نقد انیمه دفترچه مرگ | Death Note 2007

نقد انیمه دفترچه مرگ | مقدمه

انیمۀ دفترچۀ مرگ(Death Note) در بازۀ سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۰۷ تولید شد و محصولی از کشور ژاپن به شمار می‌آید. استودیوی مادهاوس(Madhouse) وظیفۀ ساخت این اثر را با همیاری شرکت‌هایی نظیر نیپون تلویزیون(Nihon Terebi Hōsōmō Kabushiki)، شوییشا(Shueisha)، دی.ان دریم پارتنرز(DN Dream Partners) در قالب 38 قسمت بر عهده داشت. ژانرهای اصلی آن شامل تریلر روان‌شناختی(Psychological Thriller)، ماوراءالطبیعه(Supernatural) و رازآلود(Mystery) هستند.

بودجۀ کلی سری حدود ۴۰ میلیون دلار برآورد شده و هزینۀ هر قسمت به نزدیکی ۱ میلیون دلار رسیده است. از منظر اقتصادی انیمۀ دفترچۀ مرگ به عنوان سری تلویزیونی، درآمد مستقیم از باکس آفیس ندارد و فاقد درآمد مستقیم گیشه است و سودآوری آن از طریق محصولات جانبی یا مرچندایزینگ(Merchandising)، حق امتیاز یا لایسنسینگ(Licensing)، فروش نسخه‌های خانگی(دی‌وی‌دی و بلو-ری)، حق پخش تلویزیونی، اعطای مجوزها و فروش محصولات جانبی تأمین شده. محبوبیت جهانی مجموعه منجر به فروش بالای نسخه‌های فیزیکی در ژاپن و آمریکای شمالی شد اما اطلاعات رسمی دقیقی در مورد فروش مستقیم انیمۀ دفترچۀ مرگ منتشر نشده.[1][2][3][4]

سازندگان کلیدی شامل تسوگومی اوبا(Tsugumi Ohba) در نقش نویسندۀ مانگا، تاکشی اوباتا(Takeshi Obata) در نقش تصویرگر مانگا و تتسورو آراکی(Tetsuro Araki) در مقام کارگردان انیمه قرار دارند. تسوگومی اوبا پیش‌تر مانگای باکومن(Bakuman) را نگارش کرده بود. تاکشی اوباتا تصویرگری سری‌هایی همانند هیکارو نو گو(Hikaru no Go) و باکومن را انجام داده است. تتسورو آراکی کارگردانی انیمه‌هایی مانند دبیرستان مردگان(Highschool of the Dead) و حمله به تایتان(Attack on Titan) را در سوابق خود دارد.

جزئیات امتیازات انیمۀ دفترچۀ مرگ شامل ثبت نمرۀ ۸.۹ از ۱۰ در IMDb بر اساس رأی بیش از ۳۸۰ هزار کاربر و کسب امتیاز ۸.۶۲ از ۱۰ در MyAnimeList با مشارکت بیش از ۲ میلیون و ۹۴۹ هزار کاربر است که منجر به قرارگیری در رتبۀ ۹۷ فهرست رتبه‌های برتر انیمه‌ها شد. همچنین در وبگاه Rotten Tomatoes، این اثر موفق به دریافت امتیاز ۱۰۰ درصد از جانب ۱۴ منتقد با میانگین ۸.۵ از ۱۰ شد.

فهرست جوایز و افتخارات این انیمه شامل دریافت جایزۀ بهترین انیمۀ تلویزیونی در نمایشگاه بین‌المللی انیمۀ توکیو در سال ۲۰۰۷ و کسب دو جایزه از جوایز انیمۀ توکیو در سال ۲۰۰۷ در دسته‌بندی‌های مختلف مانند بهترین انیمه است. از دیگر موفقیت‌های آن می‌توان به نامزدی در جوایز Scream در سال ۲۰۰۷، کسب رتبۀ ۵۱ در فهرست ۱۰۰ سری انیمیشنی برتر IGN در سال ۲۰۰۹ و دریافت جایزۀ بهترین انیمه در Hulu بر اساس نظرسنجی کاربران در سال ۲۰۰۹ اشاره کرد. علاوه بر این موارد، فرانچایز کلی اثر در نظرسنجی وزارت فرهنگ ژاپن در سال ۲۰۰۷ رتبۀ بالا کسب کرد.[5][6][7][8][9][10]

تاریخچه و پیشینۀ اثر

ریشۀ این مجموعه به مانگایی بازمی‌گردد که توسط تسوگومی اوبا(نویسنده) و تاکشی اوباتا(طراح) خلق شد. مجموعۀ مانگا شامل ۱۰۸ فصل است که در ۱۲ جلد تانکوبون(به معنای کتاب مستقل و مجزا) گردآوری شد. انتشار جلدها از آوریل ۲۰۰۴ آغاز گشت و تا ژوئیه ۲۰۰۶ تداوم یافت. علاوه بر سری اصلی، وان‌شات(C-Kira) در فوریه ۲۰۰۸ منتشر شد که ۸۷ صفحه داشت و وقایع آن سه سال پس از داستان اصلی رخ می‌دهد. وان‌شات دیگری با نام(a-Kira) در فوریه ۲۰۲۰ عرضه شد که روایتگر حوادث ده سال پس از پایان داستان است.

