نقد فیلم همنت ۲۰۲۵ Hamnet | بودن یا نبودن، مسئله این است
اگر مرگ فرزند، زندگی پدر و مادر را به دو جهان جداگانه تقسیم کند، آیا هنر میتواند میان این دو جهان پلی بسازد؟همنت با چنین پرسشی به سراغ زندگی خانواده شکسپیر میرود و فقدانی را نشان میدهد که هیچ سند تاریخی پاسخ روشنی برای آن ندارد. کلویی ژائو داستان مرگ پسر ویلیام شکسپیر را به روایتی درباره سوگ، و میل به بازگرداندن مردگان تبدیل میکند. در این میان، تئاتر به مکانی بدل میشود که پدر و مادر، هرکدام به شیوه خود، بار دیگر با فرزند ازدسترفته روبهرو میشوند. اما آیا هنر واقعا میتواند ما را به مردگان نزدیک کند یا فقط تصویری از این نزدیکی میسازد تا تحمل غیبتشان آسانتر شود؟
شکافی که در آغاز فیلم در دل جنگل میبینیم، در پایان معنایی تازه پیدا میکند. این تصویر از همان ابتدا ما را با مرز باریک میان زایش و مرگ، خیال و واقعیت روبهرو میکند. ما همراه با شخصیتها بارها از میان تصاویری خیالانگیز عبور میکنیم که دائما میان مرز خیال و منطق قدم میزنند بیآنکه بتوانند آنچه را از دست دادهاند بازگردانند.
کلویی ژائو با پیوند دادن این تصاویر، رابطه میان طبیعت، اسطوره و هنر را به یکی از لایههای مهم روایت تبدیل میکند. شاید تئاتر گلوب در نهایت همان جایی باشد که این مرز دوباره گشوده میشود. در آن تئاتر ویلیام تلاش میکند آنچه را در زندگی از او گرفته شده، دستکم برای لحظهای روی صحنه زنده کند. در ادامه با نقد فیلم همنت 2025 Hamnet با ما همراه باشید.
پدیدآورنده: محمد قاسمفام
فهرست مطالب
Toggleمقدمه
در دفتر تدفین کلیسای هولیترینیتی در استراتفورد، زیر تاریخ ۱۱ اوت ۱۵۹۶، نام پسری یازدهساله ثبت شده است، او همنت، پسر ویلیام شکسپیر است.[۴۲] دفتر درباره علت مرگ او چیزی نمیگوید. از محل حضور پدر در آن روزها و اینکه توانسته پیش از مرگ پسرش به او برسد یا نه هم خبری در دست نیست.[۲۸] آنچه از این واقعه باقی مانده، همین یک سطر در دفتر کلیساست.
کلوئی ژائو(Chloé Zhao) فیلم همنت را از دل همین خلا تاریخی ساخته است. مگی اوفارل(Maggie O’Farrell) رمان همنام فیلم را در سال ۲۰۲۰ منتشر کرد و بعدتر همراه ژائو فیلمنامه اقتباس سینمایی آن را نوشت.[۱] جسی باکلی(Jessie Buckley) در نقش اگنس و پل مسکال(Paul Mescal) در نقش ویلیام ظاهر شدهاند. فیلم در جشنواره تورنتو جایزه انتخاب تماشاگران را گرفت، در گلدن گلوب برنده جایزه بهترین فیلم درام شد و هشت نامزدی اسکار به دست آورد. باکلی نیز جایزه بهترین بازیگر زن را دریافت کرد.[۱۳]
فیلم با نوشتهای آغاز میشود که به یک نکته تاریخی اشاره دارد. در اسناد استراتفورد، نامهای همنت و هملت(Hamlet) به یک شکل نوشته میشدند.[۱۳] این جمله، به گزارش وبسایت(Criterion)، از استیون گرینبلت(Stephen Greenblatt) نقل شده است.[۱۲] بااینحال، هیچ سندی نشان نمیدهد که مرگ همنت الهامبخش نوشتن نمایشنامه هملت بوده باشد. فیلم این ارتباط را بهعنوان فرضی روایی میپذیرد و از آن نقطه به بعد، به سراغ بخشی از زندگی شکسپیر یعنی زندگی خانوادگی او میرود که تاریخ دربارهاش سکوت کرده است.
پرسش اصلی این نقد از همینجا شکل میگیرد، هنر با سوگ چه میکند؟ آیا میتواند تسلایی برای بازماندگان باشد، به رنج آنها معنا بدهد یا راهی برای ادامه رابطه با کسی فراهم کند که از دست رفته است؟ به گمان من، فیلم پاسخ خود را در هیچیک از این امکانها بهتنهایی پیدا نمیکند. ایده محوری آن جابهجایی جایگاههاست. همنت پیش از مرگ پیشنهاد میکند بهجای خواهرش بمیرد.[۱۳]
در پایان، ویلیام در نقش شبح هملت جای پسر ازدسترفتهاش را میگیرد و اگنس دستش را بهسوی بازیگری دراز میکند که بر صحنه جای همنت ایستاده است.[۸][۱۳] این جابهجاییها در سراسر فیلم با تصویر دستها و حضور دوربینی پیوند میخورند که گاهی چنان به نظر میرسد که از جایگاه مرگ به آدمها نگاه میکند.[۲][۳]
بااینحال، شکل ارائه این ایده بهاندازه خود آن اهمیت دارد. در صحنه پایانی، موسیقی مکس ریشتر(Max Richter) همان قطعه معروفش که پیشتر در فیلمها و مجموعههای تلویزیونی متعددی شنیدهایم. و حرکت هماهنگ دستهای تماشاگران، احساسات صحنه را هدایت میکنند.[۵][۶][۸][۹] همین انتخابها محل اختلاف منتقدان بودهاند که آیا موسیقی و همراهی جمعیت، معنای صحنه را گسترش میدهند و تجربهای مشترک از سوگ میسازند، یا با تعیین واکنش عاطفی مخاطب، فرصت مواجهه مستقل او با صحنه را محدود میکنند؟[۱۵][۱۶][۱۷]

جریانشناسی
ژائو و میراث سینمایی سوگ
ژائو پیش از ساخت همنت(Hamnet) با دو فیلم آهنگهایی که برادرانم به من آموختند(Songs My Brothers Taught Me، ۲۰۱۵) و سوارکار(The Rider، ۲۰۱۷) شناخته شد و با سرزمین خانهبهدوشان(Nomadland) به شهرت گستردهتری رسید و اسکار گرفت. آسوشیتدپرس(Associated Press) سبک او را نوعی طبیعتگرایی خام و دستساز توصیف میکند.[۹] یعنی سینمای ژائو ظاهری صیقلی، کنترلشده و استودیویی ندارد. او معمولا از نور طبیعی، لوکیشنهای واقعی، بازیگران غیرحرفهای یا کمتجربه و واکنشهای کنترلنشده و روزمره استفاده میکند. نتیجه، نوعی واقعگرایی است که حس میکنیم این فیلم در دل زندگی واقعی شکل گرفته است.
همنت از این نظر با آثار قبلی او تفاوت دارد. این بار با درامی تاریخی، بازیگران شناختهشده، لباسهای دورهای و دکورهای ساختهشده روبهرو هستیم. هرچند ژائو همچنان به نور طبیعی و نماهای نزدیک وفادار میماند. ریچارد لاوسن از غیبت وجه فروتنانه و بیتکلف دو فیلم نخست او انتقاد میکند.[۱۵] ژائو در گفتوگو با کتابخانه فولگر، از علاقه مشترک خود و اوفارل(نویسنده رمان همنت) به فیلمساز هنگکنگی وونگ کاروای(Wong Karwai) میگوید و توضیح میدهد که جزئیاتی مانند لمس و جریان هوا میتوانند وضعیت درونی شخصیتها را به تصویر بکشند.[۱] این نگاه نشان میدهد که تغییر مقیاس تولید، لزوما به معنای کنار گذاشتن توجه او به تجربه حسی و جزئیات روزمره نیست.
در سینمایی که به زندگی شکسپیر پرداخته، شکسپیر عاشق(Shakespeare in Love، ۱۹۹۸) نابغهای جوان و عاشق را به تصویر میکشید و همهچیز حقیقت است(All Is True، ۲۰۱۸) ساخته کنت برانا(Kenneth Branagh)، شکسپیری سالخورده را نشان میداد که به استراتفورد بازمیگردد و با مرگ همنت روبهرو میشود.
بنابراین، پیوند دادن فقدان همنت به زندگی و آثار شکسپیر ایده تازهای در سینما نیست. تفاوت همنت بیشتر به زاویه دید و محدوده زمانی آن برمیگردد، به جای شکسپیر، روایت از اگنس آغاز میشود، و زندگی خانواده در سالهای پایانی قرن شانزدهم در مرکز توجه قرار میگیرد. خانه و روابط خانوادگی نقطه ورود به داستاناند و نبوغ ادبی شکسپیر در حاشیه میماند. منتقد سینما جاستین چانگ در گفتوگویی با (NPR) فیلم را شکسپیر در سوگ توصیف کرده است و میگوید این اثر برداشتی جدیتر و واقعگرایانهتر از تصویری که فیلم شکسپیر عاشق ارائه میداد، ارائه داده است.[۱۹]
سینمای دو دهه اخیر نیز فقدان و سوگ را از مسیرهای متفاوتی روایت کرده است. منچستر کنار دریا(Manchester by the Sea ۲۰۱۶) امکان بهبود کامل را کنار میگذارد و برای رنج شخصیت اصلی تسکینی ساده پیدا نمیکند. افترسان(Aftersun ۲۰۲۲)، با بازی پل مسکال، فقدان را از خلال تکههای فیلم دستساز و نگاه بزرگسالی روایت میکند که به گذشته بازمیگردد.
درخت زندگی(The Tree of Life، ۲۰۱۱) سوگ مادر را در بستری کیهانی و تاملی درباره هستی قرار میدهد. همنت در مقابل، روایت خطی، تجربه جسمانی اندوه و نوعی تسکین جمعی را انتخاب میکند. این مقایسهها در نهایت به پرسشی مشترک میرسند، آیا سوگ میتواند به نقطهای از آرامش یا پذیرش برسد؟ فیلم منچستر کنار دریا پاسخی بدبینانه میدهد و امکان چنین فرجامی را محدود میبیند، اما همنت امکان رسیدن به آن را در تجربهای مشترک و جمعی جستوجو میکند.
