toggleنقد سریال سرخ و سیاه | مقدمه
سریال سرخ و سیاه به کارگردانی آیدا پناهنده، محصول سال ۲۰۲۶ ایران است که داستان آن در فضای ایران دوره قاجار و میانه قرن نوزدهم روایت میشود. این مجموعه پیش از نمایش با عنوان جادوی سفید معرفی شده بود و در نهایت با نام سرخ و سیاه از پلتفرم فیلیمو به نمایش درآمد. سریال در نهمین دوره جشنواره بینالمللی کنسریز (CANNESERIES) در بخش مسابقه حضور داشت و دو قسمت نخست آن در این جشنواره به نمایش درآمد. طبق اطلاعات رسمی جشنواره، فصل اول برای شش قسمت ۵۰ دقیقهای معرفی شده است؛ هرچند بانک اطلاعات فیلمدیتا یازده قسمت برای آن ثبت کرده است.[۱]
عوامل تولید و بازیگران
سریال سرخ و سیاه به کارگردانی آیدا پناهنده ساخته شده و فیلمنامه آن را آیدا پناهنده و ارسلان امیری نوشتهاند. تهیهکنندگی این مجموعه بر عهده محمد یمینی و محسن خباز بوده است.
در گروه بازیگران، چهرههایی مانند پارسا پیروزفر در نقش امیرزاده، علی شادمان در نقش نوروز و جهان، پردیس پورعابدینی در نقش طاووس، ندا جبرائیلی در نقش فانوس و رضا بهبودی در نقش سلمانخان حضور دارند. همچنین پدرام شریفی در نقش میرهاشم طبیب، پوریا رحیمیسام در نقش شاهنظر، سحر گلدوست در نقش سلطانباجی، مریم کاظمی در نقش شکرننه، محمد عسگری در نقش آقانصر، منصور نصیری در نقش ابراهیمخان والی، علیرضا مهران در نقش نایب محسنخان، وحید نفر در نقش خانکرم، رضا عموزاد در نقش میرزایحیی، پادینا کیانی در نقش منیر، سیامک ادیب در نقش آقاباشی و محمدعلی محمدی در نقش داور به ایفای نقش پرداختهاند.
در بخش عوامل فنی و هنری، علی قاضی مدیریت فیلمبرداری را بر عهده داشته و پارسا مجد بهعنوان فیلمبردار با مجموعه همکاری کرده است. تدوین اثر را عماد خدابخش انجام داده و موسیقی آن ساخته رامین کوشا است.
خلاصه کلی داستان
داستان درباره نوروز، نقاش و خوشنویس جوانی است که درگیر رابطهای عاطفی با فانوس، دختری از یک خانواده دورهگرد، میشود. این رابطه او را وارد مناسبات قدرت و اختلافات طبقاتی میکند و اتفاقات زندگی او و فانوس، در سالهای بعد بر سرنوشت نسل بعد تأثیر میگذارد. روایت در ادامه به زندگی طاووس و جهان و مسائل خانوادگی و اجتماعی آنها میرسد.[۳]
حواشی
در هفتههای نخست پخش، برخی رسانهها نقد های واقعا درستی به صراحت دیالوگها و بعضی از موقعیتهای جنسی سریال انتقاد کردند. همچنین ایرانوایر از طرح شکایت ساترا علیه فیلیمو و احضار آیدا پناهنده در پی حواشی انتشار سریال خبر داد. که البته اگر این موارد عوارض فرهنگی داشته باشند قطعا بااین حواشی این عوارض تشدید میشود. و تاثیر مثبتی در پیامد های واقعی نخواهد داشت و راهبرد های اصلاحی دیگری باید اتخاذ شود.[۱۶]
فهم ساختار سینمایی و فرم زیباییشناسانه
کیفیت ساخت و کارگردانی؛ از نقاط قوت جدی سریال
سرخ و سیاه از نظر ساختار سینمایی و کیفیت اجرایی، اثر بسیار خوبی است. کارگردانی آیدا پناهنده در مجموع فوقالعاده است و سریال از نظر طراحی صحنه، طراحی لباس، موسیقی و نحوه روایت، کیفیت بالایی دارد. یکی از امتیازهای مهم مجموعه این است که مخاطب با یک فضای تاریخی نسبتاً کامل و باورپذیر روبهرو میشود.
قابهای باز و زیبایی که از شهر، خانهها، کوچهها و محیط زندگی مردم ارائه میشود، در کنار لباسهایی که با دقت و جزئیات طراحی شدهاند، بهخوبی مخاطب را به فضای دوره قاجار میبرد. این حجم از توجه به جزئیات بصری، از نقاط قوت جدی سریال است. طراحی لباس نیز بهخصوص در نمایش تفاوت شخصیتها و موقعیتهای اجتماعی، قابل توجه است. موسیقی هم در همراهی با فضای داستان عملکرد بسیار خوبی دارد.

البته شروع داستان با سرعت زیادی اتفاق میافتد. در قسمتهای ابتدایی، مخاطب فرصت کافی برای شناخت شخصیت اصلی پیدا نمیکند و به همین دلیل ممکن است در ابتدا ارتباط عاطفی لازم با او شکل نگیرد. با پیشرفت روایت و تکرار الگوی اولیه داستان در قالب موقعیتی تازه و با شخصیتهایی دیگر، مخاطب کمکم با ساختار داستان سریال ارتباط برقرار میکند و بهتر میتواند نسبت میان اتفاقات را بفهمد.
در این مرحله تمرکز بر کیفیت ساخت و توانایی مجموعه در بازسازی یک فضای تاریخی است. درباره معنای این فضاسازی و پیامهایی که از طریق طراحی شهر، خانهها و لباسها منتقل میشود، باید در مراحل بعد صحبت کرد.
اینکه این بازسازی صرفاً برای نمایش یک شهر و پوشش زیبا انجام شده یا قرار است از طریق همین انتخابهای هنری، تصویری از یک واقعیت اجتماعی و تاریخی ارائه کند، موضوعی است که در مراحل بعد بررسی میشود. بهخصوص باید دید حاصل این فضاسازی چه تصویری از زندگی مردم و سختیهایی که تحمل میکردند به مخاطب منتقل میکند.
هنر فرش ایرانی و خطاطی ایرانی
یکی دیگر از نکاتی که باید در بررسی عناصر زیباییشناختی این سریال به آن اشاره کرد، نمایش بسیار زیبا و کامل هنر فرشبافی و خوشنویسی ایرانی است. حتی در بخش نقشهکشی فرش نیز با آثار هنری ارزشمندی روبهرو میشویم که میتوان از آنها بهعنوان یکی از جلوههای محوری این مجموعه یاد کرد. همچنین در صحنههایی که فرشهای متعدد بهصورت واقعی به نمایش درمیآیند، این جلوه بصری بسیار زیبا و دلانگیز است.
