نقد و تحلیل فیلم اوپنهایمر Oppenheimer 2023

در مستند زاویه دید دوربین بسیار حیاتی است. در روایت مستند، بسیاری تصور می‌کنند که چون نام «مستند» بر آن است، عین واقعیت را می‌بینند؛ در صورتی که اگر شما بخواهید از همین اتاق مستندی بسازید، دیدگاه شما با دیدگاه شخص دیگری متفاوت خواهد بود.

ممکن است نورپردازی اتاق برای شما جذاب باشد، اما برای دیگری میز موجود در اتاق اهمیت داشته باشد. هر دو واقعیت دارند، اما وقتی شما روی یک بخش زوم می‌کنید، در واقع دیدگاه خود را به مخاطب تحمیل کرده‌اید.

نولان در «اوپنهایمر» نیز همین کار را می‌کند؛ یعنی بخشی از واقعیت را نادیده می‌گیرد و تنها بخشی از تحقیقات را که می‌خواهد، روایت می‌کند.

این رویکرد در فیلم «باربی» هم به شکلی دیگر دیده می‌شود. زندگی در «باربی‌لند» جریان دارد تا اینکه «کن» به دنیای واقعی می‌آید، مردسالاری را یاد می‌گیرد و در بازگشت، زنان را به نوعی بردگی می‌کشد.

در آنجا شخصیتی که از دنیای عروسک‌ها طرد شده(آن عروسک عجیب) به باربی می‌گوید که می‌توانید دوباره قدرت را پس بگیرید، اما باید زنان را علیه «کن‌ها» متحد کنید.

وقتی باربی تردید می‌کند، به او می‌گویند که «آن‌ها دارند به شما ظلم می‌کنند.» در واقع فیلم می‌گوید که در برابر یک ظلم، شما ناچارید که متقابلاً ظلم کنید. یعنی حتی در یک فضای فانتزی هم تئوری «جنایت موجه» را تئوریزه می‌کنند.

این همان مفهومی است که در فیلم «آناتومی یک سقوط» نیز شاهد بودیم. ماجرای قتلی رخ داده و در دادگاه بررسی می‌شود که آیا مادر قاتل است یا خیر. دادگاه او را تبرئه می‌کند، اما در طی فرایند فیلم، ما متوجه می‌شویم که به احتمال زیاد مادر قتل را انجام داده است.

با این حال، پسر خانواده این روایت را می‌پذیرد چرا که ناگزیر است؛ زیرا پدر به مادر ظلم می‌کرده و اگر پسر مادر را هم از دست بدهد، زندگی‌اش از هم می‌پاشد. یعنی باز هم با یک «جنایت موجه» طرف هستیم. حتی در فیلم «منطقه مورد علاقه» (The Zone of Interest) که به هولوکاست می‌پردازد نیز این تم دیده می‌شود.

نکتۀ عجیب اکران‌های تابستان ۲۰۲۳ همین است. گویی همه چیز دارد توجیه می‌شود. فیلمی ساخته می‌شود که جنایتی را در گذشته نشان می‌دهد، اما درست در زمانی اکران می‌شود که چند ماه بعدش درگیر ماجرایی شبیه به آن می‌شویم؛ انگار می‌خواهند بگویند همان‌طور که در فیلم حق داشتیم علیه تهدید اقدام کنیم، الان هم حق داریم. این الگو یک بار دیگر در تاریخ تکرار می‌شود و هدف، موجه جلوه دادن اقدام است. در همه این فیلم‌ها – چه باربی، چه آناتومی یک سقوط و چه اوپنهایمر – بحث بر سر تهدیدی است که باید دفع شود.