در نهایت، دو گرایش متفاوت در فرم فیلم کنار هم قرار گرفتهاند. از یک سو، دوربین مرتبط با مرگ، ترکیببندیهای شبیه تابلو و توجه به تجربه حسی، همنت را به اثری با جاهطلبی بصری و فرمی تبدیل میکنند. از سوی دیگر، دستهای جمعی و استفاده از قطعهای آشنا از ریشتر، به دنبال برانگیختن واکنشی عاطفی و فراگیرند. این دو گرایش همیشه در هماهنگی کامل با یکدیگر پیش نمیروند، اختلاف نظر منتقدان درباره لحن و میزان تاکید عاطفی فیلم نیز از همین تنش حکایت دارد.[۱۵][۱۶]
بررسی نمایش اغراقآمیز سوگ و دیدگاه منتقدین
مهمترین ایرادی که به همنت وارد شده، دستکاری عاطفی تماشاگر است. جاستین چانگ در عنوان نقدش برای نیویورکر این پرسش را مطرح میکند که آیا فیلم با وجود اهمیت و تاثیرگذاریاش، چیزی بیش از نمایش اغراقآمیز سوگ و غم یا همان «grief porn» است.[۱۸] نیک شاگر(Nick Schager) در دیلیبیست پیشتر همین اصطلاح را به کار برده بود.[۱۸] پاتریک اسپرول میگوید فیلم همهچیز را از پیش به تماشاگر اعلام میکند[۱۶] و نقد مجله اسلنت(Slant) لحن آن را یکنواخت و بیش از حد صریح میداند.[۲۰]
جفری ام اندرسن(Jeffrey M. Anderson) در وبسایت نقد فیلم کامباستیبل سلولوید(Combustible Celluloid) اصطلاح نمایش اغراقآمیز رنج و فلاکت یا «hardship porn» را برای توصیف فیلم به کار میبرد.[۲۳] دبورا راس(Deborah Ross) نیز در اسپکتیتور نقدش را با عنوانی منتشر میکند که فیلم را بیرحمانه دستکاریگر میخواند. زیرعنوان نقد هم میگوید هرقدر در برابرش مقاومت کنیم، سرانجام به دام احساساتش میافتیم.[۲۱]
البته همه منتقدان چنین برداشتی ندارند. کلاریس لافری میگوید انتخابهایی مانند صحنه تیمز و استفاده از قطعه ریشتر شاید ضروری نباشند، اما به معنای دستکاری عاطفی هم نیستند، چون فیلم در بخشهای دیگر، زندگی کسانی را که در کنار مرگ روزگار میگذرانند با جزئیات و دقت به تصویر میکشد.[۱۷] ژائو نیز در گفتوگو با (TV Movie) میگوید حالا میتواند به این اتهام لبخند بزند.
پس از ساخت فیلم سرزمین خانهبهدوشان فیلمش را به فقرنمایی متهم کرده بودند و حالا همان اتهام با عنوان سوگنمایی تکرار میشود.[۱۱] نویسندهای در ساباستک(Substack) این اتهام را با مخالفت فیلیپ استابز(Philip Stubbes) با تئاتر در عصر الیزابت مقایسه میکند. استابز معتقد بود نمایش با تقلید از زندگی، تصویری تحریفشده از حقیقت به تماشاگر ارائه میدهد.[۲۷]
بااینحال، بدگمانی به نمایش و برانگیختن احساسات ریشهای قدیمیتر دارد. افلاطون در کتاب دهم جمهوری مینویسد تراژدی بخشی از جان را که تشنه اشک است سیراب میکند. به باور او، ما از تماشای اندوه دیگران لذتی میبریم که هنگام تجربه غم شخصی خودمان از آن شرم داریم.[۵۳] این مسئله به پرسشی در فلسفه هنر منجر شده که با عنوان «پارادوکس تراژدی» شناخته میشود، چرا به تماشای رنج و مصیبت مینشینیم و از تجربهای که در زندگی واقعی آزارمان میدهد، در هنر لذت میبریم؟[۵۴]
جوناس باریش(Jonas Barish) در کتاب پیشداوری ضدتئاتری(The Antitheatrical Prejudice، ۱۹۸۱) نشان میدهد که بدگمانی به تئاتر از افلاطون تا پیوریتانها ادامه داشته و بارها همزمان با دورههای شکوفایی تئاتر شدت گرفته است.[۵۵] اصطلاح «grief porn» را میتوان صورت امروزی همین بدگمانی دانست. البته این پیشینه تاریخی بهخودیخود پاسخی به انتقادها نمیدهد و فیلم را از اتهام دستکاری عاطفی مبرا نمیکند، فقط نشان میدهد این بحث سابقهای طولانی دارد.
به نظرم محکمترین ایراد به فیلم از مسیر دیگری میآید. همنت احساسات تماشاگر را با دقت زمانبندی میکند و شواهد این کار را میتوان در توضیحات خود سازندگان پیدا کرد. پایان اولیه به پالایش یا تخلیه عاطفی یا به اصطلاح کاتاریس(Catharsis) موردنظر ژائو نرسید، ایده دستهای جمعی به آن اضافه شد[۸] و در نسخه نهایی قطعهای قرار گرفت که بسیاری از تماشاگران پیشتر با آن آشنایی داشتند. هیچکدام از این انتخابها بهتنهایی دستکاری عاطفی محسوب نمیشوند. فیلمساز حق دارد شکل و زمانبندی تاثیر عاطفی اثرش را طراحی کند. بااینحال، برای تماشاگری که از احساسات هدایتشده و تاکیدهای مکرر فیلم خسته شده، این روند میتواند دلیل موجهی برای بدگمانی باشد.
میلان کوندرا(Milan Kundera) در سبکی تحملناپذیر هستی(The Unbearable Lightness of Being، ۱۹۸۴) معیاری برای تشخیص احساسات ساختگی یا کیچ(Kitsch) پیشنهاد میکند. اشک اول از دیدن چیزی زیبا یا تاثیرگذار میآید، اشک دوم زمانی جاری میشود که از اینکه همراه دیگران تحت تاثیر همان تصویر قرار گرفتهایم، احساس رضایت میکنیم. از نظر کوندرا، همین اشک دوم است که کیچ را میسازد.[۵۶]
همین پرسش را میتوان درباره دستهای جمعی در پایان فیلم هم مطرح کر، آیا تماشاگر از همدلی با اگنس و همنت اشک میریزد یا از لذت سهیم شدن در احساسی که جمعیت روی پرده با یکدیگر تجربه میکنند؟ منتقدی که فیلم را دستکاریگر میداند، احتمالا در این صحنه بیشتر اشک دوم را میبیند. مدافعی که از پایان آن تاثیر گرفته، ممکن است با اشک اول ارتباط برقرار کند. البته گزارشهای منتقدان بهتنهایی برای داوری درباره تجربه تماشاگر کافی نیستند. بعدا در بخش ارزیابی حکمی مسئله سوگ را بیشتر باز میکنیم.
صحنه مرگ همنت هم این پرسش را مطرح میکند که فیلم تا چه اندازه در نمایش رنج به مرز بهرهکشی عاطفی نزدیک میشود. این صحنه طولانی و بیپرده است و کاتولیک هرالد هم به همین ویژگی اشاره میکند.[۲۴] گاهی نمایش رنج برای درک عمیقتر آن به کار میرود و گاهی به ابزاری برای برانگیختن احساسات تماشاگر تبدیل میشود. مرز میان این دو چندان روشن نیست. عنوان نقد جاستین چانگ هم به همین مسئله اشاره دارد.[۱۸]
لاوسن سکانس قدمزدن ویلیام در کنار رودخانه تیمز را بیش از اندازه طولانی میداند و لافری آن را برای پیشبرد روایت غیرضروری تلقی میکند.[۱۵][۱۷] اقای پیتر کیو میگوید، پیوند میان همنت و هملت از نظر شخصیتپردازی و منطق نمایشنامه چندان محکم نیست و ویلیام را شخصیتی کسلکننده توصیف میکند.[۲۲]
البته کمرنگ بودن ویلیامشکسپیر از نظر من انتخابی آگاهانه است. فیلم بیشتر در کنار اگنس میایستد و ویلیام را از بیرون، در سکوت و فاصله، به تماشاگر نشان میدهد، همانطور که اگنس او را تجربه میکند. بنابراین، نقدی که ویلیام را شخصیتی کمجان میداند، باید این پرسش را هم مطرح کند که آیا این کمرنگی در خدمت زاویه دید فیلم قرار گرفته است یا به شخصیتپردازی آن آسیب میزند. از نظر من کمرنگی ویلیام به دلیل زاویه دید فیلم، توجیه کافیای برای شخصیتپردازی ضعیف آن نیست.
یک ایراد دیگر در مورد ریتم روایت است. لاوسن معتقد است فیلم شاید بیش از اندازه در روزهای آغازین رابطه ویلیام و اگنس میماند و فرصت کافی برای شناخت همنت فراهم نمیکند.[۱۵]

فرهنگ زمینهای و تاریخچه
بررسی سه عنصر تاریخ، رمان و فیلم در کنار یکدیگر
برای بررسی نسبت فیلم با تاریخ، باید سه لایه را از هم جدا و در کنار هم بررسی کرد، اسناد تاریخی زندگی شکسپیر، تخیل رمان مگی اوفارل و تغییراتی که کلویی ژائو در اقتباس سینمایی ایجاد کرده است.
لایه نخست به اطلاعاتی محدود میشود که از زندگی خانواده شکسپیر باقی مانده است. ویلیام شکسپیر در سال ۱۵۸۲ هجدهساله بود و زنی که در وصیتنامه پدرش اگنس نامیده شده و بعدها با نام آن هاتاوی(Anne Hathaway) شناخته شد، بیستوشش سال داشت و باردار بود.[۲۸] دوقلوها در فوریه ۱۵۸۵ تعمید داده شدند و همنت در ۱۱ اوت ۱۵۹۶ به خاک سپرده شد.[۴۲] علت مرگ او مشخص نیست. گرینبلت طاعون را فرضیهای معقول میداند و یادآوری میکند که شیوع طاعون در سال ۱۵۶۴ حدود یکپنجم جمعیت استراتفورد را از بین برد.[۲۸] بااینحال، هیچ سندی مرگ همنت را به این بیماری نسبت نمیدهد. حتی معلوم نیست شکسپیر هنگام مرگ پسرش در خانه حضور داشته یا بهموقع به استراتفورد رسیده باشد.[۲۸]
لایه دوم، رمان اوفارل است که از همین اطلاعات محدود، روایتی از زندگی درونی خانواده میسازد. او نام شکسپیر را به زبان نمیآورد و بهجای روایت مستقیم شیوع طاعون، مسیر بیماری را با سفر یک کک از سرزمینی دور تا استراتفورد دنبال میکند.[۲۸] این جزئیات به رمان امکان میدهند خلاهای بایگانی را با تخیل پر کند و تاریخ عمومی را به تجربهای شخصی و خانوادگی پیوند بزند.
لایه سوم به تغییرات فیلم مربوط میشود که ژائو در آن عناصر تازهای به جهان داستان اضافه میکند. یکی از آنها افسون انگلیسی کهن نه گیاه(Nine Herbs Charm) است که در بخشهایی از کار گیاهی اگنس شنیده میشود.[۳۳] متن این افسون از دستنوشتهای متعلق به حدود قرن دهم یا یازدهم میآید و فیلم از ترجمه جوزف اس هاپکینز(Joseph S. Hopkins) استفاده میکند.[۳۱][۳۲] بااینحال، شاهد تاریخی مشخصی در دست نداریم که رواج چنین افسونی را در منطقه وارویکشر دهه ۱۵۸۰ تایید کند. بنابراین، این پیوند را باید انتخابی شاعرانه دانست که اگنس را به سنتی کهنتر از نهادهای رسمی کلیسا وصل میکند.
جسی باکلی در توضیح شخصیت اگنس میگوید پیوریتانیسم و سرمایهداری در آن دوره تازه در حال شکلگیری بودند و زنی با ویژگیهای اگنس میتوانست برای جامعهاش ترسناک به نظر برسد.[۱۰] این برداشت به باکلی تعلق دارد و نباید آن را گزارشی تاریخی تلقی کرد. در خود فیلم نیز عنوان جادوگر بیشتر از نگاه اطرافیان به اگنس میآید تا از واقعیت شخصیت او و اگنس را در میان مردم و نگاه شکسپیر متمایز میکند.[۹]
تاریخنگاری درباره چنین زنانی تصویر دقیقتری از عنوان کلی جادوگر ارائه میدهد. کیث توماس(Keith Thomas) در کتاب دین و افول جادو(Religion and the Decline of Magic ۱۹۷۱) و آلن مکفارلین(Alan Macfarlane) در جادوگری در انگلستان تودور و استوارت(Witchcraft in Tudor and Stuart England، ۱۹۷۰) به گروهی از درمانگران و افسونگران محلی اشاره میکنند که با عنوان اهل علوم غریبه و درمانهای عامیانه(cunning folk) شناخته میشدند.