فهم فیلمنامه
روایت جذابتر از خود داستان
داستان سرخ و سیاه تا قسمتهای پخششده، از نظر مواد اولیه داستانی، اتفاق کاملاً تازه و پیچیدهای ندارد. عشق، اختلاف طبقاتی، قدرت حاکم، ازدواج اجباری، مرگ، انتقام و مشکلات خانوادگی، موضوعاتی آشنا هستند و در آثار تاریخی و اجتماعی دیگری هم دیده شدهاند.
امتیاز اصلی سریال در این مرحله، بیشتر به شیوه روایت داستان برمیگردد. اینکه داستان از موقعیت طاووس و زندانی بودن او آغاز میشود و سپس به گذشته بازمیگردد، باعث میشود مخاطب بهتدریج با شخصیتها و اتفاقاتی که به این وضعیت منتهی شدهاند آشنا شود. همچنین انتقال روایت از زندگی نوروز و فانوس به نسل بعد، امکان ایجاد پیوند میان دو دوره از زندگی شخصیتها را فراهم میکند.
محور اصلی داستان نیز سختی زندگی مردم است؛ مردمی که در مناسبات قدرت، اختلاف طبقاتی، مشکلات اقتصادی و محدودیتهای اجتماعی گرفتار شدهاند. این محور در کنار شیوه روایت، زمینه پیشبرد قصه را فراهم میکند.
ارجاعات ادبی در عنوان قسمتها
یکی از نکات قابل توجه فیلمنامه، انتخاب عنوانهایی است که مستقیماً به آثار ادبی شناختهشده اشاره دارند. این ارجاعات عبارتاند از:
۱. قسمت اول: جان شیفته؛ رمانی از رومن رولان.
۲. قسمت دوم: انتری که لوطیاش مرده بود؛ داستانی از صادق چوبک.
۳. قسمت سوم: عشق سالهای وبا؛ رمانی از گابریل گارسیا مارکز.
۴. قسمت چهارم: آرزوهای بزرگ؛ رمانی از چارلز دیکنز.
۵. قسمت پنجم: زنی که مردش را گم کرد؛ داستانی از صادق هدایت.
این انتخابها ظرفیت خوبی برای تحلیل بینامتنی ایجاد میکنند. باید بررسی کرد که هر عنوان چه ارتباطی با شخصیتها، موقعیتها و مضمون همان قسمت دارد و چرا نویسندگان از میان آثار ادبی مختلف، این عنوانها را انتخاب کردهاند.
عنوان خود مجموعه، سرخ و سیاه، نیز با رمان مشهور استاندال همنام است و میتواند زمینه بررسی یک ارتباط ادبی دیگر باشد. البته برای رسیدن به نتیجه دقیق، باید ارتباط مضمونی این ارجاعات با داستان سریال بررسی شود.
شناخت فرهنگ زمینهای فیلم و خصوصیات زمانه تولید اثر
جامعه قاجار؛ قدرت، اختلاف طبقاتی و زندگی مردم
یکی از مهمترین بخشهای تحلیل سرخ و سیاه، شناخت جامعهای است که داستان در آن روایت میشود. سریال ما را به ایران دوره قاجار، در میانه قرن نوزدهم، میبرد؛ دورهای که جامعه ایران با ساختار طبقاتی مشخص، قدرت متمرکز در دربار و حاکمان محلی، مناسبات ارباب و رعیت و اختلاف جدی میان طبقات اجتماعی روبهرو بود.

در آن زمان، جامعه به شکل یکسان و برابر اداره نمیشد. در رأس ساختار اجتماعی، شاهزادگان، درباریان، حاکمان، صاحبان زمین، صاحبمنصبان و بازرگانان بزرگ قرار داشتند. در مقابل، بخش بزرگی از مردم را کشاورزان، کارگران، پیشهوران، عشایر و گروههای مختلفی تشکیل میدادند که برای تأمین زندگی خود به کار روزانه وابسته بودند. میان این دو گروه نیز طبقات میانی مانند استادکاران، کسبه، کدخدایان و روحانیون محلی قرار داشتند.[۵]
ساختار قدرت در شهرها نیز تنها به شخص شاه محدود نمیشد. حاکمان محلی، نایبالحکومهها، کلانترها، خانها و مأموران حکومتی، هرکدام در اداره مناطق و شهرها نقش داشتند. حاکمان معمولاً از طرف حکومت مرکزی منصوب میشدند و در کنار آنها، نیروهای محلی و صاحبان قدرت اقتصادی و نظامی نیز نفوذ داشتند. در بسیاری از موارد، قدرت اداری و نظامی با مالکیت زمین و منافع اقتصادی پیوند میخورد. همین مناسبات زمینه سوءاستفاده از موقعیت و فشار بر مردم عادی را فراهم میکرد.[۶]
این اطلاعات برای فهم جهان سرخ و سیاه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در سریال با حاکمی روبهرو هستیم که قدرت او مستقیماً در زندگی مردم دخالت میکند. دستگیری، مجازات، تهدید و حتی دخالت در ازدواج و روابط شخصی افراد، بخشی از سازوکار قدرت در داستان است.
گروههای دورهگرد و جایگاه اجتماعی کولیها
یکی دیگر از موضوعات مهم سریال، حضور خانوادههای دورهگرد و گروهی است که در داستان با عنوان کولی معرفی میشوند. فانوس نیز در همین بستر اجتماعی قرار میگیرد و هویت او با فالگیری و زندگی دورهگردانه پیوند میخورد.
این گروهها در جامعه ایران تاریخی، وضعیت اجتماعی مشخص و گاهی بسیار دشواری داشتند. اصطلاح کولی در منابع تاریخی ایران به گروههای مختلفی اطلاق شده است و لزوماً همه این گروهها از یک قومیت یا یک پیشینه واحد برخوردار نبودهاند. در مناطق مختلف، نامهایی مانند کولی، غربتی، لولی، جَت و لوطی برای گروههایی با پیشینه، حرفه و شیوه زندگی متفاوت به کار میرفته است.
بخشی از این گروهها زندگی سیار یا نیمهسیار داشتند و از طریق آهنگری، دستفروشی، ساخت ابزارهای ساده، موسیقی، اجرای نمایش با حیوانات و خدمات مختلف امرار معاش میکردند. برخی از آنها در ارتباط نزدیک با عشایر و روستاها زندگی میکردند و گروهی دیگر در حاشیه شهرها ساکن بودند.
این یکی از سکانس های مربوط به کولی ها که ابتدائا با صحنه رقص بسیار بحث برانگیز شد اما بعدها سانسور شد. سبک سانسور در این سریال بسیار جالب است اول سکانس هایی که دوست دارند را پخش میکنند و سپس بعد از اینکه در دو روز اول سریال کامل دیده شد و آن بخش ها در شبکه های اجتماعی وایرال شد بعد از آن آن سکانس را سانسور میکنند. البته محوریت نقد ما فراتر از بررسی عوارض این سکانس هاست.