همچنین فصل آزمایشی(Pilot) و چندین یانکوما(کمیک چهار پنلی) در مجلات مختلفی نظیر آکامارو جامپ و ویژه‌ برنامه‌‌های ویکلی شونن جامپ به چاپ رسید. مجموعۀ داستان‌های کوتاه شامل وان‌شات‌ها، فصل آزمایشی و یانکوما در فوریه ۲۰۲۱ در ژاپن و مه ۲۰۲۲ به زبان انگلیسی انتشار یافت. نسخۀ انیمه به عنوان اقتباسی وفادار از مانگا با تمرکز روایت بر زاویۀ دید لایت قرار گرفت و تغییراتی جزئی نظیر افزودن فلش‌بک‌ها و تنظیم ریتم داستان برای قالب تلویزیونی اعمال شد.

جالب است که دامنۀ تکثیر و تاثیر این اثر فراتر از انیمه و مانگا گسترش یافت و شامل تولیدات متنوعی شد. سه فیلم لایو اکشن ژاپنی شامل دفترچۀ مرگ(Death Note) و دفترچۀ مرگ ۲: آخرین نام(Death Note 2: The Last Name) در سال ۲۰۰۶ و فیلم دفترچۀ مرگ: دنیای جدید را روشن کن(Death Note: Light Up the New World) در سال ۲۰۱۶ تولید شد. همچنین درامی تلویزیونی تحت عنوان دفترچۀ مرگ(Death Note TV Drama) در سال ۲۰۱۵ به نمایش درآمد.

علاوه بر این، اقتباسی آمریکایی توسط نتفلیکس با نام دفترچۀ مرگ(Death Note) در سال ۲۰۱۷ عرضه شد که با نقدهای متفاوتی روبرو گشت. سایر اقتباس‌ها شامل بازی‌های ویدئویی متعدد برای کنسول نینتندو دی‌اس(Nintendo DS) مانند دفترچۀ مرگ: بازی کیرا(Death Note: Kira Game)، رمان‌هایی نظیر ال: دنیا را تغییر می‌دهد(L: Change the WorLd) و اجرای تئاتری موزیکال با عنوان دفترچۀ مرگ: موزیکال(Death Note: The Musical) در سال ۲۰۱۵ است.[11]

تا آوریل ۲۰۱۵، بیش از ۳۰ میلیون نسخه از این اثر در گردش بود و در بازار آمریکای شمالی، رتبۀ سوم لیست بهترین شونن‌های ICv2 در سه‌ماهۀ دوم ۲۰۰۹ به این مانگا اختصاص یافت. همچنین سه جلد نخست مجموعه در فهرست ده رمان گرافیکی برتر انجمن کتابخانۀ آمریکا برای نوجوانان در سال ۲۰۰۷ جای گرفت.[30]

مجوز انتشار انیمه در آمریکای شمالی توسط شرکت ویز مدیا(Viz Media) خریداری شد. این اثر ابتدا به صورت دانلود دیجیتالی و سپس در قالب دی‌وی‌دی با دوبلۀ انگلیسی عرضه گشت. پخش تلویزیونی آن در کانادا از طریق شبکۀ YTV و در ایالات متحده از طریق Adult Swim از سال ۲۰۰۷ آغاز شد. با وجود کسب جوایز متعدد، مضامین اثر موجب بروز چالش‌های حقوقی و اجتماعی شد؛ به طوری که انتشار و پخش آن در کشور چین به دلیل نگرانی از تأثیر منفی بر دانش‌آموزان و رواج ساخت دفترچه‌های دست‌ساز مشابه در مدارس، ممنوع اعلام شد. موارد مشابهی از محدودیت دسترسی در بخش‌هایی از روسیه نیز گزارش شدۀ است. [32] [31]

این اثر موفق به دریافت جایزۀ بزرگ بهترین مانگا و بهترین فیلمنامه در جوایز اکسپو ژاپن(۲۰۰۷) شد. جایزۀ(Eagle) برای بهترین مانگا(۲۰۰۸) با رأی هواداران بریتانیا نیز به آن تعلق گرفت. نامزدی‌ها شامل بهترین کمیک در سی‌وهشتمین جوایز(Seiun) در سال ۲۰۰۷، جایزۀ فرهنگی(Tezuka Osamu) در سال ۲۰۰۷ و جایزۀ(Eisner) برای بهترین طراح/جوهرزن(برای اوباتا) در سال ۲۰۰۸ بود. مانگا در فهرست(Kono Manga ga Sugoi!) برای خوانندگان مرد در سال‌های ۲۰۰۶ و ۲۰۰۷ رتبۀ دوم را به دست آورد. انتخاب رسمی در جشنوارۀ بین‌المللی کمیک(Angoulême) در سال ۲۰۰۸ و نامزدی بهترین مانگا در جوایز انیمۀ آمریکایی(۲۰۰۶) نیز در سوابق آن ثبت شدۀ است.[12]