مردم برای تهیه دارو، خواندن افسون و دفع طلسم به آنها مراجعه میکردند.[۵۷] در انگلستان آن دوره، مرز میان پزشکی، باورهای عامیانه و جادو چندان روشن نبود و قانونگذاری و موعظههای مذهبی هم نتوانستند این پیوند را بهسادگی از میان ببرند.[۵۷] اگنس در فیلم، با شناخت گیاهان، استفاده از افسونها و شایعاتی که دربارهاش وجود دارد، نسبت به تصویر افسانهای زنی مرموز در جنگل، به این جهان تاریخی نزدیکتر است. این برداشتی از شخصیتپردازی فیلم است، و ادعایی درباره هویت تاریخی اگنس شکسپیر نمیباشد.
دو تغییر مهم دیگر نیز به اقتباس ژائو مربوط میشوند، فیلم برخلاف رمان نام شکسپیر را آشکارا به کار میبرد و در پایان، تصویر دستهایی را اضافه میکند که در رمان وجود ندارند. بازسازی تئاتر گلوب در لندن هم آزادی دیگری در بازآفرینی تاریخ است. بنای فیلم کوچکتر از گلوب اصلی ساخته شده و پرده نقاشیشدهای دارد که در ساختمان واقعی وجود نداشته است.[۸] کایل اسمیت(Kyle Smith) در والاستریت ژورنال فیلم را به آناکرونیسم(زمانپریشی) فکری متهم میکند.[۱۳]
یعنی فیلم احتمالا احساسات، نگرشها و برداشتهای امروزی را به شخصیتهای انگلستان قرن شانزدهم نسبت میدهد. لوکاش ژال نیز میگوید هدف گروه سازنده دستیابی به دقت تاریخی نبوده است.[۲] این توضیحات کمک میکنند میان جزئیات تاریخی فیلم و انتخابهای بصری و دراماتیک آن تمایز بگذاریم.
باورهای دینی شخصیتها نیز بخشی از همین بازآفرینی است. کاتولیک هرالد یادآوری میکند که زوج فیلم نشانه روشنی از ایمان به زندگی پس از مرگ بروز نمیدهند.[۲۴] در جهان همنت، تسلی بیشتر از جنگل، روح پرنده و فضای تئاتر سرچشمه میگیرد و کلیسا نقشی در مواجهه شخصیتها با مرگ ندارد. این انتخاب با تصویری که فیلم از خانواده شکسپیر میسازد هماهنگ است، اما برای نسبت دادن چنین باوری به مردم استراتفورد در دهه ۱۵۹۰ سندی در اختیار نداریم.
استیون گرینبلت (متولد ۱۹۴۳) استاد ادبیات دانشگاه هاروارد و از برجستهترین پژوهشگران ادبیات انگلستان در دوره رنسانس، در کتاب هملت در برزخ(Hamlet in Purgatory، ۲۰۰۱) زمینه تاریخی مهمی برای فهم این انتخاب فراهم میکند. به روایت او، مقامهای انگلیسی در میانه قرن شانزدهم آموزه برزخ را باطل اعلام کردند و نهادها و آیینهایی را کنار گذاشتند که به زندگان امکان میداد برای مردگان کاری انجام دهند. برزخ برای سوگواران وظیفهای مشخص ایجاد میکرد و با حذف این آموزه، میل به ارتباط با مردگان از میان نرفت.[۴۶]
گرینبلت استدلال میکند شبح پدر هملت در همین خلا تاریخی ظاهر میشود و تئاتر به فضایی تبدیل میشود که یادآوری مردگان و نوعی رسیدگی نمادین به آنها در آن ادامه پیدا میکند.[۴۶][۴۷] این برداشت با توصیف ژائو از تئاتر بهعنوان معبد همخوانی دارد.[۱] البته این نظریه متعلق به گرینبلت است و نباید آن را نیت اعلامشده فیلمساز دانست. بااینحال، نشان میدهد انتخاب تئاتر بهعنوان جایگزینی برای فضای آیینی کلیسا، زمینهای تاریخی و فکری دارد.
در نهایت، نسبت فیلم با رمان نیز بخشی از این جابهجاییها را روشن میکند. ژائو میگوید وفاداری اصلیاش به رمان اوفارل بوده و اوفارل هم توضیح میدهد که انتخاب کارگردانی که پیشینهای در اقتباس از آثار شکسپیر نداشت، برایش جذاب بود، چون داستان را روایتی درباره تمام اعضای خانواده میدید.[۱] رمان با همنت آغاز میشود، اما فیلم اگنس را در مرکز روایت قرار میدهد.
گرینبلت درباره صحنه خواستگاری ویلیام و اگنس در رمان مینویسد که گفتوگوی آنها با جملههای کوتاه و سکوت پیش میرود.[۲۸] بنابراین، ناگفتهها از ابتدا در ساختار رمان حضور دارند. ژائو این ویژگی را در سینما به زبان دیگری منتقل میکند، دستها جای کلمات را میگیرند و دوربین به جای توضیح دادن، حضور و غیاب شخصیتها را ثبت میکند.
پیش از هملت، تاریخ نمایشنامه و جابهجایی شبح پدر و پسر
فیلم برای پیوند دادن مرگ همنت به شکلگیری نمایشنامه هملت به ترتیبی نیاز دارد که اسناد تاریخی آن را تایید نمیکنند، نخست مرگ پسر و سپس نوشتن نمایشنامه را نشان میدهد. اما شواهد موجود نشان میدهند که نمایشی با نام هملت پیش از مرگ همنت روی صحنه رفته بود. توماس نش(Thomas Nashe) نویسنده، شاعر، نمایشنامهنویس و طنزنویس انگلیسی در دوران الیزابت در سال ۱۵۸۹ به هملتهایی کامل و مجموعهای از خطابههای تراژیک اشاره میکند.
همچنین دفتر فیلیپ هنزلو(Philip Henslowe) مدیر تئاتر انگلیسی در دوران الیزابت، اجرای نمایشی به نام هملت را در ۹ ژوئن ۱۵۹۴ در نیوینگتن باتس ثبت کرده است. پایگاه «نمایشهای گمشده» کتابخانه فولگر هر دو اشاره را به نمایشی ناشناس نسبت میدهد که پژوهشگران آن را اورهملت(Ur-Hamlet) مینامند. این اثر با نسخههای چاپی هملت در سالهای ۱۶۰۳، ۱۶۰۴ و ۱۶۰۵ تفاوت دارد.[۲۹] نویسنده آن مشخص نیست و گاهی نام توماس کید(Thomas Kyd) به عنوان خالق احتمالیاش مطرح میشود. بنابراین، اگر مرگ همنت بر هملت شناختهشده شکسپیر تاثیری گذاشته باشد، احتمالا ارتباطی با خلق داستان از نقطه صفر ندارد و باید آن را در بازنویسی و تغییر اثری پیشین جستوجو کرد.
استیون گرینبلت احتمال میدهد شکسپیر از اندوه شخصی خود در نوشتن هملت بهره گرفته باشد.[۲۸] بااینحال، او درباره روایت رمان تردید دارد و بعید میداند مرگ همنت به همان شکلی که اوفارل تصویر کرده، در زندگی زناشویی شکسپیر نقشی نجاتبخش داشته باشد. گرینبلت مینویسد پردهای ضخیم بر احساسات شکسپیر کشیده شده است. برای نشان دادن تفاوت میان آنچه از نویسندگان همدوره باقی مانده، او به بن جانسن(Ben Jonson) اشاره میکند که برای پسر هفتسالهاش شعری آشکارا برای سوگواری سروده بود.[۲۸] از شکسپیر نوشتهای مشابه در دست نداریم. فیلم این خلا تاریخی را با تخیل پر میکند و بیان اندوه پدر را به نمایشنامهای میسپارد که ممکن است پیش از مرگ پسرش نیز وجود داشته باشد.
هملت تنها اثری نیست که میتوان آن را به مرگ همنت مرتبط دانست، حتی شاید محتملترین نمونه هم نباشد. یکی از مهمترین گزینهها شاهجان(King John) است. در این نمایشنامه، کنستانس، مادری که فرزندش را از دست داده، میگوید اندوه اتاق را از حضور فرزند غایبش پر میکند(Grief fills the room up of my absent child).[۴۲]
گرینبلت تاریخ نگارش نمایشنامه را احتمالا سال ۱۵۹۶، اندکی پس از مرگ همنت، میداند.[۳۹] در مقابل، پایگاه پژوهشی و آرشیو دیجیتال دانشگاهی(Internet Shakespeare Editions) معمولا تاریخ قدیمیتری برای آن پیشنهاد میکند.[۴۰] جاناتان بیت(Jonathan Bate) پژوهشگر و منتقد ادبی بریتانیایی و از متخصصان برجسته آثار ویلیام شکسپیر و ادبیات دوره رنسانس نیز در نوشتهای درباره فیلم، ارتباط این نمایشنامه با مرگ همنت را از هر پیوند احتمالی دیگری با هملت محتملتر میداند. بااینحال، او هم تاکید میکند که این ارتباط قطعی نیست، چون ممکن است نمایشنامه پیش از مرگ همنت نوشته شده باشد.[۴۱]
شب دوازدهم(Twelfth Night) نیز گاهی در این بحث مطرح میشود. داستان خواهر و برادر دوقلویی که هرکدام دیگری را مرده میپندارند، زمینهای برای مقایسه با رابطه همنت و جودیت فراهم میکند.[۴۳] قصه زمستان(The Winter’s Tale) هم از جهت دیگری قابل توجه است، پسربچهای میمیرد و در پایان نمایشنامه، مجسمه مادرش به شکلی معجزهآسا زنده میشود. لئونتس دست به مجسمه میزند و میگوید آه، او گرم است(O, she’s warm).
سپس میپرسد اگر این جادوست، آیا نمیتواند بهانهای برای غذا خوردن باشد؟[۴۴][۴۵] به نظرم این صحنه، با تاکیدش بر تماس، هنر و بازگشت نمادین مرده، به پایان همنت نزدیکتر از هملت است. ژائو هملت را انتخاب میکند، چون نام همنت به آن نزدیک است و نمایشنامه نیز با شبح و رابطه پدر و پسر سروکار دارد.
روایت مشهور دیگری نیز وجود دارد که شکسپیر خودش نقش شبح پدر هملت را بازی میکرده است. این حکایت در مقدمه نیکلاس رو(Nicholas Rowe) بر چاپ آثار شکسپیر در سال ۱۷۰۹ بیش از یک قرن پس از اجرای نمایشنامه آمده است. برایان کامینگز(Brian Cummings) در گفتوگو با کتابخانه فولگر توضیح میدهد که بسیاری از روایتهای مربوط به بازیگری شکسپیر، از جمله همین داستان، در حدود سال ۱۷۰۰ شکل گرفتهاند.[۳۰] فیلم از این حکایت کمسند استفادهای دراماتیک میکند و به نظرم یکی از بهترین ایدههایش را از همینجا میسازد، ویلیام شسکپیر تنها در نقش یک مرده میتواند با پسرش سخن بگوید.