جایگاه اجتماعی این گروهها نیز اغلب پایین بود. در بسیاری از مناطق، آنها با تحقیر، طرد اجتماعی و محدودیتهای شغلی و خانوادگی مواجه بودند و حتی در بعضی مناطق، ازدواج با افراد خارج از گروه برایشان پذیرفته نمیشد. بنابراین، حضور آنها در داستان میتواند زمینه مناسبی برای نمایش وضعیت گروههای حاشیهای جامعه قاجار باشد.[۹]
جالب است که سازنده به این نکات هم توجه داشته چرا که فانوس بعد از ازدواج نمیتوانست پیش خانواده خود برگردد چون با غیر خودی ازدواج کرده بود.
زنان و خانواده در جامعه قاجار
یکی از مهمترین محورهای انتقادی در سرخ و سیاه، نوع نمایش روابط خانوادگی و جایگاه زنان در جامعه گذشته است.
این واقعیت تاریخی را نمیتوان انکار کرد که جامعه قاجاری، در ساختار عمومی خود، جامعهای پدرسالار و پدرتبار بود. در بسیاری از خانوادهها، پدر یا مسنترین مرد خانواده اختیار اصلی را در تصمیمگیری داشت و سایر اعضای خانواده، از جمله زنان و فرزندان، در چارچوب همان ساختار زندگی میکردند. جداسازی فضای زندگی زنان و مردان، پوشش ویژه زنان در محیط بیرون و محدودیتهای رفتوآمد نیز در بخشهای مهمی از جامعه وجود داشت. در خانوادههای برخوردار، تقسیم فضای خانه به اندرونی و بیرونی شکل مشخصی داشت و در خانوادههای کمدرآمد، همین تفکیک ممکن بود با پرده یا جداکنندهای ساده انجام شود.[۷]
پس اصل وجود مردسالاری، سختگیری در پوشش و محدودیتهای اجتماعی زنان در آن دوره، موضوعی قابل انکار نیست. بسیاری از زنان در تصمیمهای خانوادگی، ازدواج و مسائل مربوط به زندگی شخصی خود اختیار محدودی داشتند و گاهی با تصمیمهایی مواجه میشدند که بدون رضایت آنها گرفته میشد.
اما تصویری که سرخ و سیاه از این واقعیت ارائه میکند، به شکل محسوسی به سمت افراط در نمایش وجه منفی این روابط میرود. گویی در جامعه آن زمان هیچ خانوادهای وجود نداشته که برای زن احترام و جایگاه قائل باشد، هیچ رابطه خانوادگی سالمی شکل نمیگرفته و هیچ مردی در میان خانوادههای سنتی وجود نداشته که با همسر، خواهر یا دختر خود رفتاری همراه با محبت و احترام داشته باشد.
در سریال، تقریباً تمام نمونههایی که از ارتباط مردان با زنان میبینیم، در چارچوب سلطه، تحقیر، اجبار، طرد یا سوءاستفاده قرار میگیرند. حتی رابطه میان خواهر و برادر نیز در مواردی به شکلی نمایش داده میشود که برادر به جای حمایت از خواهر، در مسیر محدود کردن و آسیب زدن به او قرار میگیرد.
این تصویر در حالی ارائه میشود که جامعه مذهبی ایران در آن زمان یکدست نبوده است. باورهای دینی در برخی خانوادهها، بهویژه در خانوادههایی که به تعالیم اخلاقی و دینی پایبندی جدیتری داشتند، میتوانست در شکلگیری روابط خانوادگی متعادلتر، رعایت حقوق اعضای خانواده و توجه به کرامت زن نقش داشته باشد.
حتی منابع تاریخی درباره دوره قاجار نیز نمونههایی از این تنوع را ثبت کردهاند. در آن دوره زنانی وجود داشتند که به سطوح بالای دانش دینی رسیده بودند و با عنوانهایی مانند عالمه، فقیهه و مجتهده شناخته میشدند. همچنین برخی روحانیون و خانوادههای مذهبی از آموزش دختران حمایت میکردند و زنان خانواده خود را در فعالیتهای آموزشی و فرهنگی مشارکت میدادند. در مقابل، گروهی دیگر از روحانیون با آموزش جدید زنان مخالفت میکردند. همین تفاوتها نشان میدهد که جامعه مذهبی آن زمان یک شکل ثابت و یکسان نداشته است.[۸]
نقد وارد بر سریال این است که تقریباً هیچکدام از این وجوه متفاوت را نشان نمیدهد. مجموعه تمام تمرکز خود را بر خانوادههایی قرار میدهد که در آنها زن با محدودیت، تحقیر و اجبار روبهرو است. در نتیجه، مخاطب با یک تصویر بسیار یکطرفه از خانواده ایرانی گذشته مواجه میشود.
تقابل سنت و مدرنیته
این انتخاب روایی یک پیامد فرهنگی مهم دارد. تمام فضای داستان به شکلی ساخته شده که سنت در برابر زنان و آزادی آنها قرار بگیرد. خود داستان نیز از زبان زنی روایت میشود که قربانی همین مناسبات است؛ زنی که به اجبار ازدواج کرده، در بسیاری از موقعیتها طرد شده، به عشق خود نرسیده و در ادامه نیز در موقعیتی شبیه اسارت و کنیزی قرار گرفته است.
بنابراین، تمام مسیر داستان به شکلی پیش میرود که سنت ایرانی گذشته در برابر شخصیت زن قرار بگیرد. البته برخی از سنتهای آن زمان واقعاً چنین وضعیتی داشتند و مردسالاری، نظام ارباب و رعیتی و محدودیتهای زنان واقعیتهای تاریخی بودند. نقد وارد بر سریال انکار این واقعیتها نیست.
نکته این است که سریال از میان همه شکلهای ممکن زندگی در جامعه قاجاری، تقریباً فقط یک شکل را انتخاب میکند؛ شکلی که در آن سنت همواره با ظلم، اجبار و تحقیر زن همراه است. وقتی این تصویر در کنار پوششهای سختگیرانه، فضای بسیار سنتی و روابط خانوادگی بسته قرار میگیرد، مخاطب بهتدریج یک تقابل مشخص را دریافت میکند، آنچه جدید و مدرن است، با احترام به زنان و حق انتخاب آنها شناخته میشود و آنچه سنتی است، با محدودیت و ستم.
و این باور به این کلیشه تکراری مغالطه آمیز که زن مدرن و جامعه مدرن جامعه ای است که بیشتر شبیه جوامع غربی باشد دامن میزند.
