نقد فیلم خانه ای که جک ساخت ۲۰۱۸ The House That Jack Built | بهترین فیلم جنایی لارس فونتریر
با نقد فیلم خانه ای که جک ساخت 2018 The House That Jack Built با ما همراه باشید. جک یک مهندس ساختمان است که همیشه دلش میخواسته معمار شود؛ اما ظاهراً در تمام عمرش از ساختن یک خانه معمولی هم عاجز بوده است. حالا دوازده سال است که آدم میکشد، جنازههایشان را در سردخانه نگه میدارد و با وسواس عجیبی از آنها عکس میگیرد.
او معتقد است قتلهایش چیزی فراتر از جنایتاند؛ نوعی آفرینش هنری که برایش میتوان از ویلیام بلیک، گلن گولد و تاریخ معماری شاهد آورد. لارس فونتریر در خانهای که جک ساخت ما را به ذهن چنین آدمی میبرد که آنقدر برای خودش فلسفه بافته که دیگر نمیتواند بفهمد واقعیت فرقش با آنچه به آن فکر میکرده چیست!
فونتریر در طول فیلم مدام پای هنر، فلسفه، الهیات، تاریخ و حتی معماری نازیها را وسط میکشد از طرف دیگر، خود فیلم هم با نمایش بیپروای خشونت و رنج قربانیان قرار است ادعاهای هنری یک قاتل را به سخره بگیرد که تا چه اندازه خودش از همان رنجها برای خلق تصاویر هنری بهره میبرد؟
فهرست مطالب
Toggleخلاصه داستان
فیلم با صفحه سیاه شروع میشود. صدای چکه کردن آب و قدمهای سنگین میآید. جک دارد با ویرژیلِ دانته در یک تونل تاریک و نمور راه میرود. ما اولش اصلاً ورج را نمیبینیم، فقط صدای پیر و خستهاش را میشنویم.
جک میخواهد از خودش دفاع کند. مشکل جک این است که خودش را یک قاتل روانی معمولی نمیداند؛ او مهندس عمران است و همیشه عقده معمار شدن داشته. به ورج میگوید: «مهندس کسیه که فقط محاسبه میکنه تا ساختمون نریزه، اما معمار به سازۀ ساختمون روح میدمه.» جک چون در دنیای واقعی نتوانسته معمار شود، تصمیم گرفته با آثار جناییش معماری کند!
او در طول ۱۲ سال در دههی ۷۰ و ۸۰ میلادی در ایالت واشنگتن بیش از ۶۰ نفر را کشته و حالا میخواهد ۵ تا از قتلهایش را به صورت تصادفی به قول خودش ۵ حادثه تعریف کند تا ورج بفهمد او چقدر هنرمند بزرگی بوده. ورج هم یک لبخند تمسخرآمیز در صدایش هست و میگوید: «باشه پسرجان، تعریف کن ببینم چه غلطی کردی، ولی یادت نره کجا داریم میریم!»
حادثه و میانپرده اول
جک با یک ون قرمزرنگ شورولت توی یک جاده خاکی و جنگلی دارد میرود که یک زن شیکپوش عصبانی به نام پاتریشیا(اوما تورمن) جلویش را میگیرد. ماشین زن پنچر شده و وقتی خواسته جک بزند زیر ماشین، جک فلزی شکسته.
زن به زور سوار ون جک میشود تا او را ببرد به نزدیکترین آهنگری و جک شکسته را جوش بدهند. تمام طول راه، این زن یکسره فک میزند! از تنهاییاش میگوید، به رانندگی جک گیر میدهد و وسط حرفهایش برای اینکه سر به سر جک بگذارد، میگوید: «میدونی با این ون قرمز چقدر شبیه قاتلهای زنجیرهای شدی؟ البته قیافت انقدر پخمه و بیعرضهست که جربزه نداری یه مگس رو بکشی! جک هیچی نمیگه و فقط رانندگی میکنه. جک ماشین را جوش میدهند و برمیگردند سر وقت ماشینِ زن. زن دوباره جک را میگذارد زیر ماشین، اهرم را فشار میدهد و تق! جک دوباره از همان جا میشکند!
زن قاطی میکند، دوباره سوار ون جک میشود که برگردند آهنگری. توی راه، زن که اعصابش خرد است، جک آهنی شکسته را میگیرد جلوی صورت جک و با تمسخر میگوید: «اگه واقعاً قاتل زنجیرهای بودی، الان با همین جک میکوبیدی تو سرم تو خیلی بیعرضهتر از این حرفایی» جملهاش تمام نمیشود. جک در یک ثانیه، جک آهنی را از دست زن میقاپد و بوم! میکوبد وسط پیشانی زن. خون میپاشد روی شیشه و زن درجا میمیرد.
من خودم که این سکانس رو دیده بودم به نظرم اومد داستان در مورد کسیه که قاتل نیست اما زمینۀ روانی قاتل شدن رو داره و رفته رفته قاتل میشه! این زنه خیلی جک رو تحقیر میکنه و رانههای جک رو دستکاری میکنه فکر کردم شاید به همین خاطر جک کشتش و خب داستان که جلو رفت فهمیدم درست فکر کردم.
جک که حالا اولین قتلش را بدون برنامهریزی انجام داده، نیاز به جایی برای قایم کردن جنازه دارد. او قبلاً یک کارگاه متروکه در یک منطقه صنعتی خریده که در واقع یک سردخانه بزرگ برای نگهداری پیتزاهای منجمد بوده. اونجا یک سالن فلزی بزرگ وجود داره که همیشه دمایش زیر صفره و ته آن یک در کوچک دیگر وجود دارد که قفل است و جک هر کاری میکند نمیتواند قفل آن اتاقک پشتی را باز کند(این اتاقک قفلشده رو یادتون باشه چون یکی از کلیدهای ماجرای آخر فیلم هست. جک جنازه زن را میبرد میگذارد توی سردخانه و مثل یک تکه گوشت منجمد به قلاب آویزانش میکند.
جک شروع میکند به بافتن فلسفه درباره هنر. تصویر واقعی گلن گولد(پیانیست افسانهای و عجیبوغریب کانادایی) را میبینیم که دارد با حالت وسواسی و مستانه پیانو میزند. جک میگوید هنر از دل رنج و جنون درمیآید و سپس با شعر معروف ویلیام بلیک(شاعر و نقاش قرن ۱۸) به بحث ادامه میدهد. میگوید خدایی که بره(نماد معصومیت و قربانی) را آفریده، همان خدایی است که ببر(نماد خشونت و درندگی) را هم آفریده. جک میگوید: «پس خشونت من هم بخشی از طبیعت خداست! من ببرم و قربانیهام بره هستند!»
ورج مسخرهاش میکند و میگوید: «تو ببر نیستی جک، تو فقط یه عقدهای هستی که میخواد ادای ببرها رو دربیاره!» همزمان میبینیم که جک یک زمین فوقالعاده زیبا کنار یک دریاچه خریده و میخواهد خانه رویاییاش را بسازد. اسکلت بتنی و مدرن خانه را بالا میبرد، اما یک روز صبح که میآید به خانه نگاه میکند، حس میکند متریال و مصالح آنطور که میخواسته مچ نشدهاند. پس با پتک و بولدوزر میافتد به جان خانه و کل ساختمانی را که ماهها پایش زحمت کشیده، با خاک یکسان میکند!
حادثه و میانپرده دوم
جک در زندگی روزمرهاش به شدت درگیر وسواس تمیزی و چکین است. از آن آدمهایی است که اگر دستش به دستگیره در بخورد، باید ده بار دستش را بشوید، یا وقتی از خانه بیرون میآید، بیست بار برمیگردد ببیند گاز را بسته یا نه. وسواسش قاتل بودن را هم برایش به شکنجه تبدیل کرده چون افکار مزاحم وسواس فکری عملی ناگهان بعد از قتل او را محاصره میکنند و وی هم بارها شک میند که از خود اثری به جا گذاشته و یا مقتول واقعا مرده یا نه؟
در حادثه دوم، جک میانسالتر شده یعنی کمی زمان گذشته… او میرود در خانه یک زن بیوه به نام کلر و اولش میخواهد ادای مأمور بیمه را درآورد، بعد میگوید بازرس پلیس است و خلاصه آنقدر ضدونقیض حرف میزند که زن شک میکند و میخواهد در را ببندد، اما جک پایش را لای در میگذارد داخل رفته و گلوی زن را آنقدر فشار میدهد تا خفه شود.
جک دستکش دستش میکند، جنازه را میپیچد لای فرش و میگذارد پشت ون. بعد با وایتکس و دستمال، کل کف اتاق پذیرایی را برق میاندازد تا هیچ اثری از خون یا اثر انگشت نماند. میآید بیرون، سوار ون میشود، استارت میزند… اما یکدفعه مغزش سوت میکشد! در ذهنش تصویر پایه مبل میآید که نکند یک قطره خون زیر پایه مبل مانده باشد! پیاده میشود، قفل در خانه را باز میکند، میرود تو، مبل را بلند میکند؛ هیچی نیست! با این حال دستمال میکشد.
دوباره میآید بیرون، سوار ون میشود. تا میخواهد حرکت کند، فکر میکند: «نکنه وقتی کلر داشت دستوپا میزد، خون پاشیده باشه پشت اون تابلوی نقاشی روی دیوار؟» دوباره پیاده میشود، میرود تو، تابلو را از دیوار برمیدارد. پشت تابلو تمیز است، ولی جای تابلو روی کاغذدیواری کمرنگتر از بقیه دیواره! جک حس میکند اگر پلیس بیاید و ببیند تابلو کج شده، میفهمد قتلی رخ داده! پس تابلو را سر جایش میگذارد، بعد برش میدارد، بعد کل تابلوها را جابهجا میکند…
این رفتوبرگشت ۳-۴ بار تکرار میشود و آنقدر طول میکشد که شب میشود! در آخرین بار که جک عرقریزان دارد فرش را تمیز میکند، یک ماشین پلیس گشت در خانه ترمز میکند. افسر پلیس پیاده میشود و میبیند جک با قیافه مشکوک دم در ایستاده. جک از ترسْ شلوارش را خیس نکرده، اما با منمن کردن میگوید که پسر کلر است و دارد اسبابکشی میکند. پلیس یک نگاه به او میاندازد، باور میکند و میرود!
جک که دیگر توان بلند کردن جنازه را ندارد، جسد کلر را با طناب میبندد به سپر عقب ون و گاز میدهد! جنازه روی آسفالت خیس کشیده میشود و یک خط ممتد و قرمز از خون، از خانه کلر تا جاده اصلی روی زمین میافتد. صبح فردا، پلیسها میآیند در خانهی کلر، خط خون را روی زمین میبینند و راه میافتند که رد خون را بگیرند که مستقیم میرود به سمت سردخانهی جک! جک از دور دارد نگاهشان میکند و میفهمد کارش تمام است. اما ناگهان آسمان غرش میکند و یک رگبار سیلآسا میبارد و در عرض ده ثانیه، تمام خط خون را از روی آسفالت میشوید!