در نمایشنامه هملت، شبح پدر به سراغ پسر زندهاش میآید و با او حرف میزند. در فیلم، جای این دو عوض شده است، پسر مرده و پدر زنده مانده است. فیلم این وارونگی را با قرار دادن ویلیام در جایگاه شبح حل میکند. پاتریک اسپرول یادآوری میکند که هملت نمایشنامه با همنت ترسان و آسیبپذیر فیلم تفاوت دارد، او شاهزادهای است که درگیر انتقام و بازیهای زبانی و کنایهآمیز است.[۱۶]
این نقد از نظر شخصیتپردازی درست است، اما اهمیت مقایسه به نوع رابطهای بستگی دارد که فیلم با نمایشنامه برقرار میکند. اگر همنت را بازخوانی مستقیم شخصیت هملت بدانیم، این تفاوت مشکلساز میشود. اما اگر آن را فیلمی درباره نام همنت، شبح و جابهجایی جایگاه پدر و پسر بخوانیم، مقایسه معنای دیگری پیدا میکند. به نظر من، فیلم بیشتر به مسیر دوم علاقه دارد.

ارزیابی حکمی، فرم و محتوا
اگنس، زنی از جنس جنگل
رمان با پسری آغاز میشود، اما فیلم دوربین را با زنی در جنگل همراه میکند. ژائو و اوفارل در گفتوگو با کتابخانه فولگر توضیح دادهاند که روایت را از ابتدا خطی نگه داشتهاند و سراغ فلاشبک نرفتهاند. چون به نظرشان استفاده از فلاشبک در سینما دشوارتر است.[۱] این تغییر، مرکز ثقل داستان را هم جابهجا میکند. اگنس از همان ابتدا وارد روایت میشود و تا پایان، مهمترین نقطه اتکای عاطفی فیلم باقی میماند.
اگنس جهان را با دستهایش میشناسد. در نخستین دیدار، دست ویلیام را میگیرد.[۱۳] جسی باکلی هم در گفتوگو با لسآنجلس تایمز، لمس را قطبنمای شخصیت اگنس توصیف میکند.[۸] این شخصیتپردازی با نوعی توانایی پیشگویی با لمس کردن همراه است. اگنس پیشبینی میکند که هنگام مرگ، دو فرزندش کنارش خواهند بود.[۱۳] اما وقتی صاحب سه فرزند میشود، این پیشبینی معنایی هولناک پیدا میکند. خودش تصور میکرد دختر نیمهجانش در زمان تولد، یعنی جودیت را از دست خواهد داد.[۱۰][۱۳] پس از مرگ همنت، دست ویلیام را میگیرد و میگوید دیگر چیزی نمیبیند.[۱۳] نقد وبسایت(The AU Review) این لحظه را از دست رفتن توانایی دیگری در اگنس میخواند.[۲۶] با مرگ همنت، گویی امکان دیدن آینده هم از او گرفته میشود.
باکلی در گفتوگو با تری گراس در برنامه(Fresh Air) میگوید فریاد اگنس پس از مرگ همنت در فیلمنامه وجود نداشت. ژائو از بازیگران خواسته بود تا جای ممکن در لحظه حضور داشته باشند و این فریاد از رابطهای شکل گرفت که باکلی با جاکوبی جوپ(Jacobi Jupe)، بازیگر نقش همنت، ساخته بود.[۱۰] این توضیح از شیوه شکلگیری صحنه خبر میدهد، یعنی این فریاد قرار نبوده صرفا نقطه اوج از پیش تعیینشدهای باشد.
البته بداهه بودن یک لحظه لزوما به معنای اثرگذاری آن روی پرده نیست. پاتریک اسپرول(Patrick Sproull) در ایندیپندنت فیلم را به دستکاری احساسات تماشاگر متهم میکند و معتقد است روایت همهچیز را از پیش اعلام میکند و به صحنهها مجال مکث نمیدهد.[۱۶] بنابراین باید میان منشا اجرای یک صحنه و نتیجه نهایی آن تمایز گذاشت.
بازگشت ویلیام و رویارویی او با اگنس هم صرفا به فریاد و اندوه ختم نمیشود. اگنس به همسرش میگوید همنت در درد مرده و او در کنارش نبوده است. همزمان، خودش را سرزنش میکند که چرا بیشتر مراقب پسرشان نبوده.[۱۰] سوگ در اینجا با احساس گناه و جستوجوی مقصر درهم میآمیزد. اگنس هم از غیبت ویلیام خشمگین است و هم نمیتواند خودش را از مسئولیت مرگ پسرش جدا کند.
بااینحال، شخصیت اگنس در معرض یک خطر دیگر هم قرار دارد، تبدیل شدن به همان تصویر آشنای زن جنگل رازآلود که با گیاهان و نیروهای طبیعت ارتباطی ویژه دارد. نگهداری پرنده شکاری و آشنایی با گیاهان دارویی میتواند او را به شخصیتی افسانهای و دور از واقعیت تبدیل کند. ریچارد لاوسن(Richard Lawson) نیز در نقد خود در گاردین، به وجه عرفانی و جنگلی فیلم با نگاهی انتقادی پرداخته است.[۱۵] اما فیلم دستکم در دو موقعیت از تبدیل کامل اگنس به چنین تصویری فاصله میگیرد. دانش گیاهی او در برابر طاعون ناتوان میماند[۲۵] و پس از مرگ همنت، خشم و احساس گناه مجال نمیدهند که او به چهرهای قدیسوار تبدیل شود.
تصمیم اگنس برای فرستادن ویلیام به لندن نیز این تصویر را پیچیدهتر میکند. او به برادرش بارتولومیو پیشنهاد میدهد که ویلیام راهی لندن شود.[۱۳] غیبت ویلیام و مرگ همنت در پی یکدیگر قرار میگیرند و فیلم رابطهای میان این دو اتفاق میسازد، بیآنکه مسئولیت مرگ کودک را مستقیما بر عهده پدر بگذارد. تماشاگر با زنی روبهروست که همسرش را به رفتن تشویق کرده، بعد از مرگ پسر از غیبت او خشمگین شده و در همان حال خودش را نیز مقصر میداند. همین تناقضها اگنس را از تصویر ساده و آرمانی مادر سوگوار دور میکنند.

ویلیام، سوگ در سکوت و تولد یک نمایش
ژائو، به روایت آسوشیتدپرس، از دو بازیگر اصلی خواسته بود قطبهای مردانه و زنانه شخصیتهایشان را تا انتها پیش ببرند.[۹] این انتخاب با ساختار فیلم، که دو شیوه متفاوت سوگواری را در برابر هم قرار میدهد، تناسب دارد، اما خطرش هم در همین تقابل نهفته است. اگنس بیشتر از راه حواس، لمس، بو، گیاهان و ارتباط مستقیم با محیط اطرافش جهان را میشناسد، شناخت او شهودی و جسمانی است. و ویلیام جهان را بیشتر از راه ساختار، کلمات، نوشتن، آموزش و ساختن روایت درک میکند. تجربههایش را به زبان و نمایش تبدیل میکند. گاهی میزانسن و طراحی بصری فیلم هم این تقسیمبندی را تقویت میکنند.
در گفتوگوی وبسایت(Awards Watch)، مصاحبهگر به تفاوت نخستین حضور این دو شخصیت اشاره میکند، اگنس در گودی ریشههای یک درخت، میان رنگهای قرمز و سبز دیده میشود. ویلیام چند صحنه بعد در کلاس لاتین، زیر نور سفید و سرد و با لباس آبی یا خاکستری ظاهر میشود.[۳] لوکاش ژال(Łukasz Żal)، فیلمبردار اثر، توضیح میدهد که برای ویلیام از عدسیهای بلندتر استفاده کردهاند، چون این شخصیت همواره درون ساختارها قرار دارد. او اتاق ویلیام در لندن را نیز به جعبهای کوچک تشبیه میکند.[۳]
ویلیام فیلم با شخصیتی که اوفارل در رمان ساخته تفاوت دارد. استیون گرینبلت در نیویورک ریویو آو بوکس یادآوری میکند که نام ویلیام در رمان هرگز به زبان نمیآید.[۲۸] او در آن روایت بیشتر در مقام همسر اگنس و معلم لاتین حضور دارد. فیلم، در مقابل، هویت تاریخی او را آشکارا وارد داستان میکند. اوفارل در گفتوگو با کتابخانه فولگر میگوید ویلیام فیلم به اندازه نسخه رمان سخنور نیست و این تفاوت تا حدی از برداشت بازیگر شکسیر پل مسکال از شخصیت سرچشمه میگیرد.[۱] ژائو نیز تأکید کرده که شکسپیر این فیلم مدام شعر نمیخواند.[۹]
حاصل این انتخاب، مردی است که نامش را میدانیم، اما بهندرت میتوانیم به اندوهش راه پیدا کنیم. وقتی ویلیام از لندن بازمیگردد، همنت مرده است. اگنس ماجرای مرگ پسرشان را برای او تعریف میکند و ویلیام میکوشد حرفهایش را قطع کند.[۱۰][۲۰] بعدتر خانهای بزرگ میخرد و دوباره به لندن بازمیگردد.[۱۳] نزدیکترین لحظه به بیان اندوهش کنار رود تیمز اتفاق میافتد. او تنها ایستاده و جمله مشهور هملت را بر زبان میآورد، بودن یا نبودن(To be, or not to be).[۱۳][۱۵] ویلیام در این صحنه هنوز نمیتواند مستقیما از فقدان پسرش حرف بزند. صدای او سرانجام در قالب کلمات شخصیتی شنیده میشود که خودش خلق کرده است. و در پایان، این پدر است که در نقش شبح هملت ظاهر میشود.
صحنه کنار رودخانه تیمز از بحثبرانگیزترین لحظات فیلم است. ریچارد لاوسن آن را زیادهروی میداند[۱۵] و کلاریس لافری(Clarisse Loughrey) در ایندیپندنت آن را صحنهای غیرضروری توصیف میکند.[۱۷] پیتر کیو(Peter Keough) نیز در وبسایت(Arts Fuse)، شکسپیر فیلم را شخصیتی کسلکننده میخواند.[۲۲] این انتقادها به کمبودی واقعی در شخصیتپردازی ویلیام اشاره میکنند. فیلم میخواهد شکلگیری هنر را از دل سوگ نشان دهد، اما بخش عمده آنچه از این فرایند میبینیم به تمرین نمایش و صحنه کنار تیمز محدود میشود.[۱۳] خود لحظه نوشتن و تبدیل تجربه شخصی ویلیام به اثر هنری از روایت غایب میماند. در نتیجه، پیوند میان مرگ همنت و آفرینش هملت را بیشتر باید از نشانهها و فرضهای فیلم استنباط کنیم تا از آنچه واقعا روی پرده میبینیم.

همنت و جودیت، بازی کودکانه و جابهجایی در سایه مرگ
بچهها در فیلم با بازی و جابهجایی هویت شروع میکنند. همنت و جودیت لباسهایشان را عوض میکنند و جای یکدیگر مینشینند تا پدرشان را فریب بدهند. این بازی در رمان هم وجود دارد[۳۴] بعدها، وقتی جودیت به طاعون مبتلا میشود، همنت شبانه کنار خواهرش میخوابد و از مرگ میخواهد او را به جای جودیت ببرد.[۱۳][۲۸] این جابهجایی ابتدا شکل یک بازی کودکانه داشت، حالا به معاملهای با مرگ تبدیل میشود. فیلم این الگو را تا صحنه پایانی در تئاتر گلوب ادامه میدهد، بیآنکه رابطه میان این لحظات را مستقیما توضیح دهد.