در چنین تصویری، سنت بهراحتی با دین یکی گرفته میشود. مخاطب ممکن است به این نتیجه برسد که آنچه امروز به عنوان رابطه محترمانهتر با زنان شناخته میشود، محصول عبور از جامعه سنتی و دینی است و دین و سنت گذشته ذاتاً در برابر کرامت زن قرار داشتهاند.
این برداشت، نتیجه مهمی است که از شیوه گزینش شخصیتها و موقعیتهای داستانی به وجود میآید و باید در نقد سریال به آن توجه کرد.
دین در زندگی مردم؛ حضوری محدود به تعصب و سختگیری بر زنان
یکی دیگر از نکات قابل توجه در بازنمایی جامعه قاجاری در سریال سرخ و سیاه، نوع حضور دین در زندگی شخصیتهاست. به نظر میرسد دین در این مجموعه بیشتر در موقعیتهایی ظاهر میشود که قرار است سختگیری، تعصب و محدودیتهای اجتماعی را نشان دهد؛ بهخصوص در موضوعاتی مانند روابط زن و مرد، ارتباط با نامحرم، پوشش زنان، حجاب و محدودیتهای خانوادگی. در این موقعیتها، نشانههای دینی و رفتارهای منتسب به باورهای مذهبی حضور پررنگی دارند و بخش مهمی از فضای سنتی داستان از طریق همین نشانهها ساخته میشود.

اما وقتی به سایر جنبههای زندگی شخصیتها نگاه میشود، این حضور دینی تقریباً از بین میرود. شخصیتهایی که در موضوع پوشش و روابط زنان با سختگیریهای مذهبی رفتار میکنند، در بخشهای دیگر زندگی خود بهراحتی مشروب مینوشند، مرتکب قتل میشوند، با نامحرمان ارتباط برقرار میکنند و در بسیاری از رفتارهای روزمره خود هیچ نشانه روشنی از پایبندی به موازین دینی ندارند. به این ترتیب، دین در زندگی این شخصیتها یک حضور متوازن و فراگیر ندارد و بیشتر در همان موقعیتهایی دیده میشود که قرار است محدودیت و فشار بر زنان را نمایش دهد.
باید توجه شود که اگر جامعهای که سریال در حال نمایش آن است، جامعهای دینی با باورهای اسلامی و شیعی بوده، انتظار میرود این باورها در مجموعه رفتارها و انتخابهای مردم نیز نمود داشته باشند. دینداری صرفاً به پوشش زنان یا سختگیری در ارتباط زن و مرد محدود نمیشود. باور دینی باید در رعایت حقوق دیگران، پرهیز از قتل و خشونت، خوردن و آشامیدن، رفتوآمدها و روابط خانوادگی نیز تأثیر داشته باشد.
برای مثال، اگر شخصیتی به دلیل باورهای مذهبی درباره ارتباط زن و مرد سختگیری میکند، همین باورها باید در رفتار او با دیگران، رعایت حق مردم و پرهیز از ظلم نیز نمود پیدا کند. چگونه میتوان شخصیتی را با تعصب مذهبی معرفی کرد، اما همان شخصیت در سایر بخشهای زندگی خود بهراحتی مرتکب رفتارهایی شود که با همان مبانی دینی در تعارض هستند ؟
البته ممکن است شخصیتهای یک جامعه مذهبی در عمل به باورهای خود پایبند نباشند و حتی مرتکب گناهان و رفتارهای خلاف دین شوند. چنین چیزی در هر جامعهای امکانپذیر است و نمایش آن نیز ایرادی ندارد. اما در این صورت، باید میان اصل دین و رفتار متناقض شخصیتها تفاوت وجود داشته باشد. اگر فردی مشروب مینوشد، مرتکب قتل میشود یا حقوق دیگران را زیر پا میگذارد، این رفتارها نباید بدون هیچ نسبت و تعارضی در کنار دینداری او قرار بگیرند؛ بهخصوص زمانی که همان شخصیت در موضوع پوشش و روابط زنان، بهشدت بر احکام و محدودیتهای مذهبی تأکید میکند. چنین شخصیتی در واقع با نوعی دوگانگی رفتاری مواجه است که خود میتواند موضوع تحلیل باشد.
نقد وارد بر سریال این است که این دوگانگی را به شکلی نشان نمیدهد که مخاطب بتواند تفاوت میان دینداری واقعی و تعصب مذهبی را تشخیص دهد. در عوض، نمود دین در زندگی شخصیتها عمدتاً به همان بخشهای مربوط به کنترل زنان و سختگیریهای اجتماعی محدود میشود. گویی دین فقط زمانی به یاد شخصیتها میآید که قرار است برای زنان محدودیت ایجاد کنند و در سایر بخشهای زندگی، هیچ نقش جدی در تعیین رفتار و انتخابهای آنان ندارد.
اما پیامد های آن، مخاطب بهتدریج دین را نه بهعنوان مجموعهای از باورها و دستورالعملهای اخلاقی که تمام ابعاد زندگی انسان را در بر میگیرد، بلکه بهعنوان ابزاری برای تعصب، کنترل روابط و محدود کردن زنان میشناسد. وقتی از میان تمام نمودهای دین، فقط همین بخش برجسته شود و نمودهای دیگر آن، از جمله اخلاق، رعایت حقوق مردم، پرهیز از ظلم، مسئولیتپذیری و روابط انسانی، تقریباً غایب باشند، تصویری ناقص و یکسویه از جامعه مذهبی شکل میگیرد.
این مسئله در کنار نحوه نمایش خانواده، پوشش زنان و روابط مردسالارانه، همان برداشتی را تقویت میکند که پیشتر درباره تقابل سنت و مدرنیته مطرح شد. سنت در این مجموعه با سختگیری مذهبی و محدودیت زنان شناخته میشود، اما از دین بهعنوان عاملی برای شکلگیری روابط سالم، اخلاقی و متعادل در زندگی مردم نشانی دیده نمیشود. در نتیجه، مخاطب ممکن است تمام آنچه را در قالب سنت و دینداری نمایش داده میشود، با تعصب و سلطه یکی بگیرد.
بنابراین، نقد اصلی چرا وقتی پای روابط انسانی، اخلاق، عدالت، رفتار با دیگران و سبک واقعی زندگی مردم به میان میآید، این باورهای دینی تقریباً هیچ نمود مؤثری ندارند؟ چنین بازنماییای باعث میشود دین از یک نظام فکری و اخلاقی فراگیر به مجموعهای از سختگیریهای ظاهری، بهویژه درباره زنان، تقلیل پیدا کند.