خلاصۀ داستان

در توکیو، لایت یاگامی، دانش‌آموز دبیرستانی باهوش اما ناراضی از زندگی و ناعدالتی‌های جامعه دفترچۀ مرگ را می‌یابد. این دفترچه، کتابچه‌ای سیاه و مرموز است که قوانین خاصی دارد: اگر نام شخصی در آن نوشته شود و نویسنده چهرۀ آن فرد را در ذهن داشته باشد، قربانی ظرف چند ثانیه می‌میرد. لایت با استفاده از این دفترچه، کشتن جنایتکاران شناخته‌شده را آغاز می‌کند. در این حین، ریوک، شینیگامی خدای مرگ و صاحب اصلی دفترچه، به ملاقات او می‌آید. ریوک که برای سایرین نامرئی است و تنها کسانی که دفترچه را لمس کرده‌اند قادر به دیدن او هستند، فاش می‌کند که از روی ملال دفترچه را به دنیای انسان‌ها انداخته و اکنون از اقدامات لایت سرگرم شدۀ است.

رسانه‌های جهانی با مشاهدۀ قتل‌های مرموز، حدس می‌زنند که مغز متفکری واحد پشت این ماجراست و به او لقب کیرا(برگرفته از تلفظ ژاپنی واژۀ قاتل یا Killer) می‌دهند. پلیس بین‌الملل(اینترپل) برای حل این پرونده از کارآگاهی مرموز به نام ال درخواست کمک می‌کند. ال با فریب دادن لایت، او را وادار می‌کند تا با کشتن فردی که نقش طعمه را دارد، محل حضور خود را در منطقۀ کانتوی ژاپن فاش سازد. لایت که ال را مانعی بر سر راه خود می‌بیند، قسم می‌خورد او را از میان بردارد.

ال نتیجه می‌گیرد که کیرا به اطلاعات محرمانۀ تحقیقات پلیس ژاپن دسترسی دارد؛ تحقیقاتی که رهبری آن بر عهدۀ سویرو یاگامی، پدر لایت است. ال تیمی از مأموران اف‌بی‌آی را مأمور می‌کند تا خانواده‌های مرتبط با تیم تحقیق را تحت نظر بگیرند و لایت را به عنوان مظنون اصلی شناسایی می‌کند. لایت پس از فارغ‌التحصیلی از دبیرستان وارد دانشگاه می‌شود و ال او را به عضویت در نیروی ویژۀ تحقیق در مورد کیرا درمی‌آورد.

ورود میسا و اوج‌گیری تنش

میسا آمانه، بازیگر و مدل مشهور، دومین دفترچۀ مرگ را از شینیگامی دیگری به نام رِم دریافت می‌کند. او با دوبار معامله کردن نیمی از عمر باقی‌ماندۀ خود، چشم‌های شینیگامی را به دست می‌آورد که به او اجازه می‌دهد نام هر کسی را با دیدن چهره‌اش بفهمد. میسا که شیفتۀ لایت است و می‌خواهد نامزد او شود، هویت لایت را به عنوان کیرای اصلی کشف می‌کند. لایت با سوءاستفاده از عشق میسا، قصد دارد از چشم‌های او برای یافتن نام واقعی ال بهره ببرد.

ال حدس می‌زند که میسا احتمالاً همان کیرای دوم است و او را بازداشت می‌کند. رِم لایت را تهدید می‌کند که اگر راهی برای نجات میسا پیدا نکند، او را خواهد کشت. لایت نقشه‌ای می‌چیند که طی آن، او و میسا به طور موقت حافظۀ خود را دربارۀ دفترچۀ مرگ از دست می‌دهند و رِم دفترچه را به کیوسوکه هیگوچی از گروه یوتسوبا منتقل می‌کند.

لایت که حافظه‌اش پاک شده، صادقانه به تیم تحقیق می‌پیوندد و با همکاری ال، هویت هیگوچی را کشف و او را دستگیر می‌کنند. لایت با لمس دفترچه حافظه‌اش را بازمی‌یابد، هیگوچی را با دفترچه می‌کشد و مالکیت آن را پس می‌گیرد. پس از بازگرداندن حافظۀ میسا، لایت به او دستور می‌دهد کشتار را به عنوان کیرا از سر بگیرد تا شک ال دوباره متوجه میسا شود.

رِم متوجه نقشۀ لایت می‌شود که قصد دارد میسا را قربانی کند تا رِم مجبور به کشتن ال شود. رِم برای نجات میسا، نام ال را می‌نویسد و او را می‌کشد، اما خودش نیز به دلیل دخالت در مرگ انسان‌ها برای افزایش عمر دیگری، پودر می‌شود و از بین می‌رود. لایت دفترچۀ رِم را تصاحب می‌کند. نیروی ویژه موافقت می‌کند که لایت به عنوان ال جدید فعالیت کند. تحقیقات متوقف می‌شود، اما نرخ جرم و جنایت همچنان کاهش می‌یابد.

دوران پس از ال و جانشینان

چهار سال بعد، فرقه‌هایی شکل گرفته‌اند که کیرا را می‌پرستند. جانشینان احتمالی ال، نیر و ملو معرفی می‌شوند. ملو به مافیا می‌پیوندد، در حالی که نیر با دولت ایالات متحده همکاری می‌کند. ملو رئیس پلیس تاکیمورا را می‌رباید که لایت او را می‌کشد و سپس خواهر لایت را گروگان می‌گیرد تا او را با دفترچۀ مرگ مبادله کند. ملو با استفاده از دفترچه تقریباً تمام تیم نیر را می‌کشد.