جک به ورج میگوید: «میبینی؟ اون بارون کار خدا بود! خدا داشت به من میگفت نترس، به هنرت ادامه بده!» از آن روز به بعد، وسواس جک تغییر شکل میدهد. او دیگر وسواس تمیز کردن صحنه جرم را ندارد، چون مطمئن است نیرویی ماورایی هوایش را دارد. در عوض، وسواسش تغییر شکل میدهد و به عکاسی از جنازهها تبدیل میشود او قبل از اینکه جنازهها را فریز کند، ساعتها آنها را در حالتهای عجیبوغریب تنظیم میکند و با دوربین قدیمیاش از آنها عکسهای هنری میگیرد. حتی به روزنامهها نامه مینویسد و زیرش امضا میزند: آقای فرهیخته(Mr. Sophistication).
جک برای اینکه به ورج ثابت کند چرا جنازهها را توی سردخانه نگه میدارد، مثال شراب یخزده(Ice Wine) را میزند که چطور انگورها وقتی روی درخت یخ میزنند و میپوسند پوسیدگی اشرافی یا Noble Rot شیرینترین و گرانترین شراب دنیا را به وجود میآورد. جک میگوید جنازههای توی سردخانهاش هم دارند به پوسیدگی اشرافی میرسند تا تبدیل به اثر هنری شوند!
ورج میگوید: «تو داری جنایتهات رو با فلسفهبافی توجیه میکنی.» جک هم در جواب، آلبرت اشپیر(معمار مخصوص هیتلر) را مثال میزند که ساختمانهایش را طوری طراحی میکرد که حتی هزار سال بعد، وقتی خراب و ویران شدند، باز هم ویرانههایشان باشکوه باشد(قبل از ادامه تشریف ببرید درمورد نظریه ارزش خرابه بخوانید).
حادثه و میانپرده سوم
وسط این روایت که معلوم نیست از قتل قبلی تا این قتل چند نفر دیگر کشته شدهاند یا چندسال گذشته جک احساس میکند نیاز به یک چالش جدید دارد. او با زنی تنها به نام جنی که دو پسر کوچک به نامهای جورج و گرامپی به معنی بداخلاق و اخمو، چون بچه همیشه اخم کرده دارد، طرح دوستی میریزد و نقش یک پدرخوانده مهربان را بازی میکند.
یک روز، جک این مادر و دو بچه را با لباسهای شکار به یک منطقه کوهستانی و یک دشت وسیع میبرد که دور تا دورش جنگل است. اول به پسرها یاد میدهد چطور با تفنگ شکاری دوربیندار شلیک کنند، چطور لاشه آهو را خالی کنند و قوانین شکار چیست. تا اینجا همه چیز شبیه پیکنیک است. ساعتی بعد، جک به زن و بچهها میگوید بروند پایین تپه تا او از بالا برایشان دست تکان بدهد. وقتی آنها به وسط دشت باز میرسند، جک آرام تفنگ دوربیندارش را مسلح میکند.
اولین گلوله را میزند به پای گرامپی(پسر کوچکتر). بچه با فریاد میافتد روی زمین. مادر و پسر بزرگتر شوکه میشوند و نمیفهمند تیر از کجا آمده. پسر بزرگتر میدود فرار کند، جک یک تیر میزند توی کمر او و درجا میکشدش. مادر پشت یک تپه خاکی کوچک سنگر میگیرد. جک خیلی خونسرد از تپه پایین میآید، سوتزنان نزدیک میشود و مادر را مجبور میکند بایستد و نگاه کند که چطور تیر خلاص را به سر پسر کوچکترش میزند. مادر از شدت وحشت و اندوه، دیگر حتی جیغ هم نمیکشد؛ مسخ شده. جک تفنگ را میگیرد سمت مادر، کمی مکث میکند و او را هم میکشد.
جک جنازهی مادر و دو بچه را روی چمنزار میچیند، دورشان را پر از لاشه کلاغها و پرندههای شکاری میکند تا از بالا شبیه یک تابلوی نقاشی شود.
در همین لحظه، یاد کودکی خودش میافتد. وقتی که پسربچه بوده در دشت، مردهایی را تماشا میکرده که با داسهای بزرگ، همزمان و هماهنگ گندمها را درو میکردند(استعاره از فرشته مرگ که بیتفاوت جان همه را میگیرد). و بعد صحنهای را میبینیم که جک کودک، یک جوجهاردک زرد و کوچک را میگیرد، با سیمچین یکی از پاهایش را قطع میکند و جوجه را میاندازد توی آب تا ببیند چطور گیج میزند و غرق میشود! یعنی ذات سادیستیک جک از کودکی در او بوده، نه اینکه جامعه او را خراب کرده باشد.
جک جنازه پسر کوچک را میبرد به سردخانه. چون این بچه در زمان زندهبودنش هیچوقت به جک لبخند نزده بود، جک تصمیم میگیرد جنازهاش را خشک(تاکسیدرمی) کند. او سیمهای فلزی را از داخل لپهای جنازه یخزده بچه رد میکند و با انبردست میکشد بالا تا دهان جنازه باز شود و یک لبخند مصنوعی، کجوکوله و به شدت ترسناک روی صورت یخزده بچه ایجاد شود! این تصویر یکی از کابوسوارترین صحنههای کل تاریخ سینماست.
کارش که با سیمکشی صورت گرامپی تمام میشود، کنار جنازه مینشیند و شروع میکند به توجیه کردن کار خودش برای ورج؛ او دوباره ماجرای انگورهای گندیده را پیش میکشد؛ برای ورج تعریف میکند که در فرانسه نوعی قارچ خاص به جان تاکستانها میافتد که به آن پوسیدگی نجیب میگویند. انگورها زیر این کپک چروکیده، بدبو و فاسد میشوند، اما معجزه ماجرا این است که مرغوبترین و گرانترین شراب جهان درست از همین تفالههای گندیده به دست میآید.
جک به اجساد روبهرویش نگاه میکند و با وقاحت تمام، جنایتهای خودش را با همان انگورهای پوسیده مقایسه میکند؛ ادعا میکند نیرویی از جنس طبیعت است که پلیدی و نابودی را برمیدارد و آن را به هنر ناب تبدیل میکند.
ورج که تمام این مدت فقط کنایه میزند، میان حرفش میپرد و دستش میاندازد، اما جک دستبردار نیست. او برای اینکه شأن قتلهایش را بالاتر ببرد، پای ویلیام بلیک و شعر معروفش را وسط میکشد: «همان خدایی که بره معصوم را آفریده، آیا ببر درنده و خونخوار را هم نساخته؟» از نظر جک، جهان بدون خون و شکارچی لنگ میزند؛ اگر قرار است برهای قربانی شود، دست ببر هم تقدس دارد. با همین خزعبلات فلسفی، جک حس میکند رسول برگزیدۀ خدا برای ویران و معنادار کردن دنیاست؛ رسالت دارد مثل آن مردهای داسبهدست کودکیاش، ساقههای زندگی را بیرحمانه درو کند تا فرم نهایی اثرش کامل شود.
تکرار مفهوم پوسیدگی نجیب در میانپرده دوم و سوم، معنادار است و فونتریر خواسته به ما بگوید ذهنیت جک درحال تحول است و توجیهات فلسفیای که برای جنایاتش میآورد نیز بالتبع گسترش پیدا میکنند. در میانپرده دوم، جک از این مثال برای توضیح علاقهاش به نگهداری اجساد در سردخانه و تبدیل آنها به آثار هنری استفاده کرد.
وی همانطور که پوسیدگی خاص انگورها را منشأ تولید شراب گرانبها و خوش طعم در نظر گرفته مرگ و فاسد شدن جسم انسان را نیز مقدمهای برای خلق زیبایی هنر و بیرون رفتن پلیدی از رفتار و تفکرات انسان در نظر میگیرد. در این مرحله، مسئله اصلی جک مشروعیتبخشیدن به نگاه هنری و عکاسی وسواسگونهاش از اجساد است.
در میانپرده سوم او میکوشد اصل جنایت و کشتار انسانها را با همان دلیل توجیه کند. از نگاه او، مرگ قربانیان همانند فساد انگورها، ماده خامی است که میتواند به آفرینش زیبایی منجر شود. به این ترتیب، ادعای هنرمند بودن از سطح توجیه رفتارهای پس از قتل فراتر میرود و به توجیه خود قتل میرسد.
در واقع، تفاوت دو پرده در این است که جک ابتدا میخواهد ثابت کند از اجساد میتوان هنر ساخت؛ اما در ادامه میکوشد ثابت کند خود کشتن نیز بخشی از فرایند آفرینش هنر است. ما مسیر تبدیل شدن یک قاتل وسواسی به فردی را مشاهده میکنیم که برای سادیسم خود رسالت هنری و حتی آسمانی قائل شده است.
حادثه و میانپرده چهارم
زمان پرش میزند و جک در خانهی چوبیاش(که دوباره ساخته و دوباره میخواهد خرابش کند چون چوبهایش را دوست ندارد!) با دختری جوان و بلوند به نام ژاکلین(با بازی رایلی کیو، نوه الویس پریسلی) زندگی میکند. جک به او لقب ساده(Simple) را داده، چون دختر به شدت سادهلوح، کمهوش و وابسته است. جک در این رابطه، اوج شخصیت خودشیفته(نارسیسیست) و روانآزارش را نشان میدهد. مدام دختر را تحقیر میکند، به او میگوید تو مغزت اندازه فندق است و لیاقت بودن با مرد فرهیختهای مثل من را نداری.
یک شب که جک مست است، تصمیم میگیرد یک بازی روانی راه بیندازد. به دختر میگوید: «میدونی من همون قاتل زنجیرهای معروفم که تا الان ۶۰ نفر رو کشته؟» دختر اولش میخندد و فکر میکند جک دارد شوخی میکند. جک عکسهای جنازهها را نشانش میدهد. دختر رفته رفته میترسد و میخواهد از خانه برود بیرون. جک در را قفل نکرده، اما دختر از ترس میرود سمت پنجره و داد میزند: «کمک! پلیس!»
یک چراغ از خانه روبهرو روشن میشود، اما هیچکس بیرون نمیآید. جک غشغش میخندد و میگوید: «ببین! حتی وقتی داری برای جونت التماس میکنی هم هیشکی آدم حسابت نمیکنه! چون تو هیچی نیستی!»
دخترک از ترس بر زمین مینشیند. جک برای اینکه به او آموزش بدهد، یک ماژیک قرمز برمیدارد و دور سینههای دختر خطچین میکشد تا به او نشان بدهد چطور میخواهد سلاخیاش کند. دختر با گریه از خانه فرار میکند و در خیابان به یک پلیس گشت پناه میبرد. جک میآید بیرون و به پلیس میگوید: «جناب سروان، ما یه کم مشروب خوردیم و دعوامون شده، خانمم عصبیه.» پلیس احمق هم لبخند میزند، دختر گریان را تحویل جک میدهد و میرود!