همنت در فیلم کودکی است که برای آیندهاش نقشی در نظر گرفتهاند. اگنس به او میگوید روزی در گروه نمایشی پدرش نقش شمشیرزن را بازی خواهد کرد.[۱۳] در پایان فیلم، صحنه دوئل هملت و لائرتس روی صحنه اجرا میشود[۱۳] و همان نقش به شکلی دیگر تحقق پیدا میکند. همنت خودش هرگز به آن آینده نمیرسد، اما نقشی که برایش تصور شده بود در نمایش پدرش جان میگیرد. این تکرار را میتوان بخشی از الگوی جابهجایی در فیلم دانست. این الگو مرز میان زندگی همنت و جهان نمایشی ویلیام را کمرنگ میکند.
جودیت هم صرفا زمینهای برای شکلگیری تراژدی برادرش نیست. او اصرار میکند در مراسم آمادهسازی تدفین حضور داشته باشد. اگنس سرانجام اجازه میدهد جودیت برادرش را ببیند.[۲۵] او پس از مرگ همنت باید زندگی را در کنار غیبت همزادش ادامه دهد. حضورش برای اگنس یادآور فرزندی است که زنده مانده، اما این یادآوری با احساس گناه مادر هم گره میخورد. اگنس مادری سوگوار است که پیشتر تصور میکرد جودیت را از دست خواهد داد. همین مسئله اهمیت این شخصیت را در روایت و مسئله فرم و جابهجایی پررنگ میکند. بااینحال، برخی منتقدان معتقدند فیلم فرصت کافی برای شناخت همنت پیش از مرگش فراهم نمیکند. ریچارد لاوسن نیز ترجیح میداد زمان بیشتری به شخصیت او اختصاص داده شود.[۱۵]
نوآ جوپ(Noah Jupe)، برادر بزرگتر جاکوبی جوپ بازیگر اصلی نقش همنت، در پایان نقش هملت را بازی میکند.[۸] انتخاب او شباهت میان دو برادر را به رابطهای میان همنت و هملت پیوند میزند. گویی بازیگر میتواند جای پسری را بگیرد که دیگر حضور ندارد. بااینحال، پاتریک اسپرول به تفاوت میان این دو شخصیت اشاره میکند، هملت شاهزادهای گرفتار انتقام است، درحالیکه همنت پسری ترسان و آسیبپذیر است.[۱۶]
این تفاوت، مقایسه را از نظر شخصیتپردازی محدود میکند. با وجود این، فیلم ادعای مشخصتری را دنبال میکند، پدری نام پسر ازدسترفتهاش را به نمایشی میدهد که در آن پدری با پسرش سخن میگوید؛ سپس مادر باید با حضور دوباره فرزندش در قالب یک شخصیت نمایشی روبهرو شود و تصمیم بگیرد این بازگشت را چگونه بپذیرد.

دو زبان برای یک مرگ
صحنه بازگشت ویلیام، که نقد مجله اسلنت نیز آن را یکی از نقاط بحثبرانگیز میانه فیلم میداند،[۲۰] محل برخورد دو شیوه متفاوت سوگواری است. اگنس ماجرای مرگ همنت را تعریف میکند و میگوید، پدر حضور نداشت و پسر در میان درد جان داد.[۱۰] ویلیام میخواهد او را ساکت کند، اما اگنس به حرف زدن ادامه میدهد. فیلم در این لحظه هیچکدام را محقتر نشان نمیدهد. اگنس با بازگویی ماجرا دوباره با درد روبهرو میشود و ویلیام میکوشد از آن فاصله بگیرد. یکی فقدان را به زبان میآورد و دیگری توان شنیدن آن را ندارد.
روانشناسی سوگ مفاهیم دقیقتری برای بررسی این تقابل در اختیارمان میگذارد. کنت دوکا(Kenneth Doka) و تری مارتین(Terry Martin) دو پژوهشگر حوزه روانشناسی سوگ، مرگ و فقدان(Thanatology) هستند و دو الگوی سوگواری را از هم متمایز میکنند، سوگ شهودی، که بیشتر با هیجان و بیان عاطفی همراه است، و سوگ ابزاری، که در آن فرد اندوهش را از راه فعالیت، تفکر و عمل تجربه میکند. این دو الگو با جنسیت ارتباط آماری و فرهنگی دارند، اما جنسیت بهتنهایی تعیینکننده آنها نیست.[۴۸]
مدل فرایند دوگانه مقابله با سوگ(Dual Process Model of Coping with Bereavement) مارگارت اشتروبه(Margaret Stroebe) و هنک شوت(Henk Schut) نیز سازگاری با فقدان را حاصل رفتوآمد میان دو نوع مواجهه میداند، فرد گاهی با اندوه و واقعیت فقدان روبهرو میشود و گاهی به بازسازی زندگی، انجام کارهای روزمره و پذیرفتن نقشهای تازه میپردازد.[۴۹]
در فیلم، به نظر میرسد این دو وجه سوگ میان اگنس و ویلیام تقسیم شدهاند. اگنس بیشتر درگیر خود فقدان است و ویلیام، با خرید خانه و بازگشت به لندن، به سمت بازسازی زندگی حرکت میکند. این تقسیمبندی از نظر دراماتیک تقابل آنها را روشن میکند، اما در عین حال ممکن است به کلیشهای جنسیتی نزدیک شود، زن در مقام سوگوار شهودی و مرد در مقام سوگوار عملگرا خود را نشان میدهد. مدل دوکا و مارتین چنین تقسیمبندی ثابتی را تجویز نمیکند، همانطور که مدل اشتروبه و شوت نشان میدهد هر فرد برای سازگاری با فقدان به هر دو شیوه مواجهه نیاز دارد.
فروید در مقاله «سوگ و مالیخولیا»(۱۹۱۷) [۳۵] سوگواری را فرایندی میدانست که طی آن فرد بهتدریج دلبستگی روانی خود را از موضوع ازدسترفته پس میگیرد و امکان سرمایهگذاری عاطفی دوباره در جهان را پیدا میکند. در مالیخولیا، این جدایی پیش نمیرود و سرزنش و خشم به درون فرد بازمیگردد. با استفاده از این چارچوب، میتوان اگنس را به وضعیت مالیخولیایی نزدیکتر دید و رفتار ویلیام را تلاشی برای ادامه دادن زندگی دانست. بااینحال، این برداشت با دو محدودیت روبهروست.
نخست اینکه خود فروید بعدها نگاه پیچیدهتری به سوگ پیدا کرد. او در نامهای به لودویگ بینسوانگر(Ludwig Binswanger) در سال ۱۹۲۹ نوشت که پس از فقدانی بزرگ، سوگ حاد سرانجام فروکش میکند، اما تسلیناپذیری باقی میماند و هیچ جایگزینی نمیتواند جای فرد ازدسترفته را بگیرد. از نظر او، همین امتناع از جایگزینی به حفظ عشقی کمک میکند که نمیخواهیم از آن دست بکشیم.[۳۵] دوم اینکه پژوهشهای مربوط به «پیوندهای ادامهدار»(Continuing Bonds)، از جمله کتاب کلاس، سیلورمن و نیکمن در سال ۱۹۹۶، نشان دادند بسیاری از سوگواران رابطه خود را با مرده حفظ میکنند و این پیوند لزوما نشانه اختلال روانی نیست.[۳۶]
پایان فیلم به این دیدگاه دوم نزدیکتر است. همنت روی صحنه ظاهر میشود، چهرهاش از اندوه به لبخند تغییر میکند و از شکافی غارمانند در پشت صحنه، که یادآور غار جنگل است، بیرون میرود.[۱۳] اگنس نیز برای نخستین بار پس از مرگ پسرش لبخند میزند. لسآنجلستایمز دراز کردن دست او را لحظهای میداند که مادر به خود اجازه میدهد پسرش را رها کند.[۸] بااینحال، آنچه در تصویر میبینیم بیشتر رها کردن دست بازیگر است تا فراموش کردن همنت، پل مسکال نیز این پایان را آغاز مرحلهای تازه برای شخصیتها میداند.[۸] اگنس به زندگی بازمیگردد، اما رابطهاش با پسر ازدسترفته همچنان بخشی از تجربه او باقی میماند.
ژاک دریدا(Jacques Derrida) فیلسوف فرانسوی و یکی از تاثیرگذارترین متفکران فلسفه معاصر در کتاب «یادها: برای پل دو مان»(Mémoires: for Paul de Man، ۱۹۸۶)[۵۰] مسئله دشوار وفاداری به مرده را مطرح میکند. اگر سوگوار مرده را درون خود جای دهد و تصویری از او را به بخشی از وجود خویش تبدیل کند، ممکن است تفاوت و غیریت او را از میان ببرد. اما اگر از درونی کردن او خودداری کند، مرده همچنان دستنیافتنی و بیرون از وجود سوگوار باقی میماند. دریدا هیچیک از این دو وضعیت را راهحلی کامل نمیداند و از ناممکن بودن سوگی کاملا وفادار سخن میگوید.[۵۰]
میتوان پایان فیلم را با این نگاه خواند که اگنس همنت را بازپس نمیگیرد، او دست بازیگری را میگیرد که خود همنت نیست. تصویر پسر روی صحنه ظاهر میشود و سپس از نظر ناپدید میشود. فاصله میان مرده و زنده از میان نمیرود و مادر هم نمیتواند جای خالی فرزندش را با بازیگر پر کند. بااینحال، نمایش امکان مواجههای دوباره با تصویر او را فراهم میکند.
استیون گرینبلت یادآوری میکند که سوگ طولانی و عمیق در دوران شکسپیر پدیدهای ناشناخته نبود.[۲۸] یادداشتهای ریچارد ناپیر(Richard Napier)، پزشک و منجم ساکن باکینگهامشر، نمونههایی از مادرانی را ثبت کرده که پس از مرگ فرزندانشان سالها در اندوه باقی مانده بودند. مایکل مکدونالد(Michael MacDonald) این یادداشتها را در کتاب «دیوانهخانه عرفانی»(Mystical Bedlam، ۱۹۸۱) بررسی کرده است.[۳۸] این اسناد از سال ۱۵۹۷ به بعد را در بر میگیرند و اطلاعاتی درباره خانواده شکسپیر به دست نمیدهند. بااینحال، نشان میدهند، سوگ طولانی اگنس را نمیتوان بازتاب حساسیتهای روانشناختی معاصر دانست.