شینیگامی دیگری به نام سیدو برای پس گرفتن دفترچه‌اش به زمین می‌آید و در نهایت با ملو ملاقات کرده و به او کمک می‌کند. لایت با استفاده از دفترچه مخفیگاه ملو را پیدا می‌کند، اما پدرش، سویرو، در این مأموریت کشته می‌شود.

ملو و نیر اطلاعات خود را مبادله می‌کنند و ملو با دزدیدن موگی، او را به نیر تحویل می‌دهد. طرفداران کیرا به گروه نیر حمله می‌کنند، اما آن‌ها فرار می‌کنند. شوئیچی آیزاوا، یکی از اعضای نیروی ویژه، به لایت مشکوک می‌شود و با نیر ملاقات می‌کند. در حالی که سوءظن‌ها دوباره متوجه میسا می‌شود، لایت دفترچۀ میسا را به ترو میکامی، یکی از حامیان متعصب کیرا می‌دهد و کیومی تاکادا، گویندۀ خبر را به عنوان سخنگوی عمومی کیرا منصوب می‌کند. نیر میکامی را تحت تعقیب قرار می‌دهد و شک‌های آیزاوا تأیید می‌شود. ملو که متوجه ارتباط تاکادا با کیرا شده، او را می‌رباید. تاکادا ملو را می‌کشد، اما بلافاصله توسط لایت حذف می‌شود.

پایان بازی

نیر ترتیب ملاقاتی بین لایت و اعضای فعلی نیروی ویژه را می‌دهد. لایت تلاش می‌کند تا میکامی هم نیر و هم اعضای گروه را بکشد، اما دفترچۀ میکامی کار نمی‌کند، زیرا با نمونه‌ای تقلبی جایگزین شدۀ است. نیر با نشان دادن اینکه میکامی نام لایت را در دفترچه ننوشته، ثابت می‌کند که لایت همان کیرا است. لایت در درگیری زخمی می‌شود و از ریوک التماس می‌کند که نام همۀ حاضران را بنویسد. اما ریوک طبق قولی که در روز نخست دیدارشان داده بود، نام خود لایت را در دفترچۀ مرگ می‌نویسد و لایت می‌میرد.

یک سال بعد، جهان به حالت عادی بازگشته و اعضای نیروی ویژه در تردیدند که آیا تصمیم درستی گرفته‌اند یا خیر. با این حال، فرقه‌ها همچنان به پرستش کیرا ادامه می‌دهند.[13]

داستان‌های تکمیلی و فرعی

سی-کیرا (C-Kira):

سه سال پس از وقایع اصلی، نیر که اکنون به عنوان ال جدید فعالیت می‌کند، مطلع می‌شود که کیرای تازه‌ای ظهور کرده است. با شنیدن اینکه این کیرای جدید افراد را به صورت تصادفی می‌کشد، نیر نتیجه می‌گیرد که او تنها به دنبال جلب توجه است و با کسل‌کننده خواندن او، اعلام می‌کند که ارزش دستگیری ندارد. شینیگامی میدورا به ریوک نزدیک می‌شود و سیبی از دنیای انسان‌ها به او می‌دهد تا شرط‌بندی کنند که آیا انسانی تصادفی می‌تواند به کیرای جدید تبدیل شود یا خیر. میدورا شرط را می‌بازد، زیرا آن انسان پس از شنیدن بیانیۀ نیر، نام خود را در دفترچه می‌نویسد. ریوک به میدورا می‌گوید که هیچ انسانی هرگز نمی‌تواند از لایت پیشی بگیرد.[14][15]

اِی-کیرا (a-Kira):

ده سال بعد، ریوک دوباره به زمین بازمی‌گردد و دفترچۀ مرگ را به مینورو تاناکا، باهوش‌ترین دانش‌آموز ژاپن می‌دهد، به امید اینکه او راه لایت یاگامی را ادامه دهد. پس از توضیح قوانین، ریوک شگفت‌زده می‌شود؛ زیرا مینورو دفترچه را پس می‌دهد و از ریوک می‌خواهد که دو سال بعد بازگردد و حافظۀ او را نیز در این مدت پاک کند.

دو سال بعد، مینورو دفترچه را از ریوک پس می‌گیرد و فاش می‌کند که قصد استفاده از آن را ندارد، بلکه می‌خواهد آن را به دولت‌های جهان بفروشد. او با کمک ریوک پیشنهاد خود را تحت عنوان(a-Kira) ارسال می‌کند. در همین حال، نیر به عنوان ال فناوری جدیدی برای ردیابی شینیگامی‌ها توسعه می‌دهد، اما هنوز به اندازۀ کافی پیشرفته نیست. پس از فروش دفترچۀ مرگ به دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در ازای مبلغی که زندگی تمام شهروندان ژاپنی زیر ۶۰ سال را تأمین می‌کند، مینورو مالکیت و حافظۀ خود را به ریوک واگذار می‌کند تا ناشناس باقی بماند.