جک دختر را برمیگرداند خانه، او را با طناب میبندد و با یک چاقوی جراحی، هر دو سینهی او را از روی همان خطچینها میبُرد. بعد میرود بیرون، یکی از سینههای بریدهشده را میچسباند روی شیشهی جلوی ماشین همان پلیسی که بیخیال رد شده بود و از پوست سینه دیگر، برای خودش یک کیف پول کوچک درست میکند و پولخردهایش را در آن میگذارد! ورج به جک میگوید: «تو یه آشغال بزدلی جک. تو فقط زورت به زنهای سادهلوح و بچهها میرسه. این کجاش هنره؟» جک جواب میدهد: «تقصیر خودشون بود که انقدر احمق بودن!»
حالا دیگر خبری از آن جک وسواسی و مضطرب قتلهای اول که از ترس یک قطره خون ده بار به صحنه جرم برمیگشت نیست. با کشتن ژاکلین، تمام ژستهای روشنفکرانه و نغمههای شاعرانهاش هم دود میشود و به هوا میرود و فقط یک نفرت و حقارت خالص باقی میماند. جک در تمام این مدت این زن را ساده و احمق صدا میزد چون برای اینکه بتواند بر یک زن مسلط شود، اول باید او را در ذهن خودش خُرد و بیارزش میکرد.
او که از برقراری سادهترین ارتباط عاطفی یا جنسی عاجز است، کمبودهایش را با تیغ تحقیر و سرزنش و کم جلوه دادن ارزش دیگران در ذهن و بیرون ذهنش جبران میکند؛ زن زنده برای او موجودی ترسناک و غیرقابلکنترل است، اما وقتی پوستش را میکند و تبدیل به کیف پولش میکند، بالاخره خیالش راحت میشود که او را کاملاً در مشتش دارد.
ورج به این کارهای او به چشم یک عقده حقارت مردانه نگاه میکند و مسخرهاش میکند، اما ترسناکتر از خود جک در این حادثه، دنیایی است که دوروبرش است. ژاکلین در دل شهر، کنار پنجره و جلوی چشم یک مأمور پلیس برای نجات جانش التماس کرد، اما هیچکس تکان نخورد. همسایهها چراغها را خاموش کردند و پردهها را کشیدند تا خوابشان بهم نخورد، و پلیس هم ترجیح داد ماجرا را یک دعوای زنوشوهری برانداز کند.
جک در این مرحله به دیو مشهور داستانهای فولکلوریک تبدیل شده به این دلیل که در جامعهای زندگی میکند که مردمش کرخت و بیتفاوت شدهاند و هیچکس حوصله شنیدن فریاد کمک دیگری را ندارد.
حادثه و میانپردۀ پنجم
حالا به زمان حال(یعنی آخرین شب زندگی جک) میرسیم. جک تصمیم گرفته شاهکار نهاییاش را اجرا کند. او در کتابهای تاریخ خوانده که در جنگ جهانی دوم، سربازان نازی در اردوگاهها برای اینکه در مصرف گلوله صرفهجویی کنند، اسرا را در یک خط صاف پشت سر هم میبستند و با یک گلوله تمامفلزی(Full Metal Jacket) به نفر اول شلیک میکردند تا گلوله از جمجمه هر ۵ نفر رد شود و همهشان را با یک تیر بکشند.
جک ۶ تا مرد از جمله یک سیاهپوست، یک کهنهسرباز و چند نفر دیگر را دزدیده و در سردخانهاش، روی زمین به ردیف بسته و سرهایشان را روی یک تخته چوب با بست فلزی محکم کرده تا تکان نخورند. تفنگ را روی سهپایه کاشته و میخواهد شلیک کند. اما یک مشکل پیش میآید و آن اینکه جک موقع پر کردن تفنگ میبیند فشنگهایی که خریده، فشنگ شکاری معمولی(سرب نرم) است که توی سر نفر اول متلاشی میشود و به بقیه نمیرسد!
جک شال و کلاه میکند و میرود به مغازه اسلحهفروشی دوستش اَل تا فشنگ تمامفلزی بخرد. اما پلیسها که بالاخره بعد از ۱۲ سال رد جک را زدهاند، به مغازهدار سپردهاند که اگر جک آمد، لوَش بدهد. مغازهدار میفهمد جک قاتل است و تلفن را برمیدارد که به پلیس زنگ بزند، اما جک میپرد روی پیشخوان و با چاقو گلوی مغازهدار را میبُرد، فشنگها را برمیدارد و فرار میکند. جک برمیگردد به سردخانه تا ۵ مرد بستهشده را با گلوله جدید بکشد، اما صدای آژیر دهها ماشین پلیس از بیرون میآید که سردخانه را محاصره کردهاند.
جک که میبیند وقت تنگ است، دوباره میرود سراغ همان در قفلشده ته سردخانه که ۱۲ سال نتوانسته بود بازش کند. یکدفعه به ذهنش میرسد که شاید کلید یکی از قربانیها به این قفل بخورد. کلیدها را امتحان میکند و تق! در باز میشود! جک وارد اتاقک تاریک پشت سردخانه میشود. وسط اتاق، پیرمردی با کتوشلوار تیره ایستاده. او خود ورج است.
ورج به جک لبخند میزند و میگوید: «سلام جک. تعجب کردی؟ در واقع تو هیچوقت نتونستی اون خونه کنار دریاچه رو بسازی، چون مصالح واقعیت اینجا بود، توی این سردخونه! حالا قبل از اینکه پلیسها بریزن تو، خونهت رو بساز تا بریم.»
جک میفهمد که تمام این ۱۲ سال، جنازهها را برای همین لحظه جمع میکرده! پلیسها دارند با دستگاه جوشکاری در آهنی سردخانه را میبُرند. جک با عجله دستبهکار میشود و جنازههای یخزده و خشکشده زنها، مردها و بچهها را میآورد. جنازهها را مثل آجر روی هم میچیند. دستها و پاهای خشکشده را مثل ستون و طاق گوتیک در هم قفل میکند. سر قطعشدهای را میگذارد بالای سردر خانه و جنازه گرامپی را میگذارد جلوی در!
وقتی کلبه تکمیل میشود، جک به دنبال ورج به داخل خانه میرود و درست در همان ثانیه که پلیسها کمی در سردخانه را باز کردهاند جک از سوراخ کف اتاق مخفی، به همراه ورج به اعماق زمین سقوط میکند!
ساخته شدن این کلبه با جنازهها، نقطه پایانی بر بزرگترین عقده زندگی جک است. او که یک مهندس ساده بود، تمام عمرش حسرت میخورد که چرا یک معمار بزرگ و خلاق نشده است. سالها زمین خوشآبوهوای کنار دریاچه را خریده بود و بارها خانه را با چوب، آجر و سیمان بالا برده بود، اما هر بار از نتیجه کارش متنفر میشد و همهچیز را با پتک و بولدوزر خراب میکرد. او نمیفهمید چرا نمیتواند یک خانه معمولی بسازد؛ اما حالا در سرمای منجمد فریزر به جواب میرسد که ذهن سیاه و بیمار جک اصلاً با مصالح دنیای زندهها، با نور آفتاب و چوب درخت سازگار نبود.
تنها مصالحی که با ذات او جفتوجور میشد، همین گوشتهای یخزده، استخوانهای خشکیده و چهرههای کبود قربانیانش بود. وقتی جک آخرین جنازه را مثل طاق قوسی یک کلیسا روی سقف جا میاندازد و به داخل این آلونک گوشتی میخزد، بالاخره به شاهکار معماریاش میرسد اما به محض تکمیل شدن این بنا، زمان او هم در دنیای واقعی تمام میشود.
در مخفی انتهای کلبه که به چاه تاریکی باز میشود، پایان سفر زمینی اوست. اینجا تازه معلوم میشود ورج که تمام طول راه پای دردسرها و وراجیهای جک نشسته بود، کسی نیست جز ویرژیل شاعر باستانی که در کتاب کمدی الهی دانته، راهنمای ارواح در طبقات جهنم است. جک تمام این مدت مرده بوده و در حال اعتراف کردن به گناهانش، قدمبهقدم به قعر دوزخ نزدیک میشده؛ و حالا از میان دیوارهای گوشتی خانهاش، مستقیم به درون طبقات سوزان جهنم سقوط میکند.
اپیلوگ کاتاباسیس، سفر به اعماق دوزخ
پس از آنکه جک خانهاش را از اجساد قربانیان میسازد و از شکاف کف آن به اعماق زمین میرود، فیلم با عنوان اپیلوگ: کاتاباسیس(Epilogue: Katabasis) وارد مرحله آخر خودش میشود. کاتاباسیس اصطلاحی برگرفته از سنت ادبیات یونان باستان است و به معنای فرود قهرمان به جهان زیرین و سرزمین مردگان است. این الگو را در آثاری مانند ادیسه هومر، انهاید ویرژیل و کمدی الهی دانته میتوان دید. در این بخش نیز ورج، که آشکارا تداعی پوبلیوس ویرژیلیوس مارو(Publius Vergilius Maro) معروف به ویرژیل شاعر رومی و راهنمای دانته در سفر به جهنم است، جک را در این مسیر همراهی میکند.
نخستین نکته جالب در این بخش، بازگشت دیالوگهای آغاز فیلم است. همان گفتوگویی که با پرسش جک درباره امکان صحبتکردن در طول مسیر و پاسخ کنایهآمیز ورج درباره اعتراف مسافران آغاز شده بود، دوباره شنیده میشود. بازگشت را که ببینید متوجه میشوید که روایت پنج حادثه زندگی جک اعتراف است و از ابتدا در سفر او به دوزخ قرار داشته است. با این حال، فیلم زمان دقیق همه گفتوگوها را بهصورت خطی مشخص نمیکند و نمیتوان نتیجه گرفت که تمام مکالمات الزاماً پس از مرگ جسمانی جک اتفاق افتادهاند.
فون تریه در ادامه، جهنم را با مجموعهای از تصاویر سوررئال به نمایش میگذارد. در صحنهای، جک و ورج درون دو محفظه کروی شفاف، در اعماق آب دیده میشوند و به سمت مغاکی ناشناخته فرومیروند. پس از آن، تصاویر فرود از نردبانهای روشن در دل تاریکی مطلق را میبینیم. این گویهای شیشهای و نردبانها احساس محبوسشدن، انزوا و گذار جک از جهان مادی را تداعی میکنند.
در ادامه، جک و ورج از میان جنگل عبور میکنند و به دو آسیاب آبی میرسند؛ یکی منجمد و بیحرکت است و دیگری میچرخد. این تصویر تا جایی که فکر کردم بسیار شبیه اثر مشهور ازدواج بهشت و جهنم(The Marriage of Heaven and Hell) ویلیام بلیک است.