دوربین، نگاه مرگ و مرز میان واقعیت و خیال
لوکاش ژال(Łukasz Żal) در گفتوگو با مجله فیلمساز(Filmmaker Magazine) توضیح میدهد که او و ژائو میخواستند روایت را بیشتر از راه تابلوهای تصویری(Visual Tableau) یعنی تصویری با ساختار و انسجام بصری شبیه یک نقاشی یا تابلوی عکاسی پیش ببرند و نور را تا جای ممکن طبیعی نگه دارند. نمونه روشن این رویکرد، صحنهای در اتاق زیرشیروانی است که تنها با نور شمع فیلمبرداری شده و بخش بزرگی از قاب در تاریکی باقی میماند. ژال میگوید در این صحنه چشمها اهمیت دارند و تماشاگر باید نگاه شخصیتها را ببیند. هدف گروه دستیابی به بازسازی دقیق تاریخی نبوده است و آنها میخواستند حس حضور در آن فضا را ایجاد کنند. به همین دلیل، برخی لحظات فیلم به تصویری مستندگونه نزدیک میشوند.[۲]
بخش جالبتر این گفتوگو، توضیحات ژال درباره شیوههای مختلف نگاه دوربین است. او چند نوع تصویربرداری را از هم متمایز میکند، دوربینی که همراه بازیگران حرکت میکند و به لحظههای آنها نزدیک میشود، دوربینی ثابت در گوشهای از اتاق و در ارتفاعی بالا، شبیه دوربین مداربسته، که ژال آن را نگاه خدا یا شاید نگاه مرگ مینامد، دوربینی که گویی از سرانجام ماجرا خبر دارد. و در نهایت، دوربین تابلوها که با کنار هم قرار دادن قابهای ثابت، تصویری موزاییکوار میسازد.[۲]
او در گفتوگو با وبسایت(Awards Watch) جزئیات بیشتری ارائه میدهد. هنگامی که مرگ به خانه نزدیک میشود، دوربین مرتفع همنت را انتخاب میکند، چون پسر مستقیما به لنز نگاه میکند.[۳] خداحافظی ناآگاهانه ویلیام و همنت نیز از همین زاویه ثبت شده است، آن دو در دو سوی یک سازه حرکت میکنند و هر دو در قاب حضور دارند، اما یکدیگر را نمیبینند.[۳]

لورا مارکس(Laura U. Marks) در کتاب پوست فیلم(The Skin of the Film، ۲۰۰۰) مفهوم بصریت لمسی(haptic visuality) را مطرح میکند، نوعی دیدن که به لمس شباهت دارد و از راه بدن، تماشاگر را درگیر تصویر میکند. این شیوه در برابر نگاهی قرار میگیرد که از فاصله به موضوع خیره میشود.[۵۸]
از میان دوربینهایی که ژال توصیف میکند، دوربین متحرک و نزدیک به بازیگران به تجربه لمسی نزدیکتر است. در مقابل، دوربین ثابت گوشه اتاق و دوربین تابلوها نوعی مشاهده از فاصله را شکل میدهند. فیلم پیوسته میان این دو شیوه دیدن حرکت میکند. این جابهجایی با اهمیت لمس در روایت، از نخستین برخورد اگنس و ویلیام تا لحظه پایانی، ارتباط دارد. این پیوند میان فرم بصری و مضمون لمس، برداشت من از انتخابهای فیلمبرداری است.
ژاک دریدا(Jacques Derrida) در کتاب شبحهای مارکس(Spectres de Marx، ۱۹۹۳) با الهام از هملت، هم جمله زمان از مدار خود خارج شده است«The time is out of joint» و هم شبح زرهپوش پدر را وارد بحث خود میکند. او برای توضیح رابطه شبح و تماشاگر از مفهوم اثر نقاب(visor effect) بهره میگیرد، شبح ما را میبیند، اما ما نمیتوانیم نگاه او را ببینیم.[۵۱]
دوربین ثابت و مرتفعی که ژال آن را نگاه مرگ مینامد، چنین رابطه نامتقارنی ایجاد میکند، همه را زیر نظر دارد، اما خودش در معرض نگاه دیگران قرار نمیگیرد.[۲] وقتی همنت مستقیما به لنز نگاه میکند، این رابطه برای لحظهای وارونه میشود.[۳] جمله «The time is out of joint» را نیز میتوان به وضعیت اگنس پیوند داد، آن آیندهای که پیشتر میتوانست ببیند، پس از مرگ همنت خاموش شده و گذشته در صحنه گلوب دوباره به زمان حال بازمیگردد.
این شیوه تصویربرداری پاسخی سینمایی به یکی از تفاوتهای مهم اقتباس با رمان است. رمان اوفارل راوی دانای کلی دارد که میتواند از اطلاعاتی فراتر از آگاهی شخصیتها سخن بگوید، برای مثال، مسیر حرکت ککهایی را شرح میدهد که طاعون را به استراتفورد میرسانند.[۲۸] فیلم چنین راویای ندارد. بخشی از این آگاهی به دوربین منتقل شده است. این دوربین گاهی از موقعیتی بالاتر از شخصیتها به وقایع نگاه میکند و گویی چیزهایی را میداند که آنها هنوز از آن بیخبرند.
فیلم برای جدا کردن جهان واقعی از جهان خیال نیز به تغییر آشکار سبک تصویربرداری متوسل نمیشود. به توضیح ژال، گروه برای نمایش جهان پس از مرگ از پشت بوم نقاشیشده صحنه گلوب استفاده کردهاند. همان سطحی که رنگ نخورده و پشت پردهای قرار دارد که جنگل روی آن نقاشی شده است. ژال فضای درونی گلوب را به درون همان درختی تشبیه میکند که اگنس را نخستین بار در آن میبینیم.[۲] پایان فیلم این ارتباط را کامل میکند، همنت در فضایی جدا از جهان زندگان ظاهر نمیشود. او روی صحنه گلوب دیده میشود و از شکافی غارمانند، شبیه غار جنگل، بیرون میرود.[۱۳] در این روایت، جهان پس از مرگ از دل فضای تئاتر شکل میگیرد.
فیونا کرومبی(Fiona Crombie)، طراح صحنه فیلم، در گفتوگو با لسآنجلستایمز توضیح میدهد که گلوب را در استودیوی الستری با چوبهایی ساختند که از فرانسه آورده بودند. این بازسازی از گلوب واقعی کوچکتر بود و پشت صحنه آن پردهای نقاشیشده قرار داشت. این عنصر در تئاتر واقعی وجود نداشت.[۸] این پرده چند نقش همزمان پیدا میکند، جنگل را به فضای تئاتر میآورد، میان ویلیام و اگنس قرار میگیرد و، به گفته ژال، پشت آن راهی به جهان مردگان باز میشود.[۲] یک عنصر صحنهآرایی که همزمان مرز میان خانه، طبیعت، تئاتر و مرگ را شکل میدهد.
زمان در فیلم بیشتر از راه ترتیب وقایع و مکث در لحظهها ساخته میشود تا جابهجایی زمانی و روایت خطی پیش میرود و گذشته از طریق فلاشبک به زمان حال بازنمیگردد. در عوض، فیلم برای خود لحظه مرگ مکث میکند. کاتولیک هرالد این صحنه را طولانی و بیپرده توصیف میکند.[۲۴] آینده اگنس نیز پس از مرگ همنت شکل پیشین خود را از دست میدهد. او دیگر توان دیدن آنچه در انتظارش است را ندارد. به این ترتیب، تجربه سوگ در کند شدن زمان و بسته شدن افق آینده بازتاب پیدا میکند و ترتیب روایت بههم نمیخورد.
ژال در همان گفتوگو با وبسایت(Awards Watch) به نقش طراحی صدا در ساختن فضای بیرون از قاب اشاره میکند و از جانی برن(Johnnie Burn)، طراح صدای فیلم منطقه مورد علاقه(The Zone of Interest)، نام میبرد.[۳] این توضیح نشان میدهد که صدا نیز در کنار دوربین و میزانسن، بخشی از ساختن جهان نادیدنی فیلم است. این جهان همیشه در محدوده قاب قرار نمیگیرد. البته برای ارزیابی تاثیر این انتخاب، باید خود طراحی صدا و تجربه شنیداری فیلم را جداگانه بررسی کرد که بعد از بررسی چند نماد، اسطوره و نمایآشنا به آن میرسیم.

نمایآشنا، شکاف میان خیال و واقعیت
در آغاز فیلم، اگنس را میبینیم که کنار شکافی در زمین، به حالت جنین با لباس سرخ روی خاک خوابیده است. این شکاف در طول فیلم معنایی چندگانه پیدا میکند. اگنس هنگام زایمان به این نقطه از جنگل میرود و از این نظر، شکاف میتواند نمادی از زایش و باروری باشد. در عین حال، شکل و موقعیت آن یادآور دهانهای است که به قلمرو زیرین و سرزمین مردگان راه دارد. فیلم از همان ابتدا این دو معنا را کنار هم قرار میدهد. شکاف مرز میان جهان زندگی و جهان مرگ میشود.
وقتی ویلیام داستان اورفئوس را نقل میکند، این تصویر معنای دقیقتری پیدا میکند. اورفئوس برای بازگرداندن همسرش، ائورودیکه، از جهان زندگان به جهان زیرین میرود. او اجازه پیدا میکند همسرش را با خود بازگرداند، به شرط آنکه تا پیش از رسیدن به جهان بالا به پشت سر نگاه نکند. اما درست در آستانه خروج، برمیگردد و به او نگاه میکند. ائورودیکه دوباره به جهان مردگان بازمیگردد. شکاف جنگل در فیلم میتواند یادآور همان مرز میان دو جهان باشد. عبور از شکاف امکان بازگشت را فراهم میکند، اما تضمینی برای نجات مردگان نمیدهد.
اورفئوس در برخی روایتها فرزند آپولون است. او خدایی است که با موسیقی، شعر و هنر پیوند دارد. این نسبت، داستان او را به شخصیت ویلیام نزدیک میکند. گویی آپولون نیز پیشانی شکسپیر را بوسیده و به او نیروی آفرینش بخشیده است. شکسپیر همان شاعر و نمایشنامهنویس است که در حافظه فرهنگی جهان به چشمهای جوشان از خلاقیت تبدیل شده است. در این خوانش، شکسپیر میتواند صورتی از اورفئوس باشد. او برای بازگرداندن فرزند ازدسترفتهاش به قلمرو هنر قدم میگذارد، اما در نهایت نمیتواند او را به زندگی بازگرداند. او فقط میتواند تصویری از فرزندش را روی صحنه زنده کند.
این رفتوآمد میان خیال و واقعیت در سکانس کلیسا هم دیده میشود. دوربین صحنه را از نگاه اگنس دنبال میکند. ویلیام جلوتر حرکت میکند و بعد به سوی او برمیگردد. برای لحظهای این تصور شکل میگیرد که شاید قرار است اگنس او را از دست بدهد. اما منطق روایت چنین احتمالی را تایید نمیکند. فیلم بارها موقعیتهایی میسازد که خیال و ترس شخصیتها بر واقعیت روزمره سایه میاندازند و تماشاگر را میان این دو نگه میدارند.
نمونه دیگر، صحنهای است که اگنس برای زایمان میخواهد به جنگل و کنار شکاف برود. مادر ویلیام به او هشدار میدهد که سیل در راه است و نباید از خانه بیرون برود. ابتدا ممکن است تصور کنیم این هشدار به مخالفت او با طبیعتگرایی و شیوه زندگی اگنس مربوط است. بهویژه که اطرافیان، اگنس را به دلیل شناخت گیاهان و ارتباطش با طبیعت زنی جادوگر میدانند.
اما هشدار مادر درست از آب درمیآید و آب ناگهان از زیر در وارد خانه میشود. از نگاه خیالانگیز فیلم، انگار طبیعت به جای آنکه اگنس به سویش برود، خودش به استقبال او آمده است. از نگاه واقعگرایانه، البته با سیلی روبهرو هستیم که راه ورود به خانه را پیدا کرده است. فیلم میان این دو برداشت فاصلهای قطعی نمیگذارد.
