دوربین آیمکس چیست؟ | آیمکس تحفۀ خاص یا دستاویزی برای تبلیغ کارگردانان هالیوود؟

دوربین آیمکس چیست؟ مدتی است در رسانه‌های داخلی و خارجی، برای تبلیغ کارگردانانی مانند کریستوفر نولان که از فیلم دانکرک به بعدش سرسپردگی کاملش به دشمن آمریکایی عیان شد و البته به همان میزان هم کیفیت کارهایش ضعیف‌تر شد، مانور بسیاری روی دوربین آیمکس داده می‌شود. در حال حاضر نیز که رپورتاژ‌ها و تبلیغات بسیاری برای فیلم آخر نولان به اسم اودیسه انجام می‌شود که بر اساس اسطوره‌های یونانی ساخته شده است، باز به دوربین آیمکس اشاره می‌شود و اینکه برای ساخت این فیلم چند کیلومتر از فیلم دوربین آیمکس استفاده شده است باز هم خبرساز شده است. به این مناسبت، مطلبی با عنوان دوربین آیمکس چیست؟ تقدیم شما می‌شود تا با این دوربین بیشتر آشنا شوید و به این سوال بپردازیم که آیا واقعا این دوربین تحفۀ خاصی است یا آنکه فقط دستاویزی برای خبرسازی و اسطوره‌سازی از کارگردانانی مانند نولان است؟

در دنیای سینما، واژه «آیمکس» (IMAX) اغلب با تصاویری عظیم، صدایی فراگیر و تجربه‌ای با کیفیت‌تر گره خورده است. بسیاری از تماشاگران، آیمکس تنها یک پرده نمایش بسیار بزرگ می‌دانند، اما در حقیقت، آیمکس یک اکوسیستم کامل از دوربین، فیلم، پروژکتور و سالن سینما است که در مرکز آن، یک دوربین فیلم‌برداری غول‌پیکر قرار دارد.

این دوربین‌ها که تعدادشان در جهان بسیار محدود است، فیلم‌سازانی هستند که به دنبال دستیابی به بالاترین سطح کیفیت بصری و غوطه‌وری تماشاگر در داستان خود هستند از آن استفاده می‌کنند. کارگردانانی مانند کریستوفر نولان، دنی ویلنوو و جردن پیل از جمله مدافعان سرسخت این فرمت هستند و معتقدند هیچ جایگزین دیجیتالی قادر به تکرار بافت، عمق و وضوح تصویر آن نیست.

فهرست مطالب

تفاوت بنیادین دوربین آیمکس در اندازۀ نگاتیو

اساسی‌ترین و مهم‌ترین تفاوت دوربین آیمکس با تمام دوربین‌های دیگر چه دیجیتال و چه فیلمی(آنالوگ)، در اندازه نگاتیو فیلمی است که استفاده می‌کند. دوربین‌های استاندارد سینمایی از فیلم 35 میلی‌متری استفاده می‌کنند. در این فرمت، قاب تصویر به صورت افقی روی نوار فیلم قرار می‌گیرد. در مقابل، دوربین‌های آیمکس از فیلمی با عرض 70 میلی‌متری استفاده می‌کنند، اما نحوه حرکت فیلم در دوربین کاملاً متفاوت است.

در سیستم آیمکس که به آن 15/70 نیز می‌گویند، نوار فیلم 70 میلی‌متری به صورت افقی در دوربین حرکت می‌کند و هر قاب تصویر، عرضی برابر با 15پرفوراسیون (سوراخ‌های کنار نوار فیلم) را اشغال می‌کند.

این در حالی است که در فیلم 70 میلی‌متری استاندارد که در فیلم‌هایی مانند «لورنس عربستان» استفاده شد فیلم به صورت عمودی حرکت می‌کند و هر قاب تنها 5 پرفوراسیون ارتفاع دارد.