آسیابها همچنین یادآور تعبیر آسیابهای تاریک شیطانی(Dark Satanic Mills) در شعر دیگری از بلیک هستند که خواسته تصوری از سازوکار ویرانگر تمدن صنعتی که طبیعت و روابط انسانی را زیر چرخهای خود خرد میکنند اراده دهد. تقابل آسیاب منجمد با آسیاب در حال حرکت را هم میشود اینطوری تفسیر کرد که اینها بازتابی از مفهوم اضداد در اندیشه بلیک هستند؛ تقابل میان سکون و حرکت که در فضای جهنم فیلم به شکل ترسناک تجسم یافته است.
در همین مسیر، صدای وزوزی ممتد و آزاردهنده به گوش میرسد که هرچه جک و ورج پایینتر میروند، شدت بیشتری پیدا میکند. جک درباره منشأ آن سؤال میکند و ورج توضیح میدهد که انسانها طی هزاران سال کوشیدهاند مکان جهنم را از طریق صداهای تولیدشده در آن شناسایی کنند. به گفته او، فریادهای درد میلیونها انسان چنان در هم میآمیزند که دیگر صدای جیغ و ناله افراد بهصورت مجزا شنیده نمیشود و حاصل این تراکم رنج، صدایی شبیه وزوز است. بنابراین، جهنم در فیلم رنج انباشته تمام کسانی است که در طول تاریخ عذاب کشیدهاند و صدای مشترک درد آنها به شکل پیوسته در فضا جریان دارد.
فون تریه در ادامه به سراغ بازآفرینی نقاشی معروف قایق دانته(The Barque of Dante) اثر اوژن دولاکروا(Eugène Delacroix) در سال ۱۸۲۲ میرود. جک و ورج را سوار بر قایقی میبینیم که میان ارواح برهنه و عذابدیده حرکت میکند. محکومان در آب دستوپا میزنند و برای نجات خود به قایق چنگ میاندازند.
این صحنه با حرکت اسلوموشن چنان به تابلوی دولاکروا شبیه میشود که گویی نقاشی از حالت سکون بیرون آمده و به تصویر متحرک تبدیل شده است. این سکانس بازتابی از سنت نقاشی رمانتیسیسم و ترکیببندی اثر کلود ژریکو کلک مدوسا(The Raft of the Medusa) است. واقعا فونتریر خیلی خوب توانسته فیلمش را با خصوصیات زمانه حاضر و قبل اثر خودش پیوند بزند و این کار هر هنرمندی نیست چون همه هنرمندان و فیلمسازان اهل مطالعه فلسفه، روانشناسی، هنر و تاریخ نیستند! اگر خواستید اسم انگلیسی این آثار رو سرچ کنید ببینید به علت برخی صحنههای مستحجن نمیتونیم تصاویرشون رو اینجا بزاریم.
در این سکانسها جک یک حولۀ سرخ بر تن دارد که یادآور پوشش دانته در نقاشیهای مربوط به سفرش به دوزخ است. انتخاب این پوشش در ظاهر جک را به جایگاه قهرمان ادبی و تاریخی ارتقا داده که با ماهیت واقعی و جنایتش در تضاد است. در واقع، فیلم با تبدیل سفر یک قاتل زنجیرهای به سفری حماسی و اسطورهای، هم به او شکوه تصنعی بخشیده و هم این شکوه را به سخره میگیرد. از سوی دیگر، تبدیل ارواح عذابدیده به بخشی از یک تابلوی نقاشی همان تبدیل رنج و مرگ انسانها به ماده خام هنر است. خود فیلم هم برگشت اینجا برای جک هنرمند که قراره بره جهنم کف زد.
در ادامه، جک از ورج میپرسد که چرا احساس ناخوشایندی در دهانش دارد. ورج میپرسد آیا میخواهد نزدیکترین راه رسیدن به می را به او نشان بدهد؟ بهنظرم این جمله میتونه یک ارجاعی به ترانه آلاباما(Alabama Song) از برتولت برشت و کورت وایل باشه که اجرای گروه دورز(The Doors) نیز آن را مشهور کرده. حالا ممکنه بپرسید آخه اینجای فیلم هم باید طنز سیاه رو آورد؟ خب برادر من ژانر فیلم همینه دیگه!
اندکی بعد با هم پشت یک پنجره مین و ورج از پشت پنجره به همون دشت طلایی پر از گندم که توی کلیپ دیدید اشاره میکند و میگوید اینجا زمینهای بهشتی هستند و الان ما بهشون دسترسی نداریم. آخه چرا فونتریر باید بدون قصد و قرض و ارجاع بیاد ی دشت پر از گندم بزاره آخر فیلمش؟ معلومه که اینجا دشتهای الیزیوم(Elysian Fields) است.
در اسطورهشناسی یونان و روم، الیزیوم سرزمین آسودگی و آرامش ارواح برگزیده و نیکوکار به شمار میرود؛ قلمرویی از جهان پس از مرگ که در برابر تارتاروس(Tartarus)، سرزمین عذاب و مجازات جنایتکاران و انسانهای ظالم و بد قرار میگیرد.
در این دشت، مردانی سالخورده را میبینیم که با داسهای بزرگ بهصورت هماهنگ، مشغول دروکردن گندمها هستند. این تصویر جک را به یاد خاطره دوران کودکیاش میاندازد؛ همان مردانی که روزگاری در مزرعه گندم را درو میکردند و حرکت هماهنگ داسهایشان برای او تصویری مسحورکننده ساخته بود.
اینجا داسها معنایی فراتر از ابزار کشاورزی دارند و به نماد ازرائیل که پیشتر گفتیم تبدیل میشود. همانطور که داس ساقههای گندم را قطع میکند، مرگ نیز جان انسانها را بیاعتنا به تفاوتهایشان از زندگی جدا میکند. نمیدانم در این لحظه چه شده انگار که جک همه چیز را درست دیده و اشک میریزد! یا اینکه فهمیده چه ظلمی در حق دیگران کرده و حالا باید جانش را بدهد و به جهنم برود!
سپس جک و ورج به عمیقترین بخش دوزخ میرسند؛ یک غار نسبتا کوچک میبیند که دورش را دیوارههای صخرهمانند احاطه کردهاند و یک پل شکسته که انگار پل صراط است در آن وجود دارد. همچنین کف این گودال از مواد مذاب تشکیل شده. در روبروی جک آنطرف پل یک مسیر پلکانی و روشن به سمت بالا امتداد دارد. جک از ورج میپرسد آن مسیر به کجا میرسد و ورج توضیح میدهد که از آنجا میتوان از جهنم خارج شد و به سمت بالا رفت. زمانی پلی این دو سوی شکاف را به هم متصل میکرده، اما حالا مدتهاست که فروریخته است.
نکته مهم در گفتوگوی آنها این است که ورج به جک میگوید مقصد اصلی او دو طبقه بالاتر از این نقطه قرار دارد و او جک را به درخواست خودش برای تماشای عمیقترین بخش جهنم تا اینجا آورده است. بنابراین جک قرار نیست در همین نقطه متوقف شود. با این حال، وقتی چشمش به مسیر خروج میافتد، میپرسد آیا نمیتواند از دیواره صخرههای کنار پل بالا برود و خودش را به آن سوی شکاف برساند.
ورج میگوید که افراد زیادی پیش از او چنین تلاشی کردهاند، اما هیچکدام موفق نشدهاند و به او نیز توصیه میکند از این کار صرفنظر کند. با این حال، تصمیم را به خود جک واگذار میکند. جک که حتی در آستانه مجازات نهایی نیز نمیتواند از غرور و خودبزرگبینیاش دست بکشد، تصمیم میگیرد شانسش را امتحان کند. او خود را به دیواره صخره میچسباند و تلاش میکند از لبهها عبور کند.
اینجا آخرین نمود شخصیت جک را میبینیم. انسانی که تمام عمر تصور میکرد با هوش، محاسبه و تواناییهای خود میتواند بر هر مانعی غلبه کند، حتی در جهنم نیز حاضر نیست محدودیت سرنوشتش را بپذیرد. او به جای پذیرش راهی که ورج برایش در نظر گرفته، به دنبال راه فرار خودش میگردد. این رفتار از همان غرورش که در زندگی زمینی باعث شده بود خود را هنرمندی برتر از قواعد اخلاقی و انسانی بداند سرچشمه گرفته.
اما سنگی که دست جک به آن تکیه کرده سست میشود. پاهایش جای تکیه ندارند و تعادلش را از دست میدهد و از دیواره سقوط میکند. در واپسین لحظات، تصویر جهنم به نگاتیو تبدیل میشود؛ همان تکنیکی که جک در طول فیلم از آن به عنوان راهی برای کشف کیفیت شیطانی درونی نور یا همان نور تاریک(Dark Light) یاد کرده بود. در نگاتیو، ارزشهای روشن و تاریک تصویر وارونه میشوند و این وارونگی، بازتابی از جهانبینی معکوس جک است که مرگ را جایگزین زندگی، ویرانی را جایگزین آفرینش و خشونت را به جای هنر نشانده بود.
تاریخچه و پیشینه
در 18 ماه مه سال ۲۰۱۱ در کنفرانس خبری فیلم ملانکولیا در جشنواره کن، لارس فونتریر گفت: «من میفهمم هیتلر چطور فکر میکرد… شاید منم یه نازی باشم.» همین یک جمله باعث شد جشنواره کن او را عنصر نامطلوب(Persona Non Grata) جمع هنرمندان اعلام کند و سالها طرد شود. خانهای که جک ساخت اولین بازگشت رسمی او به کن بعد از آن بود اما او برای عذرخواهی از حضار نیامده بود و برعکس آمده بود تا با بنزین روی آتش جمع برقصد!
جک، خودانگاره بیپردۀ فونتریر است. فونتریر دهههاست از سوی منتقدان فمینیست و رسانهها متهم میشود به زنستیزی، آزار روانی بازیگران زن و ساختن آثاری که در آنها رنج انسان تبدیل به انرژی فرم اثر میشود. فونتریر در این فیلم صراحتاً گفته: «بله، حق با شماست؛ من یک سادیست تمامعیارم!»

در یک سکانس جک دارد درباره نمود هنر در ویرانی و معماری کلیساهای گوتیک لاف میزند و ناگهان فونتریر وسط فیلم بریدههایی از شاهکارهای قبلی خودش(عنصر جنایت، شکستن امواج، داگویل و ضدمسیح) را مونتاژ میکند! این یک حرکت بیسابقه در تاریخ سینماست. کارگردان، جنایتهای جک را دقیقاً در تراز کارنامه فیلمسازی خودش قرار میدهد. او به مخاطب و منتقدانش پوزخند میزند! همانطور که جک با اجساد قربانیانش در سردخانه خانه میسازد، من هم با تکهتکهکردن روح و جسم شخصیتهایم برای شما اثر هنری خلق کردهام؛ و هر دوی ما از نظر شماها مستحق طبقات زیرین جهنمیم.