تلاش برای توجیه تاریخی و انحصار خشونت

در فیلم‌های قبلی همیشه می‌گفتند ما از جانب دیگران تهدید می‌شویم و نیاز داریم برای بازدارندگی خودمان را مجهز کنیم؛ اما در مورد «اوپنهایمر» ماجرا متفاوت است. اینجا تهدید انتزاعی نیست، بلکه یک اتفاق مستند رخ داده است: تنها بمباران اتمی تاریخ بشریت. این مسئله‌ای است که هنوز گریبان آمریکا را می‌گیرد؛ جهانیان می‌گویند شما که دم از پیشگیری سلاح اتمی می‌زنید، خودتان تنها استفاده‌کننده آن بودید. بنابراین بعد از ۸۰ سال، نیاز به یک توجیه جدی وجود دارد.

تا پیش از این، آمریکا هیچ‌گاه به این صراحت نیامده بود بگوید “ما مجبور بودیم”. من به خاطر ندارم فیلمی با این گستردگی درباره توجیه بمباران اتمی ساخته شده باشد؛ به جز فیلم «هیروشیما عشق من» آلن رنه که محصول موج نو فرانسه بود و ربطی به توجیه آمریکا نداشت و اکران محدودی هم در سال ۱۹۵۹ داشت. اما در فصل جوایز سال ۲۰۲۳، این خط فکری با فیلم‌های دیگری مثل «قاتل» (The Killer) دیوید فینچر و «بیچارگان» (Poor Things) یورگوس لانتیموس ادامه پیدا می‌کند که همگی به نوعی کلیدواژه‌های مشترک دارند.

نولان هم در این میان دستمزدش را می‌گیرد. می‌توان گفت روند «سفارشی‌سازی» نولان به طور رسمی از فیلم «دانکرک» شروع شد. دانکرک اولین فیلمی بود که نولان را وارد فصل جوایز کرد و نامزد بهترین فیلم و کارگردانی شد. آن هم در دورانی بود که چندین فیلم دیگر مثل «تاریک‌ترین ساعات» درباره چرچیل ساخته شد و همگی هم‌زمان یک خط داستانی را درباره جنگ جهانی و لزوم مقاومت پیش می‌بردند.

در دانکرک، نولان هنوز سعی داشت امضای خودش را حفظ کند. او با زمان بازی کرد: یک هفته روی دریا، یک روز روی خشکی و یک ساعت در آسمان را در هم تنید. مشخص بود که می‌خواهد در یک فیلم سفارشی، همچنان نولان باقی بماند، هرچند نتیجه کمی آشفته بود. اما در «اوپنهایمر»، او کاملاً خودش را وا داد و تسلیم شد. در واقع ما با یک اثر «ضد فیلم» روبرو هستیم که هیچ نشانی از نولانِ خلاق و ابداع‌گر در آن نیست و نمی‌توان روی آن به عنوان یک اثر هنری مستقل حساب کرد.

ساختار کسالت‌بار و فقدان خلاقیت بصری

فیلم با یک مقدمه‌چینی بسیار کسالت‌بار ۴۰ تا ۵۰ دقیقه‌ای شروع می‌شود. صحنه‌هایی که اوپنهایمر را شبیه به یک عارف نشان می‌دهد که مولکول‌ها و اتم‌ها در ذهنش به هم می‌ریزند و انگار به او الهام می‌شود؛ چیزهایی که اصلاً در چارچوب سینمای نولان نمی‌گنجد. سپس ماجرا را در دانشگاه پی می‌گیریم تا دقیقه ۶۰ یا ۷۰ که تازه بحث ساخت بمب مطرح می‌شود. مقدمه‌ای که می‌توانست در ۵ تا ۱۰ دقیقه جمع شود، بی‌دلیل کش پیدا می‌کند.

ساختار فیلم بر اساس سه دادگاه یا بازجویی بنا شده است و مدام بین این‌ها رفت‌ و برگشت داریم: اول، بازجویی‌های امنیتی مربوط به مک‌کارتیسم که اوپنهایمر را متهم به جاسوسی برای شوروی می‌کنند؛ دوم، جلسه رای اعتماد به لوئیس استراوس (رابرت داونی جونیور)؛ و سوم، جلسات خصوصی استراوس و اوپنهایمر بعد از جنگ. فیلم مرتباً بین این سه موقعیت کات می‌خورد و همش حرف، حرف و حرف است. هیچ خلاقیت تصویری در این میان وجود ندارد.