این تفاوت ساده، نتیجه‌ای در کیفیت به همراه دارد: سطح قابل استفاده نگاتیو در یک قاب آیمکس حدود 9 برابر بزرگ‌تر از یک قاب 35 میلی‌متری و حدود 3 برابر بزرگ‌تر از یک قاب 70 میلی‌متری استاندارد است. این سطح وسیع به معنای ثبت جزئیات بی‌نهایت بیشتر، وضوح تصویر خیره‌کننده و فقدان کامل «دانه» یا «گرین» (Grain) فیلم است که در فرمت‌های کوچک‌تر دیده می‌شود.

اگر بخواهیم معادل دیجیتالی برای آن در نظر بگیریم، کارشناسان رزولوشن یک قاب فیلم آیمکس را بین 12هزار تا 18هزار تخمین می‌زنند؛ کیفیتی که هنوز هیچ دوربین دیجیتال سینمایی به صورت بومی به آن دست نیافته است.

نسبت تصویر دوربین آیمکس چگونه است؟

یکی دیگر از مشخصه‌های اصلی فرمت آیمکس، نسبت تصویر(Aspect Ratio) آن است. در حالی که اکثر فیلم‌های سینمایی با نسبت تصویر عریض(Widescreen) مانند 2.39:1 یا 1.85:1 ساخته می‌شوند، نسبت تصویر اصلی و کامل فرمت آیمکس 1.43:1 است.

این نسبت تصویر بسیار به مربع نزدیک‌تر است و زمانی که روی پرده‌های غول‌پیکر و اختصاصی آیمکس که از کف تا سقف سالن امتداد دارند) نمایش داده می‌شود، تقریباً تمام میدان دید تماشاگر را پر می‌کند.

این ویژگی باعث حذف کادربندی سنتی سینما شده و به تماشاگر این حس را القا می‌کند که گویی از یک پنجره عظیم به دنیای فیلم نگاه می‌کند. این همان «غوطه‌وری» است که کارگردانانی مانند نولان به دنبال آن هستند یا به قول آوینی همان اغوایی که ماهیت ابزار سینماست.

زمانی که در سکانس‌های پرواز فیلم «دانکرک» یا سفر در سیاه‌چاله فیلم «میان‌ستاره‌ای» تصویر به طور کامل پرده را پر می‌کند، تماشاگر خود را بخشی از آن صحنه احساس می‌کند.

چرا برخی مخالف دوربین آیمکس هستند؟

با وجود کیفیت بصری بی‌رقیب، استفاده از دوربین‌های فیلم‌برداری آیمکس با چالش‌های فنی و حمل و نقل عظیمی همراه است که باعث شده تنها تعداد انگشت‌شماری از کارگردانان جرئت استفاده گسترده از آن را داشته باشند.

این دوربین‌ها بسیار بزرگ و سنگین هستند. یک بدنه دوربین آیمکس به همراه لنز و یک حلقه فیلم می‌تواند به راحتی وزنی بیش از 45 کیلوگرم داشته باشد. این وزن زیاد، حرکت دوربین را بسیار دشوار می‌کند و فیلم‌برداری روی دست (Handheld) یا استفاده از تجهیزات حرکتی سبک مانند استدی‌کم (Steadicam) را تقریباً غیرممکن می‌سازد.

کریستوفر نولان برای فیلم «دانکرک» مهندسان را وادار کرد تا تجهیزات خاصی برای فیلم‌برداری دستی با این دوربین‌ها طراحی کنند که البته یک ابداع مهندسی محسوب می‌شد اگرچه این فیلم در مقایسه با آثار دیگرش اثر ضعیف‌تری بود.

مکانیسم حرکت دادن نوار فیلم عظیم 15/70 با سرعت 24 فریم بر ثانیه، صدای بسیار بلندی شبیه به یک چرخ خیاطی صنعتی تولید می‌کند. این صدا به قدری بلند است که ضبط صدای دیالوگ هم‌زمان با فیلم‌برداری تقریباً غیرممکن است.