سوژههای جنسی و ادبیات صریح؛ الگویی تکراری در سریالهای تاریخی
یکی دیگر از نکات قابل توجه در سرخ و سیاه، استفاده از الگوی تکرارشونده سوژههای جنسی در سریالهای تاریخی است. در بسیاری از مجموعههای تاریخی و آثاری که با اقتباس از رمانها و روایتهای ادبی ساخته میشوند، روابط جنسی، کششهای عاطفی و جنسی، خیانت، روابط پنهانی و گفتوگوهای صریح درباره این موضوعات، جایگاه پررنگی در پیشبرد داستان پیدا میکنند. این الگو در تولیدات کشورهای مختلف جهان نیز دیده میشود و محدود به آثار ایرانی نیست.
سرخ و سیاه نیز از همین الگو استفاده میکند. موضوعات جنسی در این سریال صرفاً در پسزمینه داستان قرار ندارند و گفتارها و ادبیات شخصیتها در بخشهایی بهصورت مستقیم و صریح به این موضوعات میپردازد. بنابراین، مخاطب با محتوایی مواجه است که از نظر نوع گفتار و موقعیتهای نمایشی، برای همه گروههای سنی مناسب نیست.
که البته این سکانس هم درحال حاضر با همان سبکی از سانسور که توضیح دادیم سانسور شده است و نسخه اولیه بسیار افتضاح تر بود.
استفاده از چنین موضوعاتی ممکن است در برخی آثار با هدف پیشبرد درام، نمایش روابط شخصیتها یا بازنمایی بخشی از مناسبات اجتماعی یک دوره انجام شود؛ اما تکرار و برجستهسازی این سوژهها آثار فرهنگی و تربیتی خودش را دارد. وقتی روابط جنسی و گفتارهای صریح به یکی از عناصر ثابت روایت تبدیل میشوند، مخاطب نوجوان و حتی کودکان نیز ممکن است در معرض موضوعاتی قرار بگیرند که متناسب با سن آنها نیست.
این مسئله بهخصوص در سریالهایی که با ظاهر تاریخی و روایتهای خانوادگی عرضه میشوند اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا خانوادهها ممکن است با تصور تماشای یک مجموعه تاریخی، آن را در کنار فرزندان خود دنبال کنند. در حالی که تاریخی بودن فضای داستان به معنای مناسب بودن محتوا برای همه سنین نیست.
ازاینرو، لازم است مخاطب این آثار بهدرستی کنترل و ردهبندی سنی آنها بهصورت روشن اعلام شود. خانوادهها نیز نباید سرخ و سیاه را همراه کودکان تماشا کنند. وجود گفتارهای صریح و سوژههای جنسی در مجموعه، ضرورت توجه جدی به این موضوع را نشان میدهد.
نکته مهمتر این است که این شیوه در بسیاری از سریالهای تاریخیگونه و اقتباسهای رمانمحور در جهان تکرار شده است. در این آثار، گاهی برای ایجاد جذابیت بیشتر، افزایش کشش داستان یا نزدیک شدن به فضای بزرگسالانه رمان اصلی، روابط جنسی و گفتارهای صریح برجسته میشوند. سرخ و سیاه نیز در همین مسیر حرکت میکند و از این الگوی رایج استفاده کرده است.
بنابراین، این موضوع باید در کنار سایر انتخابهای فرهنگی و محتوایی سریال بررسی شود. یک مجموعه تاریخی علاوه بر کیفیت ساخت و جذابیت داستان، در برابر نوع محتوایی که در اختیار مخاطب قرار میدهد نیز مسئولیت دارد و نمیتوان صرفاً با قرار دادن داستان در یک دوره تاریخی، ضرورت توجه به گروه سنی مخاطب را نادیده گرفت.
وبا و قحطی؛ نمایش رنج بدون نشان دادن ریشههای تاریخی
یکی دیگر از بخشهای مهم سریال، نمایش وبا، گرسنگی، فقر و مرگومیر مردم است. این موضوع از نظر تاریخی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا جامعه ایران در دوره قاجار بارها با بحرانهای بهداشتی و اقتصادی گسترده روبهرو شده بود.
وبا در قرن نوزدهم یکی از بیماریهای فراگیر ایران بود. در دهههای ۱۸۵۰ و ۱۸۶۰ میلادی، شیوع وبا در بسیاری از سالها تکرار میشد و ضعف امکانات بهداشتی، دشواری کنترل بیماری و نبود ساختار منسجم برای مقابله با همهگیریها، به گسترش آن کمک میکرد. در سال ۱۸۶۷ نیز شورای حفظالصحه برای بررسی وضعیت بهداشت و پیشگیری از ورود و گسترش بیماریها تشکیل شد. بنابراین، مواجهه مردم با وبا مسئلهای بود که با وضعیت مدیریت شهری، پزشکی، حملونقل، امکانات درمانی و سیاستهای عمومی ارتباط داشت.[۱۴]
قحطی نیز از بحرانهای جدی ایران قاجاری بود. یکی از نمونههای مهم آن، قحطی بزرگ سالهای ۱۸۷۰ تا ۱۸۷۲ میلادی است. این قحطی در اثر مجموعهای از عوامل شکل گرفت: کاهش بارندگی، خشکسالی، افت منابع آب، ضعف شبکه آبیاری، مشکلات حملونقل و توزیع غله، احتکار محصولات و افزایش قیمت مواد غذایی. در برخی مناطق، مالکان بزرگ و صاحبان قدرت نیز با نگهداشتن غله و جلوگیری از عرضه آن، به تشدید بحران کمک کردند.[۱۰][۱۱]
در کنار این عوامل داخلی، تجارت خارجی و نفوذ قدرتهای خارجی نیز در وضعیت اقتصادی ایران تأثیر داشت. برای نمونه، گسترش تجارت تریاک از مسیر هند و افزایش سودآوری کشت آن، در جنوب ایران باعث شد برخی مالکان و کشاورزان به جای کشت غلات و محصولات غذایی، به سمت تولید تریاک برای بازار صادراتی بروند. این تغییر الگوی کشت، در کنار خشکسالی، کمبود مواد غذایی را تشدید کرد.[۱۲]
از سوی دیگر، ایران در آن دوره زیر فشار رقابت و نفوذ دو قدرت بزرگ روسیه و بریتانیا قرار داشت. این دو قدرت استکبارگر از طریق تجارت، امتیازهای اقتصادی، وامها، ارتباطات سیاسی و مداخلات دیپلماتیک در امور ایران نفوذ میکردند. در برخی موارد، منافع آنها مستقیماً با استقلال اقتصادی و سیاسی ایران در تعارض قرار میگرفت. [۱۳]
حتی اسناد آرشیوی بریتانیا درباره بحران غله در سال ۱۸۷۱ نشان میدهد که مقامهای بریتانیایی درباره ممنوعیت صادرات و ذخیرهسازی غله از سوی دولت ایران موضعگیری کرده و نگران تأثیر آن بر ورود آذوقه به کشور بودهاند. این اسناد نشان میدهد که سیاست تأمین غله و کنترل بازار مواد غذایی در آن دوره از فشارها و منافع خارجی مربوط به بریتانیایی ها جدا نبود و این مسئله ثابت شده است که بخش زیادی از کشتار ها بسیار زیاد به گردن انگلیسی های ظالم بوده است.[۱۵]
اما در سرخ و سیاه، سریال فضای فقر، گرسنگی، بیماری و مرگ را به تصویر میکشد و مخاطب را با شدت رنج مردم مواجه میکند، اما به ریشههای واقعی و سازوکارهای ایجاد این بحرانها نمیپردازد.