هر کدام از این بخش‌ها حدود ۳۰-۴۰ دقیقه از زمان فیلم را می‌گیرند و مدام تکرار مکررات است: “تو خیانت کردی”، “نه نکردم”. چه در جلسات رای اعتماد برای وزارت و چه در بازجویی‌ها، همه چیز در سطح باقی می‌ماند. برداشت من این است که وقتی می‌خواهید یک امر اشتباه را توجیه کنید، مجبورید مدام حرف بزنید. این فیلم شبیه یک دادگاه است که متهم برای دفاع از خود، باید یکسره صحبت کند تا طفره برود و بگوید “من نبودم”، “من برای خودم نساختم”، “من برای آسیب زدن نساختم”.

این حجم از دیالوگ برای دفاع، نشان‌دهنده ضعف ساختاری و ماهیت سفارشی اثر است. شما فیلم‌های سفارشی یا ایدئولوژیک دیگری هم دارید، مثلاً کارهای اسپیلبرگ مثل «فهرست شیندلر»؛ اما آن‌ها مملو از تصاویر تأثیرگذارند و حرفشان را با تصویر می‌زنند. جیمز کامرون هم رویکردهای خاص خودش را دارد. اما در اینجا، نولان چون نتوانسته با پروژه ارتباط دلی برقرار کند (درست مثل دانکرک که نتوانست فرم بازی با زمانش را درست دربیاورد)، به لکنت افتاده و صرفاً به دیالوگ‌های طولانی و دفاعی پناه برده است.

بله، زاویه قرارگیری دوربین بسیار حیاتی است. در روایت مستند، بسیاری تصور می‌کنند که چون نام «مستند» بر اثر است، عین واقعیت را می‌بینند؛ در صورتی که اگر شما بخواهید از همین اتاق مستندی بسازید، دیدگاه شما با دیدگاه شخص دیگری متفاوت خواهد بود. ممکن است نورپردازی اتاق برای شما جذاب باشد، اما برای دیگری میز موجود در اتاق اهمیت داشته باشد. هر دو واقعیت دارند، اما وقتی شما روی یک بخش زوم می‌کنید، در واقع دیدگاه خود را به مخاطب تحمیل کرده‌اید. نولان در اینجا بخشی از واقعیت را نادیده می‌گیرد و تنها بخشی از تحقیقات را که می‌خواهد، روایت می‌کند. این رویکرد در فیلم «باربی» هم دیده می‌شود؛ زندگی در «باربی‌لند» جریان دارد تا اینکه «کن» به دنیای واقعی می‌آید، مردسالاری را یاد می‌گیرد و در بازگشت، زنان را به بردگی می‌کشد. در آنجا شخصیتی که از دنیای عروسک‌ها طرد شده، به باربی می‌گوید که می‌توانید دوباره قدرت را پس بگیرید، اما باید زنان را علیه آن‌ها متحد کنید. وقتی تردید ایجاد می‌شود، استدلال می‌آورند که «آن‌ها دارند به شما ظلم می‌کنند». در واقع فیلم می‌گوید که در برابر یک ظلم، شما ناچارید که متقابلاً ظلم کنید؛ یعنی باز هم در فضای فانتزی، تئوری «جنایت موجه» مطرح می‌شود.