به همین دلیل، در اکثر صحنه‌هایی که با دوربین آیمکس فیلم‌برداری شده و دیالوگ دارند، بازیگران مجبورند دیالوگ‌های خود را در مرحله پس‌تولید مجدداً ضبط کنند!

این فرآیند که به آن اِی‌دی‌آرADR (Automated Dialogue Replacement) می‌گویند، برای بسیاری از کارگردانان و بازیگران که به اجرای زنده و طبیعی اهمیت می‌دهند، یک نقطه‌ضعف بزرگ است.

حلقه‌های فیلم آیمکس بسیار بزرگ و سنگین هستند، اما به دلیل اندازه عظیم هر فریم، یک حلقه استاندارد تنها حدود 3دقیقه فیلم را در خود جای می‌دهد. این به معنای توقف‌های مکرر در حین فیلم‌برداری برای تعویض حلقه فیلم است که می‌تواند ریتم کار و تمرکز بازیگران را مختل کند. دربارۀ فیلم جدید نولان یعنی فیلم اودیسه خبری منتشر شده است که می‌گویند برای یکبار دیدن این فیلم باید 6 بار حلقه فیلم در طی زمان نمایش عوض شود خب همین ماجرا باعث حال‌گیری از مخاطب پرت شدن او به بیرون از فضای فیلم یا همان غوطه‌وری است.

قیمت خود دوربین‌ها، هزینه سرسام‌آور خرید نگاتیو و فرآیندهای پیچیده و گران‌قیمت ظهور و اسکن فیلم، استفاده از این فرمت را به پروژه‌هایی با بودجه‌های بسیار کلان محدود می‌کند. هر دقیقه فیلم‌برداری با فرمت آیمکس هزاران دلار هزینه در بر دارد.

آیمکس فیلم در برابر آیمکس دیجیتال و تفاوت کلیدی آن دو

امروزه بسیاری از فیلم‌هایی که با برچسب «تجربه در آیمکس» (Experience it in IMAX) تبلیغ می‌شوند، در واقع با دوربین‌های فیلم‌برداری 15/70 فیلم‌برداری نشده‌اند. اینجاست که تفاوت بین «فیلم‌برداری شده با آیمکس» (Filmed in IMAX) و «بهینه‌سازی شده برای آیمکس» (Digitally Remastered for IMAX) مشخص می‌شود.

اکثر فیلم‌های بلاک‌باستر امروزی با دوربین‌های دیجیتال سطح بالا (مانند ARRI Alexa 65 یا Red Monstro) فیلم‌برداری می‌شوند که دارای گواهی «Certified for IMAX» هستند.

این دوربین‌ها کیفیت بسیار بالایی دارند و می‌توانند تصاویری با رزولوشن بالا تولید کنند، اما فاقد اندازه سنسور یا نگاتیوی معادل فیلم آیمکس هستند.

این فیلم‌ها در مرحله پس‌تولید برای نمایش بر روی پرده‌های آیمکس بهینه‌سازی می‌شوند و معمولاً نسبت تصویر آن‌ها 1.90:1 است. این نسبت تصویر از فرمت‌های استاندارد عریض‌تر است و بخش بیشتری از پرده آیمکس را پر می‌کند، اما تمام پرده را (مانند نسبت تصویر 1.43:1) پوشش نمی‌دهد.

تنها فیلم‌هایی که بخش‌هایی از آن‌ها با دوربین‌های واقعی آیمکس 15/70 فیلم‌برداری شده باشند، می‌توانند در سالن‌های مجهز به پروژکتورهای لیزری یا فیلمی آیمکس، با نسبت تصویر کامل 1.43:1ن مایش داده شوند و آن تجربه غوطه‌وری کامل را ارائه دهند.

فیلم‌هایی مانند «شوالیه تاریکی»، «تلقین»، «میان‌ستاره‌ای»، «دانکرک»، «تنت» و «اوپنهایمر» از ساخته‌های نولان و فیلم‌هایی مانند «نه» (Nope) از جردن پیل، از جمله آثاری هستند که از این تکنولوژی به صورت گسترده بهره برده‌اند.