او یک شوخی کوچک با اسرائیل کرد، مسئولان این جشنواره با صدور بیانیهای اقدام به اخراج وی از جشنواره کن کرده و بدون آنکه به عذرخواهی وی توجه کنند، در بیانیه خود نوشتند: «هیئت مدیره جشنواره عمیقا از اینکه لارس فونتریر از جلسه بحث و تبادل نظر برای بیان سخنان غیرقابلقبول، تحملناپذیر و مغایر با ایدهآلهای جشنواره استفاده کرد، متاسف است». این در حالی بود که پیش از آن فونتریر، 14 بار نامزد دریافت جوایز مختلف این جشنواره شده و 6 جایزه از جمله نخل طلا(بالاترین جایزه جشنواره کن) و همچنین جایزه ویژه هیئت داوران را برای فیلمهای رقصنده در تاریکی، شکستن امواج و اروپا طی سالهای مختلف دریافت کرده بود.
قاتل زنجیرهای نابغۀ هالیوود
از اواخر دهه ۱۹۸۰ و خصوصا با فیلم سکوت برهها(۱۹۹۱) و کاراکتر هانیبال لکتر و بعدها با سون دیوید فینچر، هالیوود یک اسطوره و آرکیتایپ به نام قاتل زنجیرهای نابغه بین ملت خلق کرده. آقا قاتل یک مرد کاریزماتیک، فیلسوف، باهوش با ضریب هوشی مافوق انسانی و استاد بازیهای فکری با پلیس است که جنایاتش را مثل مسابقه شطرنج اداره میکند. این مسئله به شکل ناخودآگاه به قاتل زنجیرهای هیبت جذاب، مرموز و حتی فریبنده میداد.
فون تریه در خانهای که جک ساخت خیلی شالودهشکنانه این اسطوره را با خاک یکسان میکند. جک او یک احمق تمامعیار، خودشیفته و به شدت دستوپاچلفتی است! در صحنه قتل اول، او حتی بلد نیست جک ماشین را جا بیندازد و از روی کلافگی و احساس حقارت و طرد شدن زن را میکشد. در قتل دوم، وسواس فکری عملی از شخصیت او یک لوده رقتانگیز جلوی چشمان ما گذاشته که ده بار برای تمیز کردن خیالی زیر صندلی برمیگردد و اگر حماقت محض پلیس و باران معجزهآسای آسمان نبود، همان روز اول دستگیر میشد.
فون تریه سازوکار فرار قاتلان را افشا میکند. جک به خاطر بیتفاوتی ساختار جامعه و فقدان همدلی در جهان مدرن است که دستگیر نمیشود. وقتی زن در حادثه چهارم لب پنجره داد میزند هیچکس پنجرهاش را باز نمیکند؛ وقتی پلیس جک را کنار زن مجروح میبیند، ترجیح میدهد چشم ببندد و وارد دعوای زنوشوهری نشود. فون تریه هالهٔ تقدس و نبوغ را از سر جنایتکار برمیدارد و خواسته بگوید خشونت عریان انسان در ذات خود پیشپاافتاده، رقتانگیز و فاقد هرگونه شکوه است(کتاب آیشمن در اورشلیم هانا آرنت را بخوانید یا درمورد ابتذال شر سرچ کنید).
جک همان اولِ بسمالله، در اعترافاتش به ورج میگوید مهندس است، اما همیشه حسرت معمار بودن را به دوش کشیده. این تقابل اصلاً شاهکلید فهم تمام روانپریشی یا رواننژندی او در فیلم است. در اتمسفر فیلم، مهندس بودن یعنی چرتکه انداختن، محاسبه و سرهمبندی کردن اما معمار بودن یعنی خلق کردن و دمیدن جان در کالبد بیجان اشیا جک در طول قصه مدام نقشه میکشد، مصالح میخرد و پی میریزد، اما هر بار قبل از اینکه کار بالا برود و شکلی به خودش بگیرد، با لودر میافتد به جانش و همهچیز را با خاک یکسان میکند.
چرا؟ چون ذهن بیمار جک فقط قلق آدم کشتن را بلد است. او از درک زندگی عاجز است و در وجودش آن ذوق و همدلی انسانی پیدا نمیشود که بتواند به یک اثر ماندگار جان بدهد. برای همین، آخر سر ناچار میشود خانهاش را با جنازه قربانیانش بسازد چرا که در تمام این سالها، تنها مصالحی که قلق کار با آن را یاد گرفته و میتواند روی آن مسلط باشد، همین گوشت و استخوان مُرده است. فونتریر با این استعاره تندوتیز، در واقع دارد پنجه میکشد به صورت هنرمندنماهایی که بیمایگی و توخالی بودنشان را پشت فرمهای افراطی و داستانهای پوچ در هالیوود پنهان میکنند.
فرهنگ زمینه و خصوصیات زمانه
لارس فونتریر در این فیلم دو دوره تاریخی را روی هم گذاشته و از برخورد آنها به تمام بنای فیلم جان بخشیده. در یک سوی ماجرا دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ آمریکا در ایالت واشنگتن قرار دارد که بستر زمانی داستان است و در سوی دیگر سالهای ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ که فیلم در هیاهوی سیاسی و فرهنگی آن ساخته و اکران شده. برای فهمیدن اینکه چرا جک تا این اندازه وقیح، خودشیفته و همزمان رقتانگیز است، باید هر دو زمانه را برایتان کالبدشکافی کنیم تا بفهمیم چرا قاتل زنجیرهای یک دوره در آینه دوره دیگر تابیده شده.
انتخاب ایالت واشنگتن و بازه زمانی دهههای ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ برای پرسه زدنهای جک و ون قرمزش معنادار است. این دو دهه در تاریخ جرمشناسی آمریکا به عصر طلایی قاتلان زنجیرهای شهرت دارند؛ نامهایی مثل تد باندی، گری ریجوی(قاتل رودخانه سبز)، جان وین گیسی و جفری دامر بر این زمانه سایه انداخته بودند. جالب است بدانید حتی تد باندی و گری ریجوی هر دو در همین ایالت واشنگتن و جنگلهای مرطوب، جادههای خلوت و حومههای سرد شمال غربی آمریکا قتلهایشان را انجام میدادند.
به نظر شما چرا در ساختار اجتماعی و اقتصادی آمریکای دهه هفتاد و هشتاد این قاتلها سر از تخم بیرون آوردند؟
پس از سرخوردگیهای جنگ ویتنام، رسوایی واترگیت و فروپاشی آرمانهای عدالتخواهانه و رهاییبخش جنبشهای دهه شصت جامعه آمریکا وارد لوپ فردگرایی افراطی، زوال همبستگی اجتماعی در جوامع سرمایهداری غرب و بیاعتمادی عمیق به نهادهای دولتی شد. با گسترش بزرگراههای بینایالتها و ساختن شهرکها در حومۀ شهرها، سبک زندگی آمریکاییها دگرگون شد و مردم مجبور شدند زحمت آنکه پیاده در فضای شهر قدم بزنند و به سر کارشان بروند را از سر خود باز کنند و وسیله نقلیه بخرند.
روابط همسایهها بهتدریج کمرنگ شد و پیوندهای اجتماعی مردم از بین رفت یعنی انسانها در حومههای شهرها و آپارتمانهای مجزا بهصورت متراکم کنار هم زندگی میکردند، اما هیچکس همسایهاش را نمیشناخت. در کنار گسست اجتماعی، زیرساختهای دیگر مانند پاسگاه پلیس هنوز سنتی و جزیرهای در ایالتها وجود داشت و گسترش پیدا نکرد. بانکهای اطلاعاتی یکپارچه وجود نداشت، آزمایش دیانای هنوز وارد کشف جرم نشده بود و دوربینهای مداربسته خیابانها را رصد نمیکردند. تمام این نشانهها را در فیلمهای دیگری مانند سه بیلبورد خارج از ابینگ، میزوری هم میتوانید تماشا کنید.
تلاقی این سبک زندگی فردگرایانه سرد با روی کار آمدن رونالد ریگان در دهه هشتاد و غلبه اقتصاد نئولیبرال، همدلی اجتماعی را بیش از پیش فرسود. وقتی فلسفه حاکم بر جامعه میگوید هر کس صرفاً مسئول بقای شخص خویش و اعمالش است، مرگ و ناپدید شدن دیگران به مسئلهای در حاشیه تبدیل میشود. اتفاقا در همان فیلم سه بیلبورد خارج از ابینگ، میزوری هم شما قاتلی را میبینید که دختر جوان یک خانواده را کشته و مردم هیچکدام واکنشی به این قضیه ندارند.
فونتریر از آن کارگردانهایی است که میتوان با قاطعیت گفت پشت انتخابهایش دلیل موجه و درست وجود دارد وی دقیقاً همین بستر تاریخی را گرفته و درون نطق روایت فیلمش گذاشته. وقتی در حادثه اول، زنی غریبه در جاده خلوت جنگل سوار ون جک میشود، یا وقتی جک سالها بدون هیچ مانعی میان شهر و طبیعت تردد میکند و آدم میکشد باید بدانید که با همان جغرافیای قتلهای تد باندی روبهرو هستیم حتی گچ گرفتن دست و پایش و تظاهر به ناتوانی جسمی که باندی برای فریب قربانیان به کار میبرد، در بازیهای روانی جک پژواک دارد.
مهمتر کرختی جامعه در حادثه چهارم است که ژاکلین از پنجره فریاد میزند و کمک میخواهد، اما چراغهای آپارتمانهای روبهرو یکییکی خاموش میشوند. آن بیتفاوتی، محصول ساختار جامعهای است که در دهه هشتاد به مردم یاد داده اگه دردسر نمیخواید پس پردهها را بکشید، صدای تلویزیون را زیاد کنید و درد همسایه را نبیند. ناکارآمدی و حماقت پلیس در فیلم و سیستم قضایی هم همینطور…
در پایان دهه هشتاد و در طول دهه نود میلادی جامعه که از مواجهه با خشونت بیمعنا و کور قاتلان واقعی دهههای قبل وحشتزده بود، در سینما و ادبیات دست به رام کردن و زیبا جلوه دادن کاراکتر قاتلها زد. با انتشار رمان و سپس فیلم سکوت برهها(۱۹۹۱) و خلق شخصیت هانیبال لکتر، و کمی بعد فیلم سون(۱۹۹۵) ساخته دیوید فینچر، الگوی تازهای تحت عنوان قاتل زنجیرهای به مثابه نابغه اشرافی و فیلسوف شکل گرفت.