اما پادشاه مرگ قانون جدیدی وضع می‌کند که فروش دفترچۀ مرگ را ممنوع می‌سازد. ترامپ که نمی‌تواند از دفترچه استفاده کند، مخفیانه آن را پس می‌دهد. مینورو پس از برداشت پول از بانک، بر زمین می‌افتد و می‌میرد. مشخص می‌شود که ریوک نام او را در دفترچۀ مرگ کنار نام لایت نوشته است. ریوک آرزو می‌کند انسانی پیدا شود که بتواند برای مدتی طولانی‌تر از دفترچه استفاده کند.[16][17]

در مورد نقش ترامپ و چراییش بیشتر بخوانید: [33] [34] [35] [36]

فرآیند تولید

ارتباط اوبا و اوباتا از طریق ویراستار صورت می‌گرفت و ملاقات حضوری بسیار نادر بود(اولین بار در مهمانی تحریریه ۲۰۰۴). اوبا پیش‌طرح‌هایی شامل دیالوگ و چیدمان می‌ساخت و به اوباتا می‌فرستاد تا طراحی هنری انجام شود. اوبا بر ریتم و دیالوگ‌های فشرده برای ایجاد تعلیق تمرکز داشت؛ اوباتا توصیفات را به صورت هنری تفسیر می‌کرد(مانند ساختمان متروکه). اوبا روزها تا ماه‌ها برای نگارش هر فصل زمان صرف می‌کرد؛ اما اوباتا در طراحی منظم بود(به‌جز صفحات رنگی).

پایان‌بندی سری در انبار جعبۀ زرد از ابتدا برنامه‌ریزی شدۀ بود. جنبه‌های طنزآمیز ناشی از علاقۀ اوبا به داستان‌های طنز بود. تولید فصل آزمایشی بیش از ماهی زمان برد و شامل ابزاری به نام پاک‌کن مرگ(Death Eraser) بود که بعداً توسط اوبا حذف شد. اوباتا از فضاسازی تاریک و حضور شینیگامی لذت می‌برد.

مبانی تئوریک و معرفتی اثر | نقد انیمه دفترچه مرگ

ورود به ساحت مبانی نظری و معرفتی انیمۀ دفترچۀ مرگ، نیازمند بازشناسی عناصری است که ریشه در بستر فرهنگی شینتو و باورهای عامیانۀ مردم ژاپن دارد. بر اساس مستندات و اظهارات تسوگومی اوبا و تاکشی اوباتا، هستۀ مرکزی روایت بر مدار شینیگامی شکل گرفته است؛ موجوداتی که اوبا ماهیتشان را از فولکلورها وام گرفته و اوباتا کالبدشان را با الهام از نگارگری‌های صورت دیوهای کهن طراحی کرده است.[18][19] در این واکاوی، روش‌شناسی بر دو اصل استوار است: نخست، استناد مستقیم به مصاحبه‌های سازندگان در موارد تصریح‌شده و دوم، تطبیق تحلیلی نمادها با نزدیک‌ترین مابه‌ازای اسطوره‌ای و کامی‌های باستانی در مواردی که خالقان اثر در باب خاستگاه آن‌ها سکوت کرده‌اند.

بنا بر تصریح مستقیم اوبا، سنگ‌بنای ایدۀ داستانی اثر، بر مفهوم شینیگامی استوار است؛ موجوداتی ماورایی در فولکلور ژاپنی که مأمور هدایت انسان به سوی مرگ و عامل تیره‌بختی شناخته می‌شوند.[37] [20][21] این موجودات در نظام باورهای شینتو، گونه‌ای از کامی، ارواح الهیِ یا خود خدایان مرتبط با مرگ محسوب می‌شوند. هرچند سازندگان نام مشخصی را ذکر نکرده‌اند، اما نزدیک‌ترین مصداق اسطوره‌ای برای آن، ایزانامی است؛ ایزدبانوی نخستین و کامیِ جهان زیرین که پس از سقوط در تاریکی، ماهیتش با جان‌ستاندن و حکمرانی بر ارواح مردگان پیوند خورد.

ایزانامی بانوی دعوت‌کننده در اساطیر شینتو، شخصیتی محوری با سرنوشتی دوگانه است. او در آغاز ایزدبانوی خلق و حیات بود، اما در نهایت به ملکۀ جهان مردگان تبدیل شد. بر اساس کتاب کوجیکی، ایزانامی و همسرش ایزانگی، مأموریت یافتند تا زمین را که توده‌ای بی‌شکل بود، سامان دهند. آن‌ها با هم‌آمیزی، جزایر هشت‌گانۀ ژاپن و بسیاری از خدایان(کامی‌ها) را به وجود آوردند. پایان دوران حیات ایزانامی هنگام زایش ایزد آتش(کاگوتسوچی) فرا رسید. آتش فرزند، پیکر مادر را سوزاند و سبب مرگ او شد. روح ایزانامی به یومی یا همان سرزمین تاریک مردگان منتقل شد.

ایزانگی که تاب دوری همسرش را نداشت، به جهان زیرین سفر کرد تا او را بازگرداند. ایزانامی هشدار داد که از خوراک سرزمین مردگان خورده و بازگشتش دشوار است، اما از همسرش خواست تا موافقت خدایان زیرین صبر کند و به هیچ‌وجه به او ننگرد. ایزانگی عهدشکنی کرد و با روشن کردن دندانۀ شانۀ خود، به چهرۀ همسرش نگاه کرد. او با پیکری پوسیده، کرم‌خورده و وحشتناک مواجه شد.