مخاطب میبیند مردم گرسنهاند، بیماری فراگیر شده و افراد زیادی جان خود را از دست میدهند؛ اما نمیبیند چه مناسبات اقتصادی و سیاسی پشت این وضعیت قرار داشته است. از خشکسالی و ضعف مدیریت منابع آب گرفته تا احتکار غله، تغییر الگوی کشت، تجارت خارجی و نفوذ قدرتهای سلطهگر، همگی در فهم واقعی این بحران اهمیت دارند.
اگر قرار است یک سریال تاریخی، جامعه ایران را در دوره قاجار بازنمایی کند، نمایش فقر و مرگ بهتنهایی کافی نیست. باید روشن شود چرا مردم به چنین وضعیتی رسیدهاند، چه کسانی از این شرایط سود میبردند و چه مناسبات داخلی و خارجی در شکلگیری آن نقش داشتهاند.
وقتی این لایهها حذف میشوند، قحطی و وبا بیشتر به ابزاری برای نمایش سیاهی و رنج تبدیل میشوند و بخش مهمی از حقیقت تاریخی آنها از دست میرود.
شناخت داستان خطی اثر
از زندگی نوروز تا سرنوشت طاووس
داستان با طاووس آغاز میشود؛ زنی که به اتهام قتل در زندان زنان گرفتار شده و زندگی خود را برای همبندانش روایت میکند. روایت به سالها قبل بازمیگردد؛ زمانی که نوروز، نقاش و خوشنویس جوان، در کنار سلطانخان در کارگاه قالیبافی فعالیت میکند و با ورود خانوادهای دورهگرد به شهر، زندگیاش تغییر میکند. نوروز به فانوس دل میبندد و در پی درگیری این خانواده با مأموران حاکم، وارد ماجرایی پرخطر میشود.

پس از فرار و اتفاقات بعدی، نوروز از بین میرود و فانوس با دو فرزند خود به خانه سلطانخان بازمیگردد. شیوع وبا، ازدواج مجدد فانوس و مرگ او، داستان را به نسل بعد میرساند. دوازده سال بعد، طاووس و جهان به یکدیگر علاقه دارند، اما حاکم خواهان ازدواج طاووس با داور است و شاهنظر نیز به دلیل مسئله ارث و میراث خانوادگی از این تصمیم حمایت میکند. در نهایت، طاووس در موقعیتی قرار میگیرد که سرنوشت او به ماجرای قتل و زندانی شدنش گره میخورد.[۳][۴]
معناشناسی اثر
سنت، قدرت و محدودیت انتخاب انسان
یکی از معانی برجستهای که از داستان سرخ و سیاه دریافت میشود، محدود بودن اختیار انسان در برابر ساختارهای اجتماعی و سیاسی است. شخصیتها در بسیاری از موقعیتها نمیتوانند آنگونه که میخواهند زندگی کنند. عشق، ازدواج، خانواده و حتی امنیت فردی آنها تحت تأثیر تصمیم صاحبان قدرت قرار دارد. نوروز و فانوس در رابطه خود با محدودیتهای بیرونی روبهرو میشوند و در نسل بعد نیز طاووس با همان ساختارهای قدرت مواجه است.
در این تصویر، انسان بیشتر از آنکه بتواند سرنوشت خود را تعیین کند، درگیر شرایطی است که دیگران برای او ساختهاند. فقر، طبقه اجتماعی، جایگاه خانوادگی و قدرت سیاسی، مجموعهای از محدودیتها را ایجاد میکنند که زندگی افراد را شکل میدهد. که واقعیت داشتن آن را مطرح کردیم و در مورد عوارض سبک نمایش افراطی آن صحبت کردیم.
زن در جایگاه قربانی سنت
معنای دیگری که سریال به شکل پررنگ منتقل میکند، وضعیت زن در جامعه سنتی است. فانوس و طاووس هر دو در موقعیتهایی قرار میگیرند که اختیار آنها نادیده گرفته میشود. یکی از عشق خود محروم میشود و دیگری با ازدواجی مواجه میشود که خواست قلبی او نیست. در هر دو مورد، ساختار خانواده و قدرت اجتماعی در برابر خواسته زن قرار میگیرد.
اما همانطور که در بخش فرهنگ زمینهای توضیح داده شد، سریال این وضعیت را تقریباً به تنها شکل ممکن روابط خانوادگی در جامعه گذشته تبدیل میکند. در نتیجه، معنای سنت در ذهن مخاطب با اجبار و ستم پیوند میخورد و فرصت شناخت شکلهای دیگر خانواده و دینداری از بین میرود.
دین و سنت در مقام نشانههای تعصب
در جهان سریال، بخش مهمی از نشانههای دینی در موقعیتهایی ظاهر میشوند که قرار است محدودیت زنان، تعصب یا سختگیری اجتماعی را نشان دهند. این انتخاب باعث میشود دین در ذهن مخاطب بیش از هر چیز با رفتارهای سختگیرانه و کنترلکننده شناخته شود.
در مقابل، از کارکردهای اخلاقی و انسانی دین، مانند مهربانی، رعایت حق دیگران، حمایت از افراد آسیبدیده، گذشت، انصاف و مسئولیت اجتماعی، تصویر قابل توجهی ارائه نمیشود.
به همین دلیل، حتی اگر سریال مستقیماً درباره تقابل دین و مدرنیته صحبت نکند، از طریق انتخاب موقعیتها و شخصیتها چنین برداشتی را به وجود میآورد.
فقر و بیماری
نمایش وبا، قحطی و گرسنگی نیز در معنای کلی اثر، تصویری از جامعهای گرفتار بحران ارائه میکند. مردم در شرایط دشوار زندگی میکنند، امنیت و رفاه ندارند و بسیاری از آنها در برابر بیماری و گرسنگی ناتواناند.
این تصویر زمانی کاملتر میشد که عوامل شکلگیری این وضعیت نیز در داستان جایگاه پیدا میکردند. وقتی عوامل استکباری بریتانیایی و تاریخی حذف میشوند، مخاطب فقط با جامعهای روبهرو است که در آن همهچیز سیاه و دشوار به نظر میرسد.