در این الگو، قاتل مردی باهوشتر از تمام نیروهای پلیس، مسلط به موسیقی کلاسیک، ادبیات دانته، تاریخ هنر و الهیات، که قتلهایش را مثل یک چیدمان هنری بینقص یا یک موعظه اخلاقی طراحی میکرد است. هالیوود برای اینکه مردم بتوانند همزمان خشونت را ببینند و از آن لذت ببرنند به قاتل پرستیژ روشنفکرانه داد. حتی پیش از آن، در رمان روانی آمریکایی(۱۹۸۸) نوشته برت ایستون الیس، پاتریک بیتمن به عنوان محصول سرمایهداری والاستریت در دهه هشتاد تصویر شده بود که جنایت را در امتداد مصرفگرایی لوکس و کارهای وسواسیاش انجام میداد.
همانطور که پیشتر اجمالا گفته شد فونتریر تمام کلیشههای قاتل نابغه و فرهیخته را برمیدارد و آنها را به سخره میگیرد. جک میخواهد هانیبال لکتر یا جان دو(قاتل فیلم هفت) باشد؛ برای همین برای دست پیدا کردن به علت موجه قات به گلن گولد، ویلیام بلیک، گوته و معماری گوتیک استناد میکند.
به روزنامهها نامههایی با امضای آقای فرهیخته میفرستد و جسدها را با وسواس کنار هم میچیند. جک یک مهندس خشک و بیقریحه است که چون نمیتواند معمار و هنرمند باشد، ادای هنرمندان را درمیآورد. فونتریر به مخاطب مدرن که دهههاست در سینما و سریالهای جنایی با قاتلان باهوش همذاتپنداری کرده، سیلی میزند و میگوید قاتل زنجیرهای نابغه وجود ندارد همش توهمه آنچه هست یک خودشیفته رقتانگیز است که فقط به لطف تصادف و بلاهت جامعه اطرافش گیر نمیافتد.
فونتریر و ترامپ
اگر داستان فیلم در دهه هفتاد و هشتاد میگذرد، روح حاکم بر تولید آن کاملاً متعلق به سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۱۸ است. زمانی که فونتریر در فوریه ۲۰۱۷ خبر ساخت فیلم را رسانهای کرد، دونالد ترامپ تازه وارد کاخ سفید شده بود و جبهه راست افراطی و پوپولیسم اقتدارگرا در اروپا و آمریکا در حال پیشروی بود.
فونتریر در گفتوگو با گاردین درباره انگیزه ساخت فیلم توضیح داده که خانهای که جک ساخت تصویری از جهانی ارائه میدهد که در آن زندگی شرارتبار و تهی از روح است. او برای توصیف این نگاه بدبینانه، به ظهور دونالد ترامپ اشاره کرد و با لحنی طعنهآمیز او را انسان ترامپی[Homo trumpus] و پادشاه موشها[Rat King] نامید؛ گویی قدرت پیدا کردن ترامپ را نشانهای از تباهیای میدانست که فیلم قصد به تصویر کشیدن آن را دارد. او حتی در پیام ویدیویی نمایش ویژه فیلم در سینماهای آمریکا، با کنایه به تماشاگران گفت امیدوارم دیگر هرگز ترامپ دیگری نبینیم.[منبع]
ترامپ در سیاست و فرهنگ معاصر نمایندۀ الگوی خاصی از مردان سفیدپوست، متوهم، عاری از همدلی و به شدت خودشیفته است که هر شکست و رسوایی و حماقتی را به حساب نبوغ خود میگذارد، حقیقت را به نفع روایت شخصیاش جعل میکند، زنان را تحقیر میکند و مهمتر از همه، با وجود ارتکاب خطاهای آشکار، هیچوقت بابت هیچچیز مجازات نمیشود. جمله معروف ترامپ در کارزار انتخاباتیاش که گفته بود میتوانم وسط خیابان پنجم بایستم و به یک نفر شلیک کنم و هیچ رأیی را از دست ندهم به شکل ترسناکی در نطق دنیای جک هم هست.
جک حتی هنگام شکنجه سیمپل نیز دست از توجیه خود برنمیدارد. او با لحن طلبکارانه از مظلومیت مردان در برابر زنان حرف میزند و ناکامیهای شخصیاش را به گردن جنس مخالف میاندازد. این ادبیات یادآور گفتمان انجمنهای اینترنتی مردان خشمگین، جریان موسوم به حقوق مردان و فرهنگ اینسلها(Incels) است که در اواخر دهه ۲۰۱۰ در فضای مجازی حضور پررنگتری پیدا کردند و بروز آن را در تولید فیلم آبسشن که در فضای یوتیوب منتشر شد هم دیدیم! مردانی که خود را طردشده و محروم میدانند، زنان را مسئول ناکامیهایشان معرفی میکنند و گاه خشونت را راهی برای انتقام از جامعه میپندارند.
این تصویر در فضای آمریکا طی سال ۲۰۱۸ معنای سیاسی و اجتماعی گستردهتری پیدا میکند که تیراندازیهای مردم و حملات خشونتآمیز با انگیزههای زنستیزانه و برتریطلبانه بار دیگر توجه افکار عمومی را به خود جلب کرده بود. فونتریر با شخصیت جک انگار خواسته بگوید انسانی که احساس برتری و استحقاق شخصیاش چنان گسترش یافته که دیگران را از حق ابتدایی حیات محروم میکند مستحق مرگ است. ببینید نگویید که اینها ارجاعات غیر مستقیم انتزاعی ذهن خود بنده هست که این نوشته را برای شما آوردم. اگر فونتریر را بشناسید چنین نمیگویید او کارگردان معمولی نیست!
اپستین و مصونیست چهرههای با نفوذ سیاسی
فیلم خانهای که جک ساخت در مه ۲۰۱۸ در جشنواره کن زمانی که فضای فرهنگی سینما بهشدت تحت تأثیر افشاگریهای مربوط به هاروی واینستین و گسترش جنبشهای MeToo# و Time’s Up قرار داشت به تصویر درآمد. سقوط واینستین در اکتبر ۲۰۱۷، بحث درباره آزار جنسی، سوءاستفاده از قدرت و مصونیت چهرههای بانفوذ سینما را به مسئلهای محوری در هالیوود و سینمای جهان تبدیل کرده بود.
برای لارس فونتریر، این تحولات جنبهای شخصی نیز داشت. در اکتبر ۲۰۱۷، بیورک، خواننده و بازیگر فیلم رقصنده در تاریکی، علناً فونتریر را به آزار جنسی و روانی در جریان تولید این فیلم متهم کرد. همزمان، شرکت فیلمسازی او، زنتروپا، و شریک دیرینهاش پیتر آلبک جنسن نیز با اتهاماتی درباره آزار و تحقیر کارمندان زن روبهرو شدند.
این اتهامات در شرایطی مطرح میشد که آثار فونتریر سالها موضوع مناقشه منتقدان فمینیست بودند. از شکستن امواج و داگویل تا ضد مسیح و نیمفومانیاک، بخش مهمی از سینمای او بر نمایش رنج، شکنجه و فروپاشی روانی زنان استوار بوده است. منتقدان بارها این پرسش را مطرح کرده بودند که چرا آثار او برای دستیابی به تأثیر دراماتیک و زیباییشناختی، تا این اندازه بر بدن و رنج زنان تکیه میکنند. حالا در فضای پس از MeToo#، این پرسش دیگر به تحلیل محتوای فیلمها محدود نمیشد و رفتار شخص کارگردان و مناسبات قدرت در پشت صحنه نیز زیر ذرهبین قرار گرفته بود.
در چنین فضایی فونتریر بهجای فاصله گرفتن از خشونت زنستیزانه آثارش، شخصیتی را در مرکز روایت قرار داد که خشونت علیه زنان را به هنر و دستاوردی شخصی تبدیل میکند. شکنجه ژاکلین و بریدن سینههای او، همچنین قتل جنی و دو فرزندش، نمونههای آشکار این رویکردند.
آیا خلق اثری هنری میتواند رنج و استثمار انسانهای واقعی را توجیه کند که انقدر هالیوود قاتلها را کاریزماتیک نشان داده؟ از آنطرف هم برخی گفتهاند جک برای توجیه جنایتهایش به ارزش هنری آنها متوسل میشود؛ همانطور که در مناقشات پیرامون سینمای فونتریر، بارها این مسئله مطرح شده بود که آیا ارزش زیباییشناختی آثارش میتواند نمایش مکرر رنج زنان را توجیه کند؟ اینها همه برای این است که جلوی نگاه نقادانه او را با ایراد گرفتن بر خود کارش بگیرند! راستی حالا که متن رو تا اینجا خوندید یکم هم درمورد سردمداران ماجرای اپستین فکر کنید که نقدهای فونتریر را وارد نمیدانند!
تابوی فاشیسم، میراث هولوکاست و بازگشت عنصر نامطلوب به کن
یکی دیگر از لایههای کلیدی فرهنگ زمینه در این فیلم، وسواس جامعه اروپایی نسبت به میراث جنگ جهانی دوم، نازیسم و مرزهای آزادی بیان در هنر است. همانطور که پیشتر هم گفتیم در سال ۲۰۱۱، فونتریر در کنفرانس خبری فیلم ملانکولیا در کن، با شوخطبعیِ تاریک و کنترلنشدهاش گفت که هیتلر را درک میکند، به آلبرت اشپیر(معمار محبوب هیتلر) علاقه دارد و به طعنه خودش را نازی نامید. مدیران جشنواره کن که در برابر حساسیتهای سیاسی و تاریخی اروپا به شدت محافظهکار بودند، بلافاصله او را عنصر نامطلوب اعلام و از جشنواره اخراج کردند.
هفت سال بعد، در سال ۲۰۱۸، در شرایطی که جبهه راست افراطی و نئوفاشیسم در اروپا و آمریکا پاشنهدار شدند و به یک تهدید واقعی سیاسی تبدیل شده بودند کن فونتریر را بخشید و خانهای که جک ساخت را در بخش خارج از مسابقه پذیرفت. اما فونتریر که زخم آن طرد شدن و ریاکاری نهادهای فرهنگی را فراموش نکرده بود، کل آن رسوایی را برداشت و در تار و پود فیلمش بافت.
در فیلم، جک با هیجان از بمبافکنهای استوکای آلمان نازی حرف میزند، تصاویر مستند اردوگاههای مرگ و اجساد هولوکاست را نشان میدهد و در حادثه پنجم، شش مرد را روی زمین میخواباند تا آزمایش کند آیا واقعاً سربازان نازی در جنگ جهانی دوم برای صرفهجویی در مهمات، چند نفر را با یک گلوله میکشتند یا نه. حتی مهمتر از آن، جک در تحلیلهایش مستقیماً به آلبرت اشپیر، معمار هیتلر، و نظریه ارزش ویرانه(Ruin Value) او ارجاع میدهد که میگفت بناهای رایش سوم باید طوری ساخته شوند که حتی هزار سال بعد، وقتی به ویرانه تبدیل شدند، شکوهی رمانتیک و باستانشناسانه داشته باشند.