این الگو در فیلم «آناتومی یک سقوط» نیز وجود دارد. ماجرای قتلی رخ داده و در دادگاه بررسی می‌شود که آیا مادر قاتل است یا خیر. دادگاه او را تبرئه می‌کند، اما طی فرایند فیلم، ما متوجه می‌شویم که مادر واقعاً قتل را انجام داده است. با این حال، پسر خانواده این روایت را می‌پذیرد چرا که ناگزیر است؛ زیرا پدر به مادر ظلم می‌کرده و اگر پسر مادر را هم از دست بدهد، زندگی‌اش از هم می‌پاشد. یعنی باز هم یک جنایت موجه. حتی در فیلم «منطقه مورد علاقه» که به هولوکاست می‌پردازد، این تم دیده می‌شود. نکته عجیب اکران‌های تابستان ۲۰۲۳ همین است؛ گویی همه چیز توجیه می‌شود. فیلمی ساخته می‌شود که جنایتی را در گذشته نشان می‌دهد، اما درست در زمانی اکران می‌شود که چند ماه بعدش درگیر ماجرایی شبیه به آن می‌شویم. انگار می‌خواهند بگویند همان‌طور که در فیلم حق داشتیم علیه تهدید اقدام کنیم، الان هم حق داریم.

در فیلم‌های قبلی همیشه می‌گفتند ما از جانب دیگران تهدید می‌شویم و نیاز داریم برای بازدارندگی خودمان را مجهز کنیم؛ اما در مورد «اوپنهایمر» ماجرا متفاوت است. اینجا تهدید انتزاعی نیست، بلکه یک اتفاق مستند رخ داده است: تنها بمباران اتمی تاریخ بشریت. این مسئله‌ای است که هنوز گریبان آمریکا را می‌گیرد؛ جهانیان می‌گویند شما که دم از پیشگیری سلاح اتمی می‌زنید، خودتان تنها استفاده‌کننده آن بودید. بنابراین بعد از ۸۰ سال، نیاز به یک توجیه جدی وجود دارد. تا پیش از این، آمریکا هیچ‌گاه به این صراحت نیامده بود بگوید «ما مجبور بودیم». من به خاطر ندارم فیلمی با این گستردگی درباره توجیه بمباران اتمی ساخته شده باشد؛ به جز فیلم «هیروشیما عشق من» که محصول موج نو فرانسه بود و ربطی به توجیه آمریکا نداشت. اما در فصل جوایز سال ۲۰۲۳، این خط فکری با فیلم‌های دیگری مثل «قاتل» فینچر و «بیچارگان» لانتیموس ادامه پیدا می‌کند.

شتاب‌زدگی در تولید و ضعف ساختار روایی

داستان فیلم پتانسیل خوبی داشت، اما ساختار آن ایراد دارد. اگر بازجویی‌های اولیه حذف می‌شد یا در حد دو سه صحنه خلاصه می‌شد و تمام آن حرف‌ها به سکانس‌های دادگاه لوئیس استراوس (رابرت داونی جونیور) یا جلسات خصوصی منتقل می‌شد، فیلم منسجم‌تر بود. مشخص است که بسیاری از صحنه‌ها کارکرد دراماتیک ندارند و صرفاً اضافه‌اند. این بحث که چرا نولان نتوانسته ساختار درست و حسابی طراحی کند، به نظر من به همان ماجرای تحمیلی بودن پروژه و تعجیل در کار برمی‌گردد. اگر به او فرصت بیشتری می‌دادند، شاید نتیجه بهتر می‌شد؛ اما ظاهراً تأکید داشتند که فیلم باید حتماً در ژوئیه (July) و قبل از تاریخ مشخصی آماده شود.

نکته دیگر تأکید بیش از حد فیلم بر «یهودی بودن» است. فیلم به گونه‌ای القا می‌کند که گویا علم منحصراً در اختیار یهودیان است. مثلاً در صحنه‌ای داخل ماشین، اوپنهایمر صراحتاً به یهودی بودن خود و همکارانش اشاره می‌کند. این در حالی است که نولان در سال‌های قبل ابا داشت که روی این مسأله مانور دهد، اما اکنون این موضوع را بولد می‌کند. البته به هر صورت، حتی اگر بحث مذهب هم نباشد، افراد در خدمت اهداف سیستم قرار می‌گیرند. خیلی‌ها می‌گویند ما عضو فراماسونری نیستیم؛ بله شاید اسمشان نباشد، اما عملاً همان کارها را انجام می‌دهند، حتی بدتر، چون فراماسون‌ها حقوق و مزایا می‌گیرند اما این‌ها به قول معروف «نوکر بی جیره و مواجب» هستند.