همین دوگانگی را در صحنه بیماری جودیت هم میبینیم. همنت کنار خواهرش میخوابد و از مرگ میخواهد به جای او جانش را بگیرد. در منطق خیال، ممکن است تصور کنیم مرگ پیشنهاد او را پذیرفته یا همنت را با خواهرش اشتباه گرفته است. اما واقعیت سادهتر و تلختر است. نزدیک شدن همنت به جودیت باعث میشود او نیز در معرض بیماری قرار بگیرد. فیلم این اتفاق را چنان روایت میکند که تماشاگر میتواند همزمان هر دو برداشت را در ذهن داشته باشد.
ارتباط خانواده با طبیعت و حیوانات، تجربههای شهودی اگنس و حتی صحنههای پایانی در تئاتر گلوب نیز از همین جنساند. این تصاویر ما را به جهان خیالانگیز اگنس نزدیک میکنند. در این جهان خیالانگیز، طبیعت، مرگ و زندگی به یکدیگر راه دارند. فیلم این کیفیت را در اگنس و فرزندانش پررنگ میکند، اما درباره ویلیام کمتر به سراغ خیالپردازی میرود. شاید دلیلش این باشد که شکسپیر از پیش در ذهن تماشاگر جایگاه مشخصی دارد و نیازی نیست فیلم دوباره توانایی تخیل و خلاقیت او را اثبات کند. بااینحال، همین انتخاب باعث میشود بخشی از جهان درونی ویلیام در سایه باقی بماند.
از سوی دیگر، فیلم در بخش زیادی از روایت به نظر میرسد از زاویه دیدی فمینیستی به خانواده نگاه میکند و تجربه اگنس را در مرکز قرار میدهد. زنی را نشان میدهد که در برابر محدودیتهای جامعه و نگاه دیگران، تمام سختی زندگی را به تنهایی به دوش میکشد و ویلیام تا دقایق پایانی هیچ احساس وظیفهای ندارد. اما در ادامه، فیلم رنج، تلاش و مسیر خلاقانه ویلیام را برای نشان دادن احساساتش نیز به رسمیت میشناسد و از یک فمنیسم افراطی فاصله میگیرد. به این ترتیب، رابطه آنها به تقابل ساده و یک طرفه محدود نمیماند و هر دو با شیوهای متفاوت با فقدان روبهرو میشوند.
در پایان، همان شکاف جنگل را در فضای تئاتر گلوب نیز میبینیم. این بار دهانهای در دل صحنه، راه ورود همنت به جهان مردگان را تداعی میکند. این تصویر در آغاز با زایش و تولد پیوند داشت، در پایان به مرز میان زندگی و مرگ تبدیل میشود. فیلم با بازگرداندن این تصویر، دو سرنوشت را به هم وصل میکند. شکاف هم محل آمدن انسان به جهان است و هم راهی برای تصور بازگشت او از جهانی است که دیگر به آن دسترسی نداریم.

موسیقی، پس از سکوت
مکس ریشتر در پرسشوپاسخی که کمپانی پخشکننده منتشر کرده، توضیح میدهد که موسیقی فیلم را از منظر اگنس ساخته است. او سازهای دوره الیزابت را با صداهای الکترونیک ترکیب کرده تا موسیقی حالوهوایی شبحوار پیدا کند.
پیانوی سولو یا تنها را برای نمایش ظرافت اگنس به کار برده، چنگ را به صحنهای پیوند داده که ویلیام داستان اورفئوس را تعریف میکند و در گروه کر، صدای زنان را غالب نگه داشته است. در سکانس گلوب، صدای مردانه نیز به گروه اضافه میشود تا ورود اگنس به جهان ویلیام را بازتاب دهد.[۴] ریشتر میگوید قصد نداشته با موسیقی مسیر احساسات تماشاگر را تعیین کند. البته این توضیحات در قالب محتوای تبلیغاتی منتشر شدهاند و بهتر است آنها را در کنار نتیجهای که موسیقی در خود فیلم ایجاد میکند بسنجیم.
موسیقی در بخش بزرگی از فیلم پیش از تصویر شکل گرفته و در جریان فیلمبرداری نیز حضور داشته است. به گزارش وبسایت(The Ankler)، ریشتر پیش از آغاز فیلمبرداری حدود سی دقیقه موسیقی ساخت و ژائو آن را هنگام ضبط صحنهها پخش میکرد.[۶] در نسخه اولیه فیلمنامه، پایان با آخرین جمله هملت، باقی، سکوت است«The rest is silence»، و قطع تصویر به سیاهی شکل میگرفت.[۴] این پایان فیلمبرداری شد، اما ژائو و جسی باکلی احساس کردند که صحنه به تخلیه عاطفی موردنظرشان نمیرسد.[۸]
باکلی قطعه معروف سرشت روشنایی روز«On the Nature of Daylight» را برای ژائو فرستاد. این قطعه را ژائو پیشتر نشنیده بود. او هنگام رفتن به محل فیلمبرداری و گوش دادن به موسیقی، ایده تصویر دستهایی را پیدا کرد که در پایان به سوی همنت دراز میشوند.[۷] ریشتر میگوید این قطعه چهار روز بیوقفه در صحنه پایانی پخش شد و به بخشی از ساختار فیلم تبدیل شد. موسیقیای که او برای همان صحنه ساخته بود، در نهایت به تیتراژ پایانی انتقال یافت.[۵][۱۴]
ریشتر پیش از پذیرفتن این تصمیم از ژائو پرسید که آیا از انتخابش مطمئن است.[۵] او سرشت روشنایی روز«On the Nature of Daylight» را در سال ۲۰۰۴ برای آلبوم دفترهایآبی(The Blue Notebooks) ساخته بود. این آلبوم به گفته خودش واکنشی به جنگ عراق بود. این قطعه در سالهای بعد در آثار سینمایی و تلویزیونی متعددی، از جمله ورود(Arrival)، سرگذشت ندیمه(The Handmaid’s Tale) و جزیره شاتر(Shutter Island) استفاده شد.[۶] بنابراین موسیقی پیش از ورود به جهان همنت بار عاطفی و تداعیهای مستقل خودش را داشت.
بخش مهمی از انتقادها به فیلم نیز از همینجا آغاز میشود. منتقدان سینما، کلاریس لافری(Clarisse Loughrey) انتخاب این قطعه را غیرضروری میداند[۱۷] و پاتریک اسپرول(Patrick Sproull) به اصرار فیلم برای برانگیختن احساسات تماشاگر اعتراض میکند.[۱۶] ریچارد لاوسن بخشی از این انتقادها را وارد میداند، اما همچنان پایان فیلم را یکی از تاثیرگذارترین پایانهای سالهای اخیر ارزیابی میکند.[۱۵]
تناقض جالبی در شکلگیری این پایان وجود دارد، ایده دستهای درازشده از دل قطعهای بیرون آمد که پیشتر ساخته شده بود و به جهان روایی فیلم تعلق نداشت. در نتیجه، تصویر نهایی تا اندازهای از موسیقیای تاثیر گرفت که تداعیهای عاطفی آن از قبل در ذهن بخشی از تماشاگران شکل گرفته بود.
البته فیلم از ابتدا با نقلقولها و ارجاعات ادبی و تاریخی، بخشهایی از نمایشنامه هملت، افسونی به زبان انگلیسی کهن یعنی افسوننهگیاه(Nine Herbs Charm)[۳۲] و جملهای از استیون گرینبلت در آغاز فیلم ساختهشدهاست.[۱۲] قطعه ریشتر را هم میتوان یکی دیگر از این عناصر در همین مجموعه دانست. مسئله این است که این نقلقول چه چیزی به فیلم اضافه میکند، معنایی تازه درباره سوگ و پیوند با مرده، یا نیروی عاطفی آمادهای که تماشاگر را به واکنشی از پیش تعیینشده سوق میدهد؟
در نهایت، مسئله به تقابل دو پایان بازمیگردد. نسخه اولیه با جمله باقی، سکوت است«The rest is silence» تمام میشد. همان سکوتی که هملت پیش از مرگ به زبان میآورد و فیلم نیز آن را به عنوان آخرین کلام خود انتخاب کرده بود.[۴] اما نسخه نهایی این سکوت را کنار گذاشت و به جای آن، حرکت دستها و موسیقی ریشتر را نشاند. به این ترتیب، معنای پایان از تاکید بر غیاب و سکوت به سوی تماس و تلاش برای برقراری دوباره پیوند حرکت میکند. پرسش باقیمانده این است که آیا این تماس بدون موسیقی ریشتر نیز به همان اندازه معنا و قدرت عاطفی میداشت؟
هنر چه کاری با سوگ میکند
حرف سازندگان درباره پایان فیلم یکسان نیست، اما به برداشت مشترکی نزدیک میشود. ژائو رابطه میان صحنه و فضای بیرون از آن را به معبد تشبیه میکند.[۱] جسی باکلی بازیگر نقش اگنس، داستان را ظرفی میداند که به آدم کمک میکند با تجربههایی روبهرو شود که بهتنهایی توان نگه داشتنشان را ندارد.[۱۰] پل مسکال بازیگر نقش شکسپیر، پایان فیلم را آغاز مرحلهای تازه میخواند.[۸] مکس ریشتر سازنده موسیقی فیلم نیز از اصول گروه کر در تئاتر الیزابتی که تماشاگر را در تجربهای جمعی شریک میکند، حرف میزند.[۴] هرکدام از زاویهای متفاوت به یک تصویر میرسند، هنر فضایی مشترک برای مواجهه با رنج میسازد.
این فضای مشترک به رنجی خصوصی شکل عمومی میدهد و فیلم از پیامدهای چنین تغییری آگاه است. طبق داستان، اگنس هنگام ورود به لندن ابتدا از اینکه نام پسرش به ابزار یک نمایش تبدیل شده آزرده میشود.[۱۳] تغییر نگاه او با استدلال و توضیح ویلیام اتفاق نمیافتد. او صحنه را میبیند، ویلیام در نقش شبح ظاهر میشود، اگنس رابطه شبح با هملت را روی صحنه تماشا میکند.
فیلم مسئله تبدیل مرگ یک کودک به ماده خام هنر را از راه خود هنر پیش میبرد. اگنس در نمایش شباهتهایی با زندگی خودش پیدا میکند، دو برادر و پدری که در جایگاه مرده ظاهر میشود و پسری که با غیاب پدر روبهروست.[۸] اما همین سازوکار یک مسئله اخلاقی هم ایجاد میکند. آیا نمایش به اگنس امکان شناخت تجربهاش را میدهد یا احساسی را که قرار است کشف کند، از پیش برایش طراحی کرده است؟
خود هملت نظریهای درباره قدرت نمایش در برانگیختن احساس و آشکار کردن حقیقت دارد. او در پرده دوم میگوید شنیده است تماشاگرانی که مرتکب گناه شدهاند، هنگام تماشای نمایشی مشابه اعمال خود چنان تحت تاثیر قرار میگیرند که راز و جرمشان را فاش میکنند. به همین دلیل تصمیم میگیرد نمایشی ترتیب دهد تا وجدان پادشاه را به دام بیندازد.[۵۲]
همنت این سازوکار را وارونه میکند. تماشاگر گرفتار نمایش فردی گناهکار نیست. او مادری داغدار است که با دیدن صحنه، سوگ خود را دوباره تجربه میکند. در هر دو اثر، نمایش با بازآفرینی بخشی از زندگی تماشاگر بر صحنه بر او اثر میگذارد و در هر دو، این مواجهه از پیش طراحی شده است. بنابراین، پرسش درباره دستکاری عاطفی تماشاگر مسئلهای تازه در سینما نیست. خود نمایشنامه هملت نیز به قدرت هدایتشده تئاتر برای برانگیختن احساس و آشکار کردن حقیقت میپردازد.