ایزانامی که از دیده‌شدن چهرۀ واقعی‌اش شرمسار و خشمگین شده بود، دستور داد تا ایزانگی را تعقیب کنند. ایزانگی موفق به فرار شد و ورودی جهان زیرین را با صخره‌ای بزرگ بست. در آن لحظه، ایزانامی سوگند خورد که روزانه جان هزار نفر از مخلوقات ایزانگی را بگیرد. در پاسخ، ایزانگی اعلام کرد که روزانه هزار و پانصد نفر را متولد خواهد کرد. بدین‌سان، ایزانامی به یوموتسو اوکامی یا ایزدبانوی بزرگ جهان مردگان بدل شد و چرخۀ مرگ و زندگی شکل گرفت.

در مورد داستان ایزانامی و ایزاناگی در پانویس‌ها بیشتر بخوایند: [38] [39] [40] [41] [42]

در جهان دفترچۀ مرگ، شخصیت‌هایی چون ریوک و رم، بازتابی از همین سرشت دوگانه و غیرنظام‌مند کامی‌های شینتو هستند؛ موجوداتی که با رها کردن دفترچه و به بازی گرفتن سرنوشت آدمیان، ماهیتی هوس‌باز و فراسوی وجدان اخلاقی از خود بروز می‌دهند. در همین راستا، تاکشی اوباتا با عدول از ایده‌های اولیه مبنی بر طراحی انسانی، شینیگامی‌ها را با هیبتی دیوآسا و هیولایی تصویر کرد تا با الهام از سنت‌های بصری فولکلوریک ژاپن، تجسمی عینی از تاریکی و هراس ذاتی مرگ باشند.[22][23]

در ساحت طراحی شخصیت، اوباتا اذعان داشته که کالبد ریوک با الهام از هیبت کلاغ شکل گرفته است؛ انتخابی که به گفتۀ او، علاوه بر زیبایی‌شناسی بصریِ نشستن بر بلندی، حامل معنایی نمادین است. در بستر فولکلور شینتو، کلاغ همواره پیوندی ناگسستنی با مرگ و بدشگونی داشته است. اگرچه در اساطیر کلاسیک ژاپن، یاتاگاراسو یا کلاغ سه‌پا در مقام راهنمای مقدس و پیام‌آور خدایان شناخته می‌شود، اما در این‌جا شاهد وارونگی این کهن‌الگو هستیم. حضور مدام کلاغ‌ها در پیرامون لایت و ریوک، دلالتی شوم بر انحراف از آن رسالت مقدس است؛ کلاغ در این روایت پیشگوی زوال و پیکِ خاموش مرگ است که سایۀ شومش را بر سرنوشت شخصیت‌ اول داستان از همان اول می‌گسترد.[24][25]

در انیمۀ دفترچۀ مرگ تصویر ارائه‌شده از جهان شینیگامی‌ها، فضایی آکنده از پوچی، فرسودگی و ملال است که قرابتی آشکار با مفهوم یومی-نو-کونی(黄泉) در جهان‌بینی شینتو دارد؛ قلمرویی زیرین، تاریک و مه آلود که مردگان در آن به سرگردانی ابدی محکوم‌اند. پایان تلخ داستانی‌ای که شخصیت اصلی به آن دچار شد و حیات بی‌پایان و عاری از هدف شینیگامی‌ها در این اتمسفر راکد، استعاره‌ای از چرخۀ اجتناب‌ناپذیر طبیعت و حضور همیشگی مرگ آن هم تا این اندازه پوچ به عنوان سرنوشت نهایی و جدایی‌ناپذیر از هدف غایی انسان در این هستی است.

این ساختار روایی، تداعی‌گر اسطورۀ هبوط ایزاناگی به سرزمین مردگان برای یافتن همسرش ایزانامی است؛ مواجهه‌ای که در آن، مرز میان زندگان و قلمرو سایه‌ها فرو می‌ریزد و انسان با حقیقت عریان و هولناک تاریکی روبرو می‌شود، درست همانند تعاملی که با ورود دفترچه و ریوک به دنیای انسان‌ها شکل می‌گیرد.[26][27]

اما در مورد مکانیسم عملکرد مرگبار دفترچه، تجسمی مدرن از باور کهن کوتوداما(Kotodama) یا روحِ واژگان در جهان‌بینی شینتو است؛ باوری که کلمات را حاملانی برخوردار از نیروی ماورایی و حیات روحانی می‌داند. در این دستگاه فکری، نگارش یا ادای کلمه، قدرتی جادویی برای تصرف در عالم واقع و تغییر ماهیت پدیده‌ها دارد. از این‌رو، درج نام قربانی بر صفحات دفترچه، هم‌سنگ با اجرای آیینی کهن برای احضار مرگ و فعلیت بخشیدن به نیستی آن هم به این شکل پوچ که انیمه اذعان می‌دارد است.