روایت تاریخی فیلم نیز «فالش» و نادرست است. ما چند سال قبل مستند ۱۰ قسمتی «تاریخ ناگفته ایالات متحده» اثر الیور استون را داشتیم که سه قسمت آن به ماجرای بمب اتم اختصاص داشت. اگر آن مستند را ببینید، متوجه می‌شوید که گریم و فضاسازی اوپنهایمر چقدر شبیه آن است، اما محتوا متفاوت است. استون بر اساس اسناد نشان می‌دهد که ژاپن اصلاً به خاطر بمب اتم تسلیم نشد. اولاً ژاپن در حال تسلیم بود چون آلمان سقوط کرده بود و آن‌ها فقط نگران جان امپراتور بودند. ثانیاً عامل اصلی تسلیم، ورود ارتش سرخ شوروی به جنگ با ژاپن بود، نه بمب‌ها. در فیلم اوپنهایمر اما اشاراتی می‌بینیم که هدف اصلی، نشان دادن هژمونی آمریکا به روس‌ها بوده است.

این همان بحث جنگ سرد است که عملاً از درون جنگ جهانی دوم آغاز شده بود. در فیلم «آلمانی خوب» (The Good German) و مستندهای دیگر می‌بینیم که چگونه قدرت‌ها مسابقه گذاشته بودند تا دانشمندان آلمانی (مثل هایزنبرگ) را بدزدند. منطق آمریکا این بود: “اگر ما هژمونی را نشان ندهیم، همه چیز را باخته‌ایم.” شبیه به ماجرای فیلم «ارقام پنهان» (Hidden Figures) و پروژه آپولو ۱۱ که مسأله علمی نبود، بلکه مسأله این بود که مبادا روس‌ها فضا را بگیرند. در اینجا هم استفاده از بمب اتم، ابزاری برای تثبیت برتری ژئوپلیتیک آمریکا بود.

بازی‌های درخشان در قاب‌های فنی و پیام نهایی

البته باید از نکات مثبت فیلم هم گفت. بازیگران فوق‌العاده خوب چیده شده‌اند. کیسی افلک در نقش مأمور امنیتی با اینکه کوتاه بازی می‌کند، وحشتناک و تاثیرگذار است. رابرت داونی جونیور به قدری خوب است که اصلاً تشخیص ندادم اوست. کیلین مورفی و گری اولدمن (در نقش ترومن) هم عالی هستند. هرچند درباره گریم اولدمن نظرات مختلفی وجود دارد، اما در کلیت مناسب بود. از نظر فنی، فیلم‌برداری کار دشواری نداشته و بیشتر دوربین ثابت است؛ برخلاف فیلم‌های قبلی نولان مثل «تلقین» یا «میان‌ستاره‌ای». موسیقی هم معمولی است.

نولان در این فیلم از نگاتیو ۷۰ میلی‌متری و دوربین‌های IMAX استفاده کرده است. این تکنیک الان در هالیوود برای فیلم‌های بلاک‌باستر (Blockbuster) مد شده است؛ کارگردانانی مثل پل توماس اندرسون و تارانتینو هم از آن استفاده می‌کنند. اگر در IMDb چک کنید، می‌بینید بسیاری از فیلم‌های مهم الان دوباره روی نگاتیو کداک فیلم‌برداری می‌شوند، نه دیجیتال. دلیلش ماندگاری بالا و کیفیت لنزهای پاناوژن و زایس است که سال‌هاست امتحان خود را پس داده‌اند. استفاده از این فرمت باعث می‌شود کیفیت بصری و عمق میدان بهتری داشته باشند.