شناخت مبانی تئوریک و معرفتی اثر
جهانبینی سریال؛ انسان در محاصره سنت، قدرت و رنج
در این مرحله باید از معانی و پیامهایی که در مراحل قبل شناسایی شدند عبور کرد و به مبانی فکری و جهانبینیای رسید که سریال بر اساس آن جامعه، انسان، دین و زندگی را به تصویر میکشد. سرخ و سیاه جامعهای از ایران دوره قاجار را نمایش میدهد که مبانی فرهنگی و اعتقادی آن با اسلام و تشیع پیوند داشته است؛ اما نحوه بازنمایی این جامعه، تصویری گزینشی از دین، خانواده، قدرت و روابط انسانی ارائه میکند. این تصویر در حوزههای مختلف فکری قابل بررسی است.
هستیشناسی؛ تصویری از جهانی سرشار از رنج و بیعدالتی
جهانی که سرخ و سیاه به مخاطب نشان میدهد، جهانی تاریک و گرفتار بحران است. فقر، بیماری، قحطی، مرگ، ظلم و ناامنی بخش مهمی از زندگی شخصیتها را تشکیل میدهند و انسانها در شرایطی قرار دارند که امکان چندانی برای تغییر وضعیت خود ندارند. در این جهان، زندگی بیشتر با رنج و فقدان شناخته میشود و نشانههای روشنی از امید، آرامش و امکان رهایی کمتر دیده میشود.
از منظر هستیشناختی، جهان در این سریال صرفاً محیطی بیرحم است که انسان در آن گرفتار شده و نظمی فراتر از شرایط مادی و اجتماعی نیز در آن حضور ندارد.
انسانشناسی؛ انسان گرفتار شرایط و محدودیت اختیار
در نگاه انسانشناختی، شخصیتهای سریال عمدتاً انسانهایی هستند که سرنوشتشان تحت تأثیر شرایط اجتماعی، خانوادگی و سیاسی قرار دارد. عشق، ازدواج، انتخابهای شخصی و حتی امنیت زندگی آنها به تصمیم صاحبان قدرت و مناسبات اجتماعی وابسته است. نوروز، فانوس و طاووس هرکدام در موقعیتهایی قرار میگیرند که خواستههای شخصیشان با ساختارهای بیرونی تعارض پیدا میکند.
در این تصویر، انسان بیشتر موجودی گرفتار شرایط است تا موجودی برخوردار از اختیار و قدرت تغییر مسیر زندگی. البته این مسئله میتواند بخشی از واقعیت اجتماعی جامعه قاجاری باشد؛ اما در سریال، نمود چندانی از انسانهایی که با تکیه بر عقل، اراده، اخلاق و باورهای خود بتوانند شرایط را تغییر دهند، دیده نمیشود.
از سوی دیگر، جایگاه زن در این تصویر انسانشناختی اهمیت ویژهای دارد. زن بیشتر در موقعیت قربانی ساختار خانواده و قدرت مردانه قرار میگیرد و کمتر بهعنوان شخصیتی برخوردار از کرامت، توانایی، اراده و نقش مؤثر اجتماعی نمایش داده میشود. در نتیجه، تصویر انسان در سریال بهخصوص درباره زنان، با محدودیت و آسیبپذیری پیوند زیادی پیدا میکند.
خداشناسی، تصویری از خدا بدون نمود روشن رحمت و هدایت
یکی از نکات مهم در جهانبینی منتقلشده از سریال، تصویری است که از نسبت خدا با زندگی انسان شکل میگیرد. شخصیتها در سختترین شرایط زندگی میکنند؛ قحطی و بیماری وجود دارد، افراد زیادی جان خود را از دست میدهند و ظلم و بیعدالتی بخش مهمی از زندگی مردم را تشکیل میدهد.
در چنین فضایی، از رحمت الهی، پناه معنوی، امید دینی و نقش هدایت الهی در زندگی انسان تصویر پررنگی دیده نمیشود. خدایی که از مجموع این انتخابهای روایی به ذهن مخاطب میآید، بیشتر با سختی، رنج و محدودیت زندگی انسان پیوند پیدا میکند و نشانه روشنی از رحمت و حمایت او در مسیر زندگی شخصیتها دیده نمیشود.
در نتیجه، تصویری از جهانی شکل میگیرد که انسان در آن گرفتار رنج است و حضور خدا نیز در زندگی روزمره شخصیتها نمود روشنی در ایجاد امید، اصلاح رفتار و عبور از بحرانها ندارد. این مسئله در کنار نمایش گسترده فقر و مرگ، میتواند برداشت خاصی از نسبت خدا و انسان به مخاطب منتقل کند.
عرفان و معنویت؛ غیبت معنویت اصیل و حضور باورهای عامیانه
در حوزه عرفان و معنویت، حضور فالگیری و پیشگویی در شخصیت فانوس امکان بررسی نوع نگرش سریال به امور غیبی و شناخت آینده را فراهم میکند، چرا که ما در سریال میبینیم که هرچه فانوس پیبینی کرده محقق میشود.
به این ترتیب، معنویت در زندگی شخصیتها جایگاه روشنی بهعنوان یک مسیر اخلاقی و تربیتی پیدا نمیکند و بیشتر با باورهای عامیانه و پیشگویی پیوند میخورد.
فلسفه هنر
از منظر فلسفه هنر، سرخ و سیاه از نظر ساختار بصری، طراحی صحنه، لباس، موسیقی و کارگردانی ظرفیتهای قابل توجهی دارد. اثر توانسته است با استفاده از عناصر هنری، فضای تاریخی مشخصی بسازد و مخاطب را به دوره قاجار ببرد.
اما فرم هنری صرفاً وسیلهای برای زیبایی و جذابیت بصری نیست و در انتقال معنا نیز نقش دارد. طراحی خانهها، کوچهها، لباسها، روابط شخصیتها و حتی انتخاب نوع گفتار، همگی در ساخت تصویر ذهنی مخاطب از جامعه گذشته مؤثرند.
از همین منظر، باید بررسی کرد که این زیباییشناسی در خدمت چه تصویری از تاریخ و انسان قرار گرفته است. همانطور که فضاسازی سریال از نظر فنی موفق است، انتخابهای محتوایی آن نیز در انتقال یک تصویر خاص از سنت، دین و جامعه نقش دارند.
آشنایی عمیقتر با سازندگان اثر هنری و فهم تأثیرات اثر
جهان هنری آیدا پناهنده و ساختار تولید سریال
سرخ و سیاه از نظر عوامل تولید، مجموعهای با گروه حرفهای و شناختهشده است. آیدا پناهنده و ارسلان امیری در نگارش و شکلگیری داستان همکاری داشتهاند و پیش از این نیز در آثاری مانند ناهید، تیتی و در انتهای شب همکاری کردهاند. بررسی این آثار میتواند به شناخت استمرار یا تغییر نگاه آنها به روابط خانوادگی، زنان و مناسبات اجتماعی کمک کند.