این ارجاعات، پاسخ مستقیم فیلم به فضای سانسور و حساسیتهای سیاسی اروپا در دهه ۲۰۱۰ است. فونتریر میخواهد ریاکاری فرهنگ رسمی غرب را برملا کند که در کنفرانس خبری از شنیدن نام هیتلر و اشپیر به وحشت میافتد و کارگردان را طرد میکند، اما در عمل، زیبایی فاشیستی قدرت، ویرانگری و کالایی کردن بدن انسانها را در سیاست و رسانه روزمره خود تولید میکند.
در اواخر دهه ۲۰۱۰، به لطف اینترنت پرسرعت، شبکههای اجتماعی و گردش بیپایان ویدیوهای واقعی از خشونت(از ویدیوهای سربریدن داعش گرفته تا تصاویر تیراندازیهای خیابانی و بوروتالترین فیلمهای ترسناک)، چشم مخاطب مدرن به یک کرختی و اشباع کامل رسیده بود. سینمای هنری اروپا(آرتهاوس) هم که روزگاری با آثار پازولینی، هانکه یا خود فونتریر تماشاگر بورژوا را شوکه و بیدار میکرد، در سال ۲۰۱۸ به یک کالای رام و جشنوارهای تبدیل شده بود؛ فیلمهایی مؤدب و باب طبع کلاسهای دانشگاهی که مخاطب پس از دیدنشان با وجدانی آسوده به شام شبانه کن میرفت.
فونتریر در این بستر، با بحران ناممکن شدن شوک وارد کردن به مخاطب روبهروست. چطور میشود تماشاگری را که در عصر دیجیتال همهچیز دیده و به همهچیز بیحس شده، دوباره تکان داد؟ و چطور میشود سینمای آرتهاوس را از این ادب بورژوایی نجات داد؟
تأثیر این وضعیت بر فیلم، در لحن گروتسک و کمدی سیاه آن است. فونتریر میداند که خشونت صرف دیگر کسی را به تفکر وا نمیدارد، بنابراین خشونت افراطی تاکسیدرمی کردن جسد یک کودک و ساختن لبخند مصنوعی روی صورتش، یا ساختن کیف پول از سینه بریده یک زن را با کمدی اسلپاستیک و بحثهای سنگین فلسفی درباره ویلیام بلیک و کمدی الهی دانته قاطی میکند.
فیلم محصول زمانهای است که در آن تصویرها دیگر معنایی ندارند و رنج دیگران به سرگرمی تبدیل شده است. وقتی در اپیلوگ کاتاباسیس جک به دوزخ میرود و صدای وزوز کرکننده رنج میلیونها انسان را در مزارع ابدی میشنود، یا وقتی خودش را در قایق دانته اثر دولاکروا جا میزند، فیلم دارد به فرهنگ زمانه خودش پوزخند میزند که در آن مرز میان هنر و پورنوگرافی خشونت، میان دانته و یک قاتل زنجیرهای حقیر و میان زیبایی و سادیسم به کلی پاک شده است.
خانهای که جک ساخت در نهایت بنایی است که مصالحش از انزوای اجتماعی دهه هشتاد، اسطورههای دروغین هالیوود در دهه نود و وقاحت سیاسی و بحران اخلاقی اواخر دهه ۲۰۱۰ فراهم شده؛ خانهای از گوشتهای منجمد که روی سر سازندهاش و زمانهاش خراب میشود. بیاید یه کفی هم برای بازیگر اصلی این اثر بزنیم دمتگم آقای مت دیلون هر بازیگری شاید این فیلمهارو بازی نکنه.
مبانی تئوریک و معرفتی
برای شناخت بنیادهای فکری هر اثر هنری، باید از سطح روایت و ماجرا عبور کرد و به مفروضاتش که تصویر آن اثر از انسان، جهان، خدا و حقیقت بر آنها استوار است را کاوید. هر منظومه فکری، چه بهصراحت و چه بهصورت ضمنی، پاسخی به این پرسشها میدهد. انسان چیست و چه جایگاهی در هستی دارد؟ جهان بر چه نظمی استوار است و آیا غایت و معنایی در آفرینش وجود دارد؟ نسبت خداوند با جهان و شرارت انسانی چیست؟ انسان از چه راهی میتواند به حقیقت دست پیدا کند و چه نسبتی میان دانش، اخلاق و زیبایی برقرار است؟
در خانهای که جک ساخت، میتوان مجموعهای از نگرشهای نیهیلیستی، فردگرایانه و زیباییشناختی را مشاهده کرد که در کنار ارجاعات الهیاتی و ادبی اثر قرار گرفتهاند. محور اصلی این منظومه فکری، تزلزل مرزهای میان خیر و شر، زیبایی و زشتی، آفرینش و ویرانی است.
هر کسی که دست به ساختن اثری میزند، چه بخواهد و چه نخواهد، از دریچه نگاهش به مفاهیم زندگی کارش را خواهد ساخت. همانطور که نمیشود فرم را از محتوا جدا کرد، تعریف کردن یک قصه هم بدون یکسری پیشفرضها ممکن نیست.
آدمی که مینشیند پای روایت کردن، پیش از هر چیز تکلیفش را با چند سؤال اصلی روشن کرده است؛ اینکه اصلاً انسان چه موجودی است، دنیا چطور جایی است، خدا کجای این ماجرا ایستاده و حقیقت را کجای این شلوغی باید پیدا کرد. کل بنای داستان روی همین فرضهای اول بالا میرود اما رفته رفته مفروضات دنیا در زیرمتن پنهان میشوند. برای همین، هیچ هنرمندی را پیدا نمیکنید که کارش، آینه نگاه خودش به دنیا نباشد.
چرا؟ چون هنرمند که بیرون از این دنیا نایستاده تا مثل یک دوربین مداربسته، فقط اتفاقها را ضبط کند و بگذرد. او به محض اینکه دهان باز میکند تا قصه بگوید، مجبور است دست به انتخاب بزند؛ باید معلوم کند آدمهای قصهاش چرا عاشق میشوند، چرا به هم رکب میزنند، از چه میترسند، پای چه چیزی حاضرند جان بکنند و ته تمام این انتخابها به کجا میرسد.
خب او جواب این چراها را از کجا میآورد؟ از همان فهمی که خودش از آدمیزاد و زندگی دارد. حتی وقتی میرود سراغ ساختن یک دنیای کاملاً خیالی، باز هم ناچار است قانونهای آن دنیا را خودش بنویسد و خودش تعیین کند آنجا چه چیزی شدنی است، چه چیزی نشدنی است و هر کاری چه تاوانی دارد.
بنابراین، جهانبینی مثل ادویه نیست که هنرمند اول غذایش را بپزد و آخر سر، اگر دلش خواست، کمی هم از آن روی داستانش بپاشد یا نپاشد. این نگاه از همان قدم اول، توی انتخاب اتفاقها و تراشیدن انگیزهها حضور دارد. ممکن است فیلمساز یا نویسنده یک کلمه هم مستقیم از عقایدش حرف نزند، یا اصلاً خودش هم حواسش نباشد چه پیشفرضهایی ته ذهنش نشسته؛ اما محال است بتواند جهانی را روایت کند که هیچ ردی از تصورش درباره چگونگی کار کردن آن جهان نباشد.
حالا با همین حسابوکتاب، باید رفت سراغ خود فیلم. این فیلم دنیا را چهجور جایی میبیند؟ آدمیزاد توی این دنیا چه کاره است؟ آدمهای این دنیا چه سوالاتی دارند؟ حقیقت را چطور میشود شناخت و اصلاً چه تضمینی هست که اگر حقیقت را فهمیدیم، عدالت هم اجرا شود؟
انسان منظومه فکری اثر حاضر بر نوعی نگاه تقلیلگرایانه استوار است که در آن، ابعاد متعالی وجود انسان جایگاه روشنی ندارند. انسان در تلقی مذکور بیش از آنکه موجودی برخوردار از کرامت، اراده اخلاقی و غایت وجودی باشد، موجود تکبعدی مادی است که میتوان بدنش را تجزیه کرد، تغییر داد، به ابزار تبدیل کرد و در خدمت اراده فرد دیگری قرار داد. لذا بدن از مرتبه ظهور وجود انسانی فراتر میرود و به بنیان و ماهیت او تبدیل میشود آری انسان چیزی بیشتر از این بدنش نیست.
این نگرش با فردگرایی افراطی نیز پیوند دارد. فرد، اراده شخصی خود را بر هر معیار بیرونی مقدم میشمارد و برای خواستههایش به مرجع اخلاقی مستقلی احتیاجی نمیبیند. در نتیجه، رابطه انسان با دیگران بر پایه احترام متقابل، همدلی و مسئولیت شکل نمیگیرد؛ دیگری به موجودی تبدیل میشود که ارزشش را میزان سودمندیاش برای تحقق خواستههای فرد تعیین میکند. چنین برداشتی از انسان، زمینه نظری مناسبی برای سلطهجویی فراهم میآورد.
در این چارچوب اساساً مفهوم کرامت انسان از جایگاه خود خارج میشود. ارزش انسان دیگر به حقیقت وجودی، عقلانیت، اراده و منزلت اخلاقی او وابسته نیست و میتواند تحت تأثیر قدرت، ظاهرش، کارکرد یا قابلیت استفادهاش تغییر کند. نتیجه چنین نگرشی، از میان رفتن مبنای ثابت برای دفاع از حرمت انسان است.
جهان اثر اما تصویر سرد و رو به زوال از هستی را در خود جای داده. طبیعتش عرصه تنازع، مرگ، پوسیدگی و دگرگونی مداوم است. تولد و مرگ، رشد و فساد، آفرینش و تخریب، اجزای فرایندی هستند که لزوماً به غایتی اخلاقی یا متعالی منتهی نمیشود. پدیدههای طبیعی در چارچوب همین چرخه فهمیده میشوند.
در نگرش مذکور مرگ و پوسیدگی میتوانند زمینه پیدایش زیبایی تلقی شوند. از همین رو، مفهوم پوسیدگی اشرافی(Noble Rot) اهمیت پیدا میکند؛ در شرایط خاص، فساد انگور را به مرحلهای میرساند که محصول آن در فرایند تولید شراب ارزشمند به شمار میرود. این الگو در سطحی گستردهتر به نگرشی درباره هستی جک تبدیل میشود که بر اساس آن، نابودی و زوال میتوانند مقدمه آفرینش زیبایی باشند.
ارجاع به نظریه ارزش ویرانه(Ruin Value) آلبرت اشپیر نیز در همین چهارچوب معنا پیدا میکند. در این نگاه، حتی فروپاشی یک سازه میتواند بخشی از شکوه و ارزش زیباییشناختی آن به شمار رود. بنابراین، ویرانی خود میتواند در مقام ماده اولیه تولید اثر هنری قرار بگیرد و اصلا دیگر در مقابل آفرینش نیست.