اما در نهایت، پیام فیلم چیست؟ فیلم می‌خواهد بگوید: “ما نمی‌خواستیم این جنایت را بکنیم، ولی ناگزیر بودیم.” حتی در صحنه‌ای که ژنرال‌ها هدف را انتخاب می‌کنند، یکی از آن‌ها می‌گوید فلان شهر را نزنید چون من آنجا بوده‌ام و آثار فرهنگی دارد. یعنی می‌خواهند بگویند ما آدم‌های بافرهنگ و اخلاق‌مداری هستیم و این کار برایمان سخت بوده است. اما وقتی حقایق را می‌سنجیم، می‌بینیم که اصل ماجرا اراده‌ی قطعی برای استفاده از بمب بوده است. نولان خودش می‌گوید در پایان‌بندی به آغاز جنگ سرد اشاره کرده، اما کل فیلم در خدمت این است که بگوید ما در برابر تهدید (چه نازی‌ها، چه روس‌ها و چه چینی‌ها) چاره‌ای جز این نداشتیم.

در صحنه‌های مربوط به «لوس آلاموس»، ما شاهد رفت‌وبرگشت‌های زمانی هستیم. در همین رفت‌وبرگشت‌هاست که دیالوگ‌هایی مبنی بر اینکه «هیتلر دارد به بمب دست پیدا می‌کند» مطرح می‌شود. اما نکته قابل تأمل اینجاست که ما هیچ خلاقیت تصویری خاصی در این صحنه‌ها نمی‌بینیم؛ همه چیز خیلی عادی و در اتاق‌های معمولی می‌گذرد. حتی صحنه‌هایی که برای اولین بار مسئله ارتباط با حزب کمونیست مطرح می‌شود، تصویری از یک «کمونیست عرفانی» ارائه می‌دهد که چندان عمیق نیست.

در مقام مقایسه، وس اندرسون در فیلم «استروید سیتی» (Asteroid City) که یک سال بعد اکران شد، با زبان طنز و کمدی کارهای ارتش را به سخره گرفت. در «اوپنهایمر» اما امکانات وسیعی داده شده است. موسیقی فیلم نیز بسیار برگرفته از همان فضای «اینتراستلار» است و همان حس را تداعی می‌کند. صحنه‌های مستندی مانند «اینجا را ترک کنید» عیناً در فیلم بازسازی شده است.

بخش مهم دیگر، بحثی است که اوپنهایمر با انیشتین مطرح می‌کند؛ نگرانی از اینکه واکنش‌های زنجیره‌ای پشت سر هم رخ دهد و دیگر نتوان متوقفش کرد، تا جایی که تمام دنیا نابود شود. در آن دیالوگ معروف می‌گوید که احتمال نابودی دنیا «نزدیک به صفر» است، اما صفر نیست. صحنه انفجار بمب و سکوتی که روی تصویر چرخش آتش می‌آید، به نظرم خیلی بهتر از خود صدای انفجار بود و مخاطب را با ماجرا همراه می‌کرد.

در مورد پروژه‌های آینده یا عناوینی مثل «ادیسه» که پرسیدید، باید بگویم تبلیغات عظیمی که برای این فیلم‌ها می‌شود تعیین‌کننده است. برای «اوپنهایمر» هم از حدود یک سال قبل، بلیط‌ها پیش‌فروش شد و تبلیغات سنگینی صورت گرفت. ماجرا یک ماجرای تعیین‌کننده است؛ نولان دیگر آن نشان شوالیه‌گری را از پادشاه انگلیس دریافت کرده است و این چیز کمی نیست. هر کسی این نشان را نمی‌گیرد مگر اینکه خدماتی به دولت بریتانیای کبیر کرده باشد. نولان از یک گمنامی رنج‌آور به جایی رسیده که اکنون «سِر» (Sir) شده و بسیار معروف است.