اما با توجه به شناختی که این اثر او و همچنین آثار دیگر او داریم و میبینیم که چه مقدار آسیب های زیادی در یک اثر به ظاهر تاریخی او وجود دارد پس باید نسبت به آثار دیگر او هم یک توجه کامل داشته باشیم و عوارض آن را شناسایی کنیم.
بررسی حکمی اثر و ارزیابی نهایی
یک اثر موفق از نظر ساخت، با تصویری یکسویه از تاریخ و جامعه
سرخ و سیاه از نظر کارگردانی، ساختار روایی، طراحی صحنه، لباس و موسیقی، سریال موفق و قابل توجهی است. فضاسازی آن بهخوبی مخاطب را وارد دوره تاریخی مورد نظر میکند و شیوه روایت نیز با وجود شتاب اولیه، بهتدریج جذابیت خود را نشان میدهد. این نقاط قوت را باید جدی گرفت و در نقد مجموعه نادیده نگرفت.
اما در کنار این کیفیت هنری، تصویر محتوایی سریال از جامعه قاجار با یک مشکل جدی روبهرو است: انتخاب گزینشی و یکسویه از واقعیتهای تاریخی و اجتماعی.
درست است که جامعه قاجاری با مردسالاری، اختلاف طبقاتی، محدودیت زنان، ظلم حاکمان و بحرانهای اقتصادی و بهداشتی روبهرو بوده است. هیچکدام از این واقعیتها را نباید انکار کرد. بااینحال، نمایش این بخشها به شکلی که گویی تمام جامعه در همین مناسبات خلاصه میشود، تصویر کاملی از تاریخ ارائه نمیکند.
سریال تقریباً هیچ نمونه متفاوتی از خانوادههای مذهبی و سنتی نشان نمیدهد؛ خانوادههایی که میتوانستند در چارچوب باورهای دینی، روابط انسانی متعادلتری داشته باشند و برای زنان جایگاه و احترام قائل شوند. در نتیجه، سنت در سراسر داستان با ظلم به زن شناخته میشود و دین نیز بیشتر در قالب تعصب و سختگیری ظاهر میشود.
یکی از نقدهای مهم به سریال، تصویری است که از نسبت دین و زندگی مردم ارائه میکند. دین در این مجموعه عمدتاً در قالب تعصب، سختگیری در پوشش و محدود کردن روابط زنان و مردان ظاهر میشود؛ اما از نمودهای دیگر دینداری، مانند عدالت، رعایت حقوق دیگران، پرهیز از ظلم و حفظ کرامت انسان، تصویر قابل توجهی وجود ندارد.
حتی شخصیتهایی که بر سختگیریهای مذهبی تأکید دارند، در سایر جنبههای زندگی خود بهراحتی مرتکب رفتارهایی مغایر با همان باورها میشوند. این انتخاب روایی باعث میشود دین بیشتر با تعصب و محدودیت شناخته شود و نقش آن در اصلاح اخلاقی و روابط انسانی نادیده بماند. در نتیجه، چنین بازنماییای به تقویت تقابل میان سنت مذهبی و آزادی و حق انتخاب در جهان مدرن منجر میشود و تصویری ناقص از نسبت اسلام با زندگی اجتماعی و کرامت انسانی ارائه میکند.
از سوی دیگر، نمایش قحطی و وبا بدون پرداختن به ریشههای اقتصادی، سیاسی و خارجی آنها، باعث میشود مخاطب با حجم زیادی از رنج و فقر مواجه شود، اما شناخت روشنی از علت شکلگیری این وضعیت پیدا نکند. نفوذ قدرتهای خارجی، مناسبات اقتصادی، تغییر الگوی کشت، احتکار و ضعف مدیریت داخلی، از جمله عواملی هستند که در فهم تاریخ این دوره اهمیت دارند.
تکرار سوژههای جنسی و گفتارهای صریح نیز وجه دیگری از انتخابهای محتوایی سریال است که ضرورت توجه به گروه سنی مخاطب را مطرح میکند. چنین محتوایی برای تماشای خانوادگی در کنار کودکان مناسب نیست و باید با ردهبندی سنی روشن و کنترل دسترسی همراه باشد.
از منظر حکمی نیز باید میان نمایش یک رفتار و تأیید آن تفاوت قائل شد. نقد وارد بر سریال صرفاً این نیست که در آن ظلم و تعصب نمایش داده میشود؛ نمایش این واقعیتها برای یک اثر تاریخی کاملاً قابل فهم است. نقد اصلی به تصویری برمیگردد که از کنار هم قرار گرفتن این انتخابها ساخته میشود؛ تصویری که در آن دین، سنت، خانواده و قدرت تقریباً همگی در یک مسیر قرار میگیرند و نتیجه آن، تقابل سنت و مدرنیته در ذهن مخاطب است.
در نهایت، سرخ و سیاه از نظر هنری ظرفیتهای قابل توجهی دارد، اما در بازنمایی فرهنگی و تاریخی جامعه ایران، بهخصوص در نسبت میان دین، خانواده، زنان و سنت، تصویری یکسویه ارائه میکند. مخاطب باید متوجه باشد که آنچه در سریال میبیند، تمام واقعیت جامعه قاجار نیست؛ بخشی از واقعیت است که با انتخابهای خاص نویسندگان و کارگردان در مرکز روایت قرار گرفته است.
یک نقد جدی باید هم نقاط قوت اثر را ببیند و هم درباره پیامدهای فکری و فرهنگی این انتخابها صحبت کند. سرخ و سیاه از نظر ساخت و روایت اثری قابل دفاع است، اما تصویر تاریخی و جهانبینیای که از دل روایت آن منتقل میشود، نیازمند نقد و بررسی جدی است.
پیوست ها
- معرفی رسمی سریال در جشنواره کن
- معرفی سریال در وبسایت خانه اثر
- فهرست بازیگران و عوامل تولید سریال
- خلاصه قسمتها و اطلاعات داستان سریال
- ساختار طبقاتی ایران در دوره قاجار
- ساختار اداره ولایات در دوره قاجار
- خانواده و ساختار پدرسالارانه دوره قاجار
- آموزش زنان در دوره قاجار
- گروههای کولی در تاریخ ایران
- تاریخ قحطیهای ایران در دورههای مختلف
- پژوهش احمد سیف درباره قحطی ایران
- تجارت تریاک و کشاورزی ایران قاجاری
- امتیازهای خارجی در ایران دوره قاجار
- وبا و بهداشت در ایران قاجار
- اسناد بریتانیا درباره بحران غله ۱۸۷۱
- نقد تسنیم درباره دیالوگهای سریال
- گزارش ایرانوایر درباره حواشی قضایی سریال
دیدگاهتان را بنویسید