چرا کریستوفر نولان دنبال دوربین آیمکس است؟

کریستوفر نولان را می‌توان بزرگ‌ترین مدافع فرمت فیلم آیمکس در سینمای معاصر دانست. اصرار او بر استفاده از این دوربین‌های سخت و پرهزینه از چند دیدگاه قابل بررسی است؛

نولان معتقد است که فیلم آیمکس 15/70 «استاندارد طلایی» (Gold Standard) کیفیت تصویر است و هیچ فرمت دیجیتالی نمی‌تواند به سطح جزئیات، عمق رنگ و بافت طبیعی آن نزدیک شود. او تصویر حاصل از این فرمت را به «واقعیت» نزدیک‌تر می‌داند. برای او، سینما یک تجربه بصری است و آیمکس قدرتمندترین ابزار برای خلق این تجربه است.

در دورانی که سینما با سرویس‌های استریمینگ اینترنتی و تلویزیونی مانند نتفلیکس و دیزنی پلاس رقابت می‌کند، نولان به دنبال ارائه تجربه‌ای است که در خانه قابل تکرار نباشد.

او با استفاده از آیمکس، فیلم‌هایش را در واقع «رویدادی» می‌کند که تماشاگران را برای دیدن آن بر روی بزرگ‌ترین پرده ممکن به سینماها می‌کشاند.

سکانس انفجار اتمی در «اوپنهایمر» که بدون استفاده از جلوه‌های کامپیوتری و با دوربین آیمکس فیلم‌برداری شد، نمونه بارز این رویکرد است.

نولان از آیمکس برای به تصویر کشیدن صحنه‌هایی با مقیاس عظیم استفاده می‌کند. از انفجار در خیابان‌های گاتهام در «شوالیه تاریکی برمی‌خیزد» گرفته تا عبور از کرم‌چاله در «میان‌ستاره‌ای» و عملیات تخلیه در «دانکرک» دوربین آیمکس به این صحنه‌ها عظمتی می‌بخشد که فرمت‌های دیگر از انتقال آن عاجزند.

نولان و فیلم‌بردارش، هویته ون هویتما به طور مداوم محدودیت‌های این تکنولوژی را جابجا کرده‌اند. آن‌ها این دوربین‌های غول‌پیکر را بر روی دماغه هواپیما، درون کابین جنگنده‌ها و در فضاهای تنگ نصب کرده‌اند تا تصاویری را ثبت کنند که پیش از این غیرممکن به نظر می‌رسید.

با وجود تمام چالش‌ها، علاقه به فرمت فیلم آیمکس از بین نرفته و با اصرار کارگردانانی چون نولان، در حال احیا است. شرکت آیمکس در پاسخ به تقاضای این فیلم‌سازان، اعلام کرده است که در حال توسعه و ساخت نسل جدیدی از دوربین‌های فیلم‌برداری 15/70 است. این دوربین‌های جدید قرار است کمی سبک‌تر، کم‌صداتر و کاربرپسندتر باشند تا فیلم‌سازان بیشتری بتوانند از پتانسیل آن بهره‌مند شوند.

با این حال، واقعیت این است که آینده غالب سینما دیجیتال خواهد بود. دوربین‌های دیجیتال روزبه‌روز باکیفیت‌تر، سبک‌تر و ارزان‌تر می‌شوند و فرآیند تولید را بسیار ساده‌تر می‌کنند. برنامه «Certified for IMAX» نیز به فیلم‌سازان دیجیتال اجازه می‌دهد تا آثار خود را برای پرده‌های بزرگ بهینه کنند.