سرمایه‌گذاری سیستم بر روی نولان و جوایز سفارشی

علیرغم اینکه به نظر بنده و بسیاری از منتقدان، «اوپنهایمر» ضعیف‌ترین فیلم نولان بود، تقریباً همه جوایز فصل جوایز را درو کرد. نه فقط اسکار، گلدن گلوب و بفتا، بلکه ده‌ها انجمن نقد فیلم در سراسر دنیا و اتحادیه‌های صنفی (کارگردانان، تهیه‌کنندگان، بازیگران، تدوین‌گران و فیلم‌برداران) همگی جایزه‌شان را به اوپنهایمر دادند. این اجماع خیلی عجیب بود و نشان می‌دهد که سرمایه و سیستم به این راحتی چنین مهره‌ای را رها نمی‌کند.

نولان فردی است که با وجود اینکه مثل جیمز کامرون کاملاً «دولتی» محسوب نمی‌شد و کمی ژست فیلمساز مستقل داشت، اما در نهایت در خدمت حاکمیت (Establishment) آمریکا قرار گرفت. هالیوود روی این موقعیت سرمایه‌گذاری کرد تا هواداران او را حفظ کند. الان اگر بخواهند مثالی از یک کارگردان بزرگ بزنند، خیلی‌ها از کریستوفر نولان نام می‌برند؛ چون در میان فیلمسازان فعلی، کسی را نمی‌بینیم که هم توانایی مدیریت «بیگ پروداکشن» (تولید انبوه) را داشته باشد، هم ادعای معنا و مفهوم کند و هم خلاقیت تکنیکی به خرج دهد. بنابراین سیستم او را برجسته می‌کند.

یکی از نزدیکان اشاره کرد که بخش قابل توجهی از فیلم مطابق با واقعیت نبود. بله، ما پیش‌تر صحبت کردیم و به سریال مستند ۱۰ قسمتی الیور استون با نام «تاریخ ناگفته ایالات متحده» ارجاع دادیم. سه قسمت اول این مستند دقیقاً راجع به ساخت بمب اتم و اوپنهایمر است. توصیه می‌کنم حتماً آن را ببینید تا عین مستندات تاریخی را مشاهده کنید. در آنجا با دلایل متقن نشان داده می‌شود که ژاپن قبل از بمباران اتمی آماده تسلیم بود و تنها نگرانی‌اش حفظ جان امپراتور بود.

نکته تاریخی مهم این است که ژاپن با انداختن بمب اتم تسلیم نشد، بلکه زمانی تسلیم شد که ارتش سرخ روسیه وارد نبرد شد. در صحبت‌های مختلف سران آمریکا و اسناد تاریخی مشخص است که هدف اصلی آمریکا پایان جنگ نبود، بلکه می‌خواست هژمونی و قدرت خود را به روسیه نشان دهد. تمام ماجرا سر این قضیه بود و «اوپنهایمر» سعی در تحریف یا تلطیف این واقعیت دارد.

تم مشترک «جنایت موجه» در آثار ۲۰۲۳

نکته جالب اینجاست که بلافاصله بعد از اکران «اوپنهایمر»، ماجرای غزه پیش آمد و در فصل جوایز آن سال، فیلم‌های بسیاری با تم «جنایت موجه» تولید و دیده شدند. این تم در اشکال مختلفی بروز کرد؛ مثلاً در فیلم «پریسیلا» (Priscilla) که درباره همسر الویس پرسلی بود، ظلمی که به او می‌شود را نشان می‌دهد. وقتی از تم صحبت می‌کنیم، منظورمان لزوماً قتل و جنایت جنگی نیست؛ ممکن است یک حق‌خوری ساده یا ظلم خانوادگی باشد که در نهایت واکنشی را توجیه می‌کند.