ارسطو در «بوطیقا» میگوید تراژدی از راه ترحم و ترس به کاتارسیس چنین عواطفی میرسد. معنای دقیق کاتارسیس همچنان محل اختلاف است و معمولا سه برداشت اصلی از آن مطرح میشود، یعنی تخلیه، پالایش و روشنسازی.[۳۷] اختلاف منتقدان درباره همنت را هم میتوان در پرتو همین سه برداشت بررسی کرد. اگر کاتارسیس را تخلیه عاطفی بدانیم، فیلم در پایان به هدفش میرسد.
اما منتقدان میتوانند بپرسند تخلیهای که با چنین دقتی از پیش طراحی شده، چه ارزشی دارد. اگر آن را نوعی روشنسازی بدانیم، پرسش اصلی تغییر میکند، تماشاگر پس از این تجربه چه چیزی درباره سوگ، فقدان یا رابطه خود با مردگان درمییابد؟ به نظر میرسد خود ژائو نیز در روند ساخت فیلم به دنبال چنین تخلیهای بوده است. طبق گزارش لسآنجلستایمز، پایان اولیه با جمله هملت به نتیجه عاطفی موردنظر نمیرسید و ایده دستها این کمبود را برطرف کرد.[۸]
بااینحال، این تخلیه فقط تجربهای فردی نیست. فیلم آن را در قالب یک آیین جمعی به تصویر میکشد. باکلی از تسلیم شدن به احساس مشترک جمعیت حرف میزند و صحنه پایانی نیز با حضور صدها بازیگر فیلمبرداری شده است.[۹] اما باید میان جمعیت روی پرده و تماشاگران واقعی سینما تفاوت گذاشت. دستهایی که به سوی همنت دراز میشوند متعلق به بازیگرانی هستند که نقش تماشاگران تئاتر را بازی میکنند. فیلم از مخاطب سینما دعوت میکند خود را جای آنها بگذارد و به این جمع بپیوندد. به این ترتیب، کاتارسیس جمعی ابتدا در جهان داستان ساخته میشود و سپس به تماشاگر بیرون از فیلم پیشنهاد میشود.
خطر دیگری نیز در این میان وجود دارد، تبدیل مرگ همنت به عاملی برای موفقیت هنری پدرش. جاستین چانگ(Justin Chang)، در نقدی که کریس نیپ(Chris Knipp) به آن اشاره میکند، میگوید روایت فیلم این تصور را تقویت میکند که پشت یک اثر بزرگ، زخمی زندگینامهای قرار دارد و خلق اثر میتواند نوعی درمان باشد.[۱۸] ریچارد لاوسن نیز پایان را به شکوفایی اندوهی خصوصی در قالب یکی از ماندگارترین آثار هنری جهان تشبیه میکند.[۱۵] چنین برداشتی ممکن است مرگ همنت را به مقدمهای برای تولد شاهکار شکسپیر تقلیل دهد. گویی ارزش فقدان در اثری است که پس از آن پدید آمده است.
بااینحال، فیلم در بخشی از پایان خود از این برداشت فاصله میگیرد. ویلیام هنگام اجرای نمایش، اگنس را در میان تماشاگران میبیند، سپس به پشت صحنه میرود و فرو میریزد. بعدتر، نمایش را از کنار صحنه تماشا میکند.[۸] این جابهجایی اهمیت دارد زیرا ویلیام دیگر نویسندهای نیست که اثرش را از بیرون هدایت کند. او نیز به تماشاگر نمایش خودش تبدیل میشود. هنر برای او هم امکان مواجهه با فقدان را فراهم میکند، اما لزوما تسلی یا درمانی کامل به همراه نمیآورد.
اسطوره اورفئوس نیز میتواند این رابطه میان هنر و مرگ را روشنتر کند. ریشتر برای صحنهای که ویلیام داستان اورفئوس را تعریف میکند، از ساز چنگ استفاده کرده است.[۴] اورفئوس هنرمندی نوازنده چنگ است که با آواز خود به جهان مردگان میرود تا محبوب ازدسترفتهاش را بازگرداند، اما در نهایت او را دوباره از دست میدهد. میتوان گلوب را پاسخ فیلم به این اسطوره دانست. هنر توان بازگرداندن مرده به زندگی را ندارد، اما فضایی میسازد که زندگان بتوانند دوباره با تصویر او روبهرو شوند، به او نزدیک شوند و سرانجام دست از تلاش برای بازگرداندنش بردارند.
فرجام سخن
فیلم دو پایان متفاوت داشت. در نسخه نخست، نمایش با جمله باقی، سکوت است«The rest is silence» به پایان میرسید و تصویر به سیاهی میرفت.[۴] این پایان فیلمبرداری شد، اما در نسخه نهایی کنار گذاشته شد و جای خود را به صحنه دستها داد.[۸]
انتخاب میان این دو پایان، چکیده اختلافی است که در سراسر فیلم جریان دارد. سکوت میپذیرفت که هنر توان بازگرداندن مرده را ندارد و در نهایت، غیاب باقی میماند. صحنه دستها پیشنهاد دیگری میدهد، شاید چیزی از رابطه با مرده همچنان باقی بماند. این بار هنر امکان برقراری دوباره ارتباط با پسر ازدسترفته را فراهم میکند.
اگنس دست بازیگری را میگیرد که نقش همنت را بازی میکند، لحظهای با او پیوند برقرار میکند و سپس دستش را رها میکند. فیلم پایان دوم را انتخاب کرد، اما برای باورپذیر کردن آن به جمعیتی نیاز داشت که همزمان دست دراز کنند و موسیقی آشنای ریشتر همراهیاش کند. شاید ژائو میدانست تصویر مادری تنها که دستش را به سوی بازیگری دراز میکند، بدون همراهی جمعیت و موسیقی، در معرض خطری جدی است، ممکن است بهجای تاثیرگذاری، تصنعی یا حتی مضحک به نظر برسد.
بااینهمه، مهمترین ایده فیلم سادهتر و دقیقتر از اجرای پرشور پایان آن است. هنر مرده را بازنمیگرداند، اما میتواند فضایی بسازد که پدر و مادر در آن کنار هم قرار بگیرند و هرکدام با زبان خود به غیاب فرزندشان نگاه کنند. پدر با زبان نمایش و مادر با لمس، این مواجهه بهخودیخود ارزشمند است و برای اثرگذاری نیازی به تضمین اشک تماشاگر ندارد.
تمرکز روایت بر اگنس، تصویر شکسپیر را هم تغییر میدهد. او نابغهای نیست که رنج شخصی را به شاهکاری ادبی تبدیل میکند، او پدری است که در جهان فیلم، تنها از زبان شبح میتواند با پسر ازدسترفتهاش حرف بزند. هملت نیز از این زاویه، کمتر نمایش اندیشه و تردید فلسفی و بیشتر نمایش رابطه پدر و پسری است که یکی از آنها مرده است. اینها پیشنهادهای تفسیری فیلماند، نه حقیقتی اثباتشده درباره زندگی شکسپیر یا معنای نهایی نمایشنامه و از ارزش هملت هم چیزی کم نمیکنند. زیرا هملت اثری است که بیش از چهار قرن، بدون نیاز به این روایت زندگینامهای، خوانده و تفسیر شده است.
بااینحال، یک پرسش بیپاسخ میماند، اگر موسیقی ریشتر و جمعیت تماشاگران را از صحنه پایانی حذف کنیم، دست اگنس چه معنایی پیدا میکند؟ آن نسخه هرگز ساخته نشد و ما نمیدانیم سکوت چه چیزی از آن باقی میگذاشت.
منابع:
فیلم، مصاحبهها و عوامل:
[۱] Folger Shakespeare Unlimited, «Hamnet: Chloé Zhao and Maggie O’Farrell»
[۲] Filmmaker Magazine, گفتوگو با Łukasz Żal
[۳] Awards Watch, گفتوگو با Łukasz Żal
[۴] Focus Features, پرسشوپاسخ با Max Richter
[۵] TheWrap, «Why the Climax of Hamnet Uses Composer Max Richter’s Greatest Hit Instead of New Music»
[۶] The Ankler, «He’s the Reason Hamnet Makes You Cry»
[۷] Motion Picture Association, گفتوگو با Max Richter
[۱۰] NPR Fresh Air, گفتوگوی Terry Gross با Jessie Buckley
[۱۱] TV Movie, گفتوگو با Chloé Zhao
[۱۲] Criterion, Current, «Chloé Zhao’s Hamnet»
[۱۳] Wikipedia, «Hamnet (film)»
[۱۴] Wikipedia, «Hamnet (soundtrack)»
نقدها:
[۱۵] Richard Lawson, The Guardian
[۱۶] Patrick Sproull, The Independent
[۱۷] Clarisse Loughrey, The Independent
[۱۸] Justin Chang, The New Yorker
[۱۹] Justin Chang، «If you loved Hamnet, here’s what to watch next»
[۲۰] Slant Magazine
[۲۱] Deborah Ross, The Spectator
[۲۳] Jeffrey M. Anderson, Combustible Celluloid
[۲۴] The Catholic Herald
[۲۵] The Varsity (University of Toronto)
[۲۶] The AU Review
[۲۷] Rowetation (Substack), «Is Hamnet Grief Porn?»
تاریخ، رمان، شکسپیر و نظریه:
[۲۸] Stephen Greenblatt, نقد رمان Hamnet, The New York Review of Books, 14 January 2021
[۲۹] Folger Lost Plays Database, «Hamlet»
[۳۱] «Nine Herbs Charm» (Wikipedia)
[۳۲] «Hopkins’s translation of the Nine Plants Spell in Chloé Zhao’s film Hamnet» (Mimisbrunnr)
[۳۳] «A Hamnet herbarium», Provincetown Independent
[۳۴] SuperSummary، خلاصهی فصلهای رمان Hamnet
[۳۷] «Katharsis», Encyclopedia.com
[۴۰] Internet Shakespeare Editions, مقدمهی King John، بخش «Emotion»
[۴۱] Jonathan Bate, «Hamnet Revisited» (Substack)
[۴۲] Shakespeare Birthplace Trust, «Hamnet Shakespeare»
[۴۳] «Hamnet Shakespeare» (Wikipedia)
[۴۴] Folger, The Winter’s Tale, 5.3
[۴۵] Folger, Shakespeare & Beyond, «What happens in the statue scene of The Winter’s Tale?»
[۴۶] Stephen Greenblatt, Hamlet in Purgatory, Princeton University Press, 2001
[۴۷] Peter Goldman, review of Hamlet in Purgatory, Anthropoetics
[۵۱] Jacques Derrida, Specters of Marx, Routledge, 1994. «Hauntology» (Wikipedia)
[۵۲] Hamlet 2.2, Folger Digital Texts
[۵۳] Plato, Republic, Book 10, 605–606 (Perseus)
[۵۴] «Tragedy», Encyclopedia.com
[۵۶] Milan Kundera, The Unbearable Lightness of Being, 1984 «Kitsch» (Wikipedia)
دیدگاهتان را بنویسید