دوربین آیمکس یک ابزار تخصصی برای دیدگاه‌های خاص باقی خواهد ماند. این یک انتخاب هنری است اما در مقام عمل با توجه به اینکه بسیاری از مخاطبان در جهان از جمله ما ایرانیان فیلم‌ها را در تلویزیون، مانیتور یا گوشی می‌بینیم تفاوت چندانی نمی‌کند که این فیلم را اصغر آقا با دوربین شیائومی پوکو ایکس 6 گرفته باشد یا نولان با دوربین 45 کیلویی آیمکس گرفته باشد.

دقت کنیم که جوهرۀ یک فیلم ضرورتا در دوربینی نیست که با آن فیلم‌برداری شده، بلکه در فیلمنامه، کارگردانی، بازیگری و هنر داستان‌گویی نهفته است.

دوربین آیمکس به خودی خود ضامن ساخت یک شاهکار نیست، همان‌طور که گران‌ترین قلم‌مو در دست یک نقاش مبتدی به خلق یک اثر هنری منجر نمی‌شود.

این دوربین‌ها به شدت سنگین، پر سر و صدا و دارای ظرفیت فیلم‌برداری محدودی هستند. این محدودیت‌های عملی نشان می‌دهد که آیمکس یک راه‌حل جامع برای فیلم‌سازی نیست و تنها در شرایط خاص و برای دستیابی به یک مقیاس بصری خاص به کار می‌آید و ارزش آن اغلب فراتر از کارکرد واقعی‌اش به عنوان یک ثبت‌کنندۀ تصویر با وضوح بالا، بزرگنمایی می‌شود.

بخش بزرگی از هالۀ تقدس پیرامون دوربین آیمکس، محصول یک استراتژی بازاریابی هوشمندانه و اسطوره‌سازی است تا یک برتری ذاتی و بی‌بدیل. در دورانی که سینما با مدیوم‌های دیجیتال و استریمینگ رقابت می‌کند، تأکید بر «فیلم‌برداری با آیمکس» یک وجه تمایز کلیدی ایجاد کند و فیلم را یک «رویداد سینمایی» کند که باید روی بزرگترین پرده ممکن تجربه شود.

این دوربین یک فناوری قدیمی و احیا شده است، نه یک اختراع نوین. بنابراین، ستایش اغراق‌آمیز آن بیشتر دستاویزی برای خبرسازی، تقویت برند کارگردان و توجیه تجربۀ سینمایی گران‌قیمت است تا آنکه واقعاً یک عنصر جادویی و بی‌همتا در هنر سینما باشد.

با تمام این حرف‌ها و خواصی که دربارۀ دوربین آیمکس گفته شد با دسته‎‌گلی که نولان با فیلم جدیدش(اودیسه) به آب داده و ذیل سیاست‌های فرهنگ وُک شرکت‌های سینمایی سینمای هالیوود، شخصیت هلن اسطوره یونانی را تبدیل به زنی سیاه‌پوست کرده و برای شخصیت اسطوره‌ای آشیل یک بازیگر زن تغییر جنسیت‌ داده به مرد را که در فیلم تلقین او بازی کرده بود قرار داده، پدر جد دوربین آیمکس هم بیاید نمی‌تواند حیثیت او را حفظ کند! امید است نولان این کارگردانی که اسطورۀ طرفدارانش است، همان اتفاقی برای فیلمش بیفتد که برای انیمیشن سفیدبرفی والت دیزنی رخ داد.

توجه کنیم اگر چه این طنز تلخ را بیان کردیم اما امروز اکثریت رسانه‌های دشمن در این نبرد فرهنگی بسیج شده‌اند تا فرهنگ عمومی جهان را از آنچه هست بدتر و سخیف‌تر کنند و در رأس این فرهنگ‌ها، فرهنگ وُک و ترویج ال‌جی‌بی‌تی و مزخرفات این چنینی است، مواردی که اگرچه الآن در خود غرب هم مخالفان جدی دارد اما شاید روزی برسد که با تلاش‌های آنان در تغییر فرهنگ موفق شوند همین فرهنگ را نه‌تنها در غرب بلکه در بخشی از مردم ایران که مقلد فرهنگ آن‌هاست جا بیندازند.