فیلم دیگری به نام «داستان آمریکایی» (American Fiction) در آن سال بود که جنایت در حق هنر و ادبیات را نشان می‌داد. نویسنده‌ای روشنفکر که کتاب‌های خوبش فروش نمی‌رود، مجبور می‌شود برای تأمین هزینه درمان مادرش و مشکلات زندگی، برخلاف میل باطنی و وجدانش، داستان‌های سخیف و مبتذل بنویسد تا پول در بیاورد. فیلم می‌گوید جامعه او را ناچار به این «شرارت» کرده است؛ یعنی باز هم نوعی جنایت موجه.

این خط فکری در آثار دیگر هم دیده می‌شد؛ از انیمیشن میازاکی «پسر و مرغ ماهی‌خوار» گرفته تا «مرد عنکبوتی: در میان دنیای عنکبوتی» و حتی انیمیشن «المنتال». فیلم‌های مهم دیگری مثل «بیچارگان» (Poor Things) اثر لانتیموس، «آناتومی یک سقوط»، «منطقه مورد علاقه» و «آدمکش» (The Killer) دیوید فینچر همگی به نوعی با مفاهیم جبر، گناه و توجیه عمل سر و کار داشتند و جوایز اصلی را گرفتند.

در مقابل، فیلم‌هایی که این تمِ مورد پسند سیستم را نداشتند، کاملاً نادیده گرفته شدند. مثلاً فیلم «کاخ» (The Palace) رومن پولانسکی که فیلم خوبی بود، اصلاً دیده نشد. یا فیلم «مرز سبز» (Green Border) آگنیشکا هولاند که درباره نژادپرستی و برخورد با مهاجران بود، بایکوت شد. فیلم «سالت‌برن» (Saltburn) و «ناپلئون» ریدلی اسکات (با آن فیلمبرداری درخشان) و فیلم «سرزمین موعود» با بازی مدس میکلسن همگی آثار خوبی بودند که چون در راستای آن جریان فکری نبودند، مطرح نشدند.

سینما به مثابه ابزار آماده‌سازی اذهان

البته فیلم‌های سرگرم‌کننده خوبی هم بودند که پیام سیاسی خاصی نداشتند اما خوب ساخته شده بودند، مثل «وانکا» که بازسازی داستان کارخانه شکلات‌سازی بود، یا انیمیشن بامزه «لئو» که ماجرای یک مارمولک پیر را روایت می‌کرد و برای کودکان بسیار مناسب بود. اما در کل، روند سینما در غرب به گونه‌ای است که زمینه‌سازی می‌کند برای اتفاقاتی که قرار است در آینده نزدیک یا دور بیفتد؛ یا به اصطلاح «ایمن‌سازی» ذهنی می‌کند تا وقایع نیاز به توجیه کمتری داشته باشند.

به عنوان نمونه‌ای دیگر از این جریان، ان‌شاءالله در جلسه آینده اگر عمری باقی بود، فیلم «امیلیا پرز» (Emilia Pérez) را بررسی خواهیم کرد. این فیلم که احتمالاً مربوط به سال ۲۰۲۴ است، ماجرای خارق‌العاده و عجیب‌وغریبی دارد که دهان همه را باز گذاشت و اکران موفقی داشت و در مراسم اسکار و گلدن گلوب هم مطرح شد.

بحث در مورد این فیلم و ماجراهای عجیبش بماند برای جلسه بعد. فعلاً بحث ما در مورد نولان و «اوپنهایمر» به پایان رسید. اگر سوالی باقی نمانده، جلسه را با ذکر صلوات ختم می‌کنیم. اللهم صل علی محمد و آل محمد.

این متن بر اساس جلسۀ نقد و تحلیل فیلم اوپنهایمر که در مؤسسه فرهنگی رسانه‌ای استاد فرج‌نژاد برگزار شد، تنظیم گردیده است.