این فرایند، قرابتی انکارناپذیر با کارکرد دعاها و اوراد مقدس در آیین‌های پرستش کامی دارد؛ ابزاری که آدمی به واسطۀ آن و با تکیه بر نیروی نهفته در کلام، ارادۀ خود را بر جهان ماده تحمیل کرده و جریان سرنوشت را دگرگون می‌سازد. اما اگر دقیق بخواهیم صحبت کنیم باید گفت که ریشۀ این پدیده در دوران پیش از تاریخ و فرهنگ شفاهی ژاپن قرار دارد؛ دورانی که صدا و پدیده هم‌ذات پنداشته می‌شدند و نامیدنِ شیء، به معنای تسلطِ کامل بر آن بود.

با ورود خط کانجی از چین و ترکیب آن با جادوی عملی تائوئیسم، این پندار شکل گرفت که نوشتار می‌تواند ارواح را حبس یا آزاد کند. استفاده از کاغذ و قلم برای تعیین سرنوشت، برداشتی مستقیم از تعویذهای چوبی موک‌کان(Mokkan) و کاغذی اوفودا(Ofuda) است که در معابد برای اعمال قدرت ماورایی استفاده می‌شد. پس این مکانیسم، بازتولیدِ سنتِ کهنِ نوشتنِ نام بر عروسک‌های کاهی یا کاغذهای مخصوص برای اعمالِ نفرین است که در آیین‌های اونمیودو یا طریقتِ یین و یانگ رواج داشت.

با این حال، جست‌وجوی ساختاری دقیق و فلسفی در این زمینه بی‌فایده است. شینتو برخلاف ادیان ابراهیمی، فاقدِ الهیاتِ مدون و نظام عقیدتی منسجم و معنادار مشخص است و دارایمرزهای عقیدتی محسوب نمی‌شود. آنچه امروز به عنوان سنتِ ژاپنی شناخته می‌شود، مجموعه‌ای درهم‌آمیخته و تکه‌پاره از آنیمیسمِ بومی، معادشناسی بودایی، اخلاقِ کنفوسیوسی و جادوی تائویی است. شینتو در طولِ تاریخ همچون اسفنج عمل کرده و هر باوری را بدون غربالگری دقیق به خود جذب نموده است.

لایت در پندار خویش، ردای خدایی عدالت‌گستر را بر تن می‌کند و داعیۀ استقرار نظمی نوین دارد؛ رویکردی که تداعی‌گر جایگاه کامی‌های عالی‌رتبه در الهیات شینتو، همچون آماتراسو است که مظهر روشنایی و انتظام کیهانی محسوب می‌شوند. با این حال، قدرت لایت برخلاف کامی‌ها با دست‌کاری در مرگ و حذف مکانیکی انسان‌ها، هارمونی این جهان‌بینی را که نظام‌مند هم نیست را مختل می‌سازد.

برهم‌زدن نظم، سرانجام به سقوط محتوم او می‌انجامد، چرا که در منطق شینتو، هر نیرویی که در برابر جریان طبیعی هستی قد علم کند، محکوم به زوال است. نکتۀ قابل تأمل دیگر، نگارش نام لایت با کانجیِ ماه است. تسوگومی اوبا تصریح کرده که جان سپردن شخصیت اصلی در زیر نور ماه، انتخابی هوشمندانه و حامل معنایی عمیق بوده است. در نمادشناسی شینتو، ماه و اطوار دگرگون‌شوندۀ آن، نشانگر تغییر مداوم، ناپایداری و مرگ است. بدین‌سان، پایان کار لایت در پرتو ماه، ضمن ارجاع به نام او، بر سیطرۀ نهایی چرخۀ طبیعت و مرگ بر بلندپروازی‌های انسانی دلالت دارد.[28][29]

همانطور که اشاره شد ساختار نظام عقیدتی در میان مردم ژاپن که بر پایۀ شینتو استوار است، به دلیل فقدان نظام الهیاتی مدون، متن‌محور و نظام‌مند، همواره ماهیتی سیال و پذیرا در برابر مؤلفه‌های خارجی داشته است. این خصلت سبب شده تا بستر فرهنگی این سرزمین در گذر تاریخ، محل هم‌نشینی و امتزاج باورهای بومی(فولکلور) با نظام‌های فکری وارداتی باشد. همان‌گونه که در سده‌های پیشین، آموزه‌های کنفوسیوس و بودیسم در تاروپود زیست ژاپنی تنیده شد، در دوران معاصر و در مدیوم‌هایی نظیر انیمه، شاهد نفوذ و بازتولید نمادهای عرفانی غرب و مفاهیم الهیاتی یهودی مسیحی هستیم.

دفترچۀ مرگ نیز محصول همین سنت التقاطی است؛ اثری که در آن کهن‌الگوهای شینتو با تفاسیر وارداتی درهم می‌آمیزند. اما چون هیچ اشارات مستندی از سازندگان در مورد این دلالات وجود ندارد واکاوی دلالت‌های برآمده از مکاتب کابالیستی و کنفوسیونیستی که دوشادوش عناصر بومی شینتوئیستی در روایت حضور دارند از حوصلۀ این نوشته خارج است اما دلالت‌های اساطیری بودیستی را به دلیل قرابت بسیار بالا و تاثیرگذاری زیاد بر خود شینتو بیان خواهیم کرد.