از این منظر، جهان به مجموعهای از فرایندهای مادی رو به زوال تقلیل پیدا میکند و معنای هستی بیش از آنکه در نسبت اجزا با غایتی فراتر از خودشان جستوجو شود، در امکان تبدیل شدن آنها به شکلها و صورتهای تازه قرار میگیرد. برداشت مذکور به نیهیلیسم در وجود شباهت دارد زیرا برای هستی، غایت و ارزش ثابتی بیرون از مناسبات مادی و خواستههای انسانی در نظر نمیگیرد.
البته تصویر جهان در این منظومه کاملاً یکدست نیست. اشاره به جهان پس از مرگ، دوزخ و مجازات اخروی نشان میدهد که ساختار فرجام نیز در آن حضور دارد. همین مسئله تنشی میان تصویر جهان طبیعی بیتفاوت و تصویر جهان اخروی دارای پیامد اخلاقی ایجاد میکند که در بررسی خداشناسی اثر اهمیت خواهد داشت.
نسبت خداوند با شرارت و خشونت انسان با ابهام همراه است. مسئله اصلی، چگونگی حضور شر در جهانی است که منشأ آفرینش آن به خداوند نسبت داده میشود. اگر خداوند خالق طبیعت و تمام موجودات است، چگونه میتوان وجود شکارچی و شکار، درندگی و معصومیت، نابودی و حیات را در کنار یکدیگر فهمید؟
این پرسش در فلسفه و الهیات با عنوان مسئله شر شناخته میشود. مسئله شر از مهمترین چالشهای الهیات خداسو است؛ زیرا باید توضیح دهد چگونه وجود شرارت، رنج و بیعدالتی با صفات علم، قدرت، حکمت و خیر مطلق الهی سازگار است.
در برداشت مورد بحث، امکان حرکت به سمت نوعی الهیات مبهم یا وارونه وجود دارد. وقتی شرارت بخشی از ساختار طبیعت تلقی شود و هیچ مرزبندی روشنی میان وقوع یک پدیده و مطلوبیت آن وجود نداشته باشد، اراده الهی نیز بهدرستی از رفتارهای انسان تفکیک نمیشود و رخدادهای طبیعی میتوانند به نشانههایی از تأیید یا همراهی خداوند تعبیر شوند، بدون آنکه معیار معتبری برای تشخیص اراده الهی در اختیار باشد.
از سوی دیگر، نسبت دادن خشونت به ساختار آفرینش، زمینهای برای کمرنگ شدن مسئولیت اخلاقی انسان فراهم میآورد. اگر همه نیروهای متضاد طبیعت در نهایت به خالق واحدی بازمیگردند، آیا میتوان اعمال شرورانه انسان را نیز بخشی از همان نظام دانست و از داوری اخلاقی درباره آنها عبور کرد؟
در این سطح، علاوه بر مسئلۀ غیاب خداوند، مسئله دشواری تشخیص نسبت میان آفرینش الهی، اراده انسان و ارزش اخلاقی افعال نیز مطرح است. تصویر دوزخ پاسخ قطعی به این پرسشها نمیدهد؛ زیرا ساختار دوزخ در این اثر از سنت ادبی و الهیات مسیحی خصوصا کمدی الهی دانته، تأثیر پذیرفته است. حال اینکه آیا چنین چیزی در مسیحیت نیز پذیرفته است یا نه جای بحث دارد…
در مورد معرفتشناسی در اثر حاضر خوب است بدانید که مسئله نسبت میان شناخت، هنر و حقیقت چیست؟ آیا دانش تاریخ، ادبیات و فلسفه میتواند به ابزاری برای توجیه تجربههای فرد تبدیل شود؟ اطلاعات و ارجاعات فرهنگی بهجای آنکه انسان را به شناخت دقیقتر واقعیت برسانند، ممکن است در خدمت تثبیت پیشفرضها و خواستههای شخصی قرار بگیرند.
در این چارچوب، زیباییشناسی استقلال گستردهای پیدا میکند. ارزش یک عمل بیش از آنکه با معیارهای اخلاقی سنجیده شود، با کیفیت صورت، ترکیببندی و تأثیر هنری آن ارزیابی میشود. در نتیجه، پرسش از درستی یا نادرستی یک عمل جای خود را به پرسش از قابلیت تبدیل شدن آن به اثر هنری میدهد.
این نگرش را میتوان با مفهوم خودآیینی هنر(Autonomy of Art) مرتبط دانست که استقلال حوزه هنر از برخی الزامات بیرونی، از جمله ملاحظات اخلاقی و اجتماعی، را مطرح میکند. البته خودآیینی هنر لزوماً به معنای تجویز جنایت یا انکار اخلاق نیست؛ مسئله زمانی شکل افراطی پیدا میکند که استقلال زیباییشناختی به برتری مطلق هنر بر حقیقت و اخلاق تبدیل شود. هر آنچه بتواند در ساختاری تأثیرگذار قرار بگیرد، امکان کسب اعتبار پیدا میکند. چنین معرفتی بهتدریج از جستوجوی حقیقت فاصله میگیرد و به فنون توجیه و اقناع نزدیک میشود.
در واقع، مسئله بنیادین این است که آیا زیبایی میتواند مستقل از حقیقت و خیر ارزشگذاری شود؟ آیا توانایی ساختن تصویری تأثیرگذار، برای اثبات حقانیت مضمون آن کافی است؟
ارزیابی حکمی
در حکمت، وجود از آن حیث که وجود است با خیر پیوند دارد و شر در بسیاری از مراتب، به فقدان کمال یا محرومیت از حق متناسب با هر موجود بازمیگردد. از همین رو، نمیتوان ویرانی را همارز آفرینش و مرگ را هممرتبه حیات قرار داد. جک دقیقاً با وارونه کردن همین نسبتها، برای جنایت خود معنای هنری میسازد. او گمان میکند چون از دل رانۀ مرگ میتواند تصویر زیبا خلق کند، پس خودِ کشتن نیز بخشی از آفرینش به شمار میرود. حال آنکه زیبایی حاصل از یک فعل، ماهیت آن فعل را دگرگون نمیکند.
در مرتبه وجود انسان نیز جک دچار خطای بنیادین است. انسان به بدن و غرایز خود فروکاسته نمیشود؛ نفس ناطقه، عقل و اراده، مرتبهای فراتر از حیات جسمانی برای او فراهم میکنند. حرمت جان آدمی همین است. جک با تبدیل کردن بدن قربانیان به مصالح خانۀ جدیدش انسان را از مقام موجودی که اراده دارد به مرتبه شیء تنزل میدهد. او مدعی آفرینش است، اما حاصل کارش چیزی جز سامان دادن به رانۀ مرگ نیست.
از منظر حکمت اسلامی هنر نیز هنگامی به کمال نزدیک میشود که با حقیقت و خیر پیوند داشته باشد. مهارت در خلق تصاویر تأثیرگذار و تسلط بر صورت، بهتنهایی فضیلت به شمار نمیآید. جک از هنر سخن میگوید، اما از حکمت بیبهره است؛ آثار ادبی و تاریخی را میشناسد، اما آنها را در خدمت امیال خود قرار میدهد. او دادههای علمی پراکندۀ ذهنش را به ابزار توجیه امیال نفسانیاش بدل کرده است. در واقع، مشکل جک فقدان عقل عملی و ناتوانی در مهار نفسش است.
انسانی که خود را فراتر از حدود و صغور و احکام میپندارد سرانجام در برابر پیامد اعمالش قرار میگیرد. بااینحال، تصویر دوزخ در فیلم از جهان ادبی دانته آمده است و تالی فاسدهای فلسفیاش کم نیست. فیلم میخواهد تبدیل رنج انسان به ماده خام هنر را محکوم کند، اما خود نیز برای خلق شکوه بصری از نمایش افراطی همان رنج بهره میگیرد.
در نهایت از منظر حکمت اسلامی آفرینش حقیقی در توان تسلط بر ماده و شکل دادن به آن خلاصه نشده و کمال آدمی در شناخت حق، مهار نفسش و حرکت به سوی خیر تحقق پیدا میکند. جک خانه میسازد، اما توان آباد کردنش را ندارد؛ صورت میآفریند، اما از فهم حقیقت آفرینش محروم مانده است. او معمار خانهای از اجساد است چون در تمام عمرش ویران کردن را با آفرینش اشتباه گرفته است.
فرجام سخن | نقد فیلم خانه ای که جک ساخت 2018 The House That Jack Built
خانهای که جک ساخت قرار است توصیف ملغمه ذهنی یک قاتل زنجیرهای باشد. او از همان ابتدای ماجرا کشته شده. ما دقیقاً از لحظهای وارد داستان میشویم که او شروع کرده به قدم زدن همراه راهنمایش به دوزخ. راهنمایی که اسمش ورج است. کسی که گذر برزخی جک به جهنم را سرپرستی میکند او را که مشرف به رسیدن به جایگاه ابدیاش است راهنمایی میکند و در طی راه به حرفهایش هم گوش میدهد. حرفهایی که ظاهراً برای ورج تازگی ندارد چون هر تازهدرگذشتهای، طبق قاعده، نقاط عطف زندگیاش را مرور میکند.
جک هم پنج قطعه از شاهکارهایش را انتخاب کرده تا در طول راه به همراه ورج تحلیلشان کند. همه اینها در حد ایده اولیه جذابند. اما ورای بحث درباره نسبت میان قتل به مثابه یک اثر هنری با کل تاریخ هنر که شامل فیلمهای خود فونتریر هم میشود! و هر نوع آفرینش، از معماری گرفته تا نقاشی و موسیقی، بهتدریج مزاحم مکث ما میشود.
وسط رفتوآمدها از موقعیتهای مختلف، به توضیح و تفسیرهای جک، دیگر نمیفهمیم تفاوت پنج موقعیت انتخابشده در چه جزئیاتی است و چرا این پنج حادثه برای او اهمیت اساسی دارند و بقیه نه. جک تبدیل به هنرمندی شده که هم داریم اثرش را تماشا میکنیم هم نقشاش را از زبان خودش میشنویم.
فیلم البته که لحظات درگیرکنندهای دارد و یکی دو سکاس که خیلی خوب اجرا شده. اما در انتها میتواند بهتزدگی پایان ملانکولیا یا حتی ضدمسیح را نصیب ما کند. آنچه از زبان جک میشنویم گاهی میتواند هجوآمیز تلقی شود و نوعی شوخی سیاه با مفهوم جنایت و انگیزههای یک قاتل حرفهای، در حالیکه روند کلی فیلم اجازه میدهد ما رفتار قاتل را جدی بگیریم و به ایدههایش درباره خشونت ذاتی بشر فکر کنیم. اگر شقیقه فیلم با سازندهاش باشید شاید این درهمریختگی را ستایش کنید و بگویید هدف فیلمساز همین بوده.
دیدگاهتان را بنویسید