صریح‌ترین ارجاع فلسفی در پایان‌بندی مانگا، قانون نهایی دفترچه است: (انسان‌ها پس از مرگ نه به بهشت می‌روند و نه به جهنم؛ آن‌ها به مو می‌روند). تصویر دو صفحۀ کاملاً سیاه در انتهای مانگا، بازنمایی بصری این مفهوم است. در تفکر بودیستی، این وضعیت معادل شونیاتا یا تهی‌بودگی است؛ حقیقتی که در آن هیچ خود پایداری پس از مرگ باقی نمی‌ماند. پایان داستان بر این باور استوار است که مرگ انحلال کامل هویت و بازگشت به عدم است. این دیدگاه، خط بطلانی بر تصورات لایت برای رسیدن به جایگاه خدایی می‌کشد، زیرا در نهایت، سرنوشت او با قربانیانش در این هیچستان برابر می‌شود.

مسیر حرکت لایت یاگامی، تلاشی بیهوده برای ایستادگی در برابر اصل آنیچا یا ناپایداری جهان است. در آموزه‌های بودا، رنج(Dukkha) زادۀ عدم پذیرش تغییر و مرگ است. لایت با دستکاری زمان مرگ انسان‌ها، جریان طبیعی کارما را مختل می‌کند. هشدارهای ریوک مبنی بر اینکه استفاده از دفترچه تنها بدبختی و رنج به همراه دارد، بازتابی از قانون علت و معلول کارما است. لایت تصور می‌کرد کنترل‌گر مرگ است، اما در واقع خود در گرداب چرخۀ سامسارا(چرخۀ رنج و تولد) گرفتار شد. مرگ فلاکت‌بار او در انزوا و ترس، تجلی بازگشت کارمای منفی و ناتوانی انسان در برابر جریان حتمی زوال است.

اگرچه پایان مانگا بر پوچی تأکید دارد، اما در انیمه(نسخۀ OVA و Relight)، نشانه‌هایی وجود دارد که به نظریۀ تبدیل شدن لایت به یک شینیگامی دامن می‌زند. این فرض، تفسیر بودیستی داستان را پیچیده‌تر می‌کند. در این قرائت، لایت به دلیل وابستگی شدید به دنیا و عطش قدرت، قادر به رهایی و رسیدن به آرامش مطلق نیروانا نیست. او محکوم به تناسخ در فرمی پست‌تر(شینیگامی) می‌شود؛ موجودی که در جهانی بی‌هدف، ملال‌آور و خالی از معنا سرگردان است. این وضعیت شبیه به قلمروهای پایین‌مرتبۀ هستی در کیهان‌شناسی بودایی است، وضعیتی برزخ‌گونه که روح تا زمان تصفیۀ کامل و رهایی از توهمات، باید رنج تکرار مکررات را تحمل کند.

قدرت دفترچه که بر پایۀ نوشتن نام‌ها و مفهوم کوتوداما بنا شده، در خوانش بودیستی جنبۀ دیگری می‌یابد. کلمات و نام‌ها در بودیسم بخشی از جهان توهمی یا مایا هستند. لایت با تکیه بر این نام‌ها سعی در تغییر حقیقت جهان داشت، اما ابزاری که استفاده می‌کرد خود بخشی از این توهم بود. این تضاد نشان می‌دهد که قدرتِ برآمده از دفترچه فریبی بود که کاربرش را از درک ماهیت واقعی هستی‌ای که انیمیشن ارائه می‌دهد دور و او را در تاریکی جهل غرق کرد.

نقد و واکاوی اثر از منظر جهان‌بینی اسلامی

چندخدایی و کثرت‌گرایی(Polytheism)

در جهان‌بینی ترسیم‌شده برای انیمۀ دفترچۀ مرگ و آیین شینتو، الوهیت میان هزاران موجود به نام کامی توزیع شده است. این موجودات از خدایان خورشید آماتراسو تا خدایان مرگ شینیگامی و ارواح طبیعت را شامل می‌شوند. این دیدگاه از منظر توحیدی اسلام و مبانی کلامی شیعه با استدلال‌های زیر مردود است:

نفی واجب‌الوجودهای متعدد(توحید ذاتی):

مرحوم مظفر در کتاب بدایه المعارف در بحث اثبات صانع و توحید، بر این نکته تأکید دارد که خداوند واجب‌الوجود بالذات است. واجب‌الوجود یعنی موجودی که وجودش از خودش است و عدم در او راه ندارد. به عبارت دیگر وجود صفت ذاتی و جدایی ناپذیر او است. تعدد خدایان آن‌طور که در شینتو مطرح است مستلزم محدودیت است؛ زیرا اگر دو یا چند خدا فرض شود، هر کدام فاقد کمالات دیگری است یا مرزی وجودی آن‌ها را از هم جدا می‌کند. موجود محدود، مرکب و نیازمند است و چنین موجودی ممکن‌الوجود است، نه خدا. بنابراین، کامی‌ها یا شینیگامی‌ها حتی اگر وجود داشته باشند، نمی‌توانند خدا باشند، بلکه موجوداتی نیازمند و مخلوق هستند.

انحصار مدیریت جهان به خداوند(توحید ربوبی):

آیت‌الله مصباح در مباحث خداشناسی مشکاتشان، توحید در ربوبیت را به معنای یگانگی مدبر و اداره‌کنندۀ جهان تفسیر می‌کند. در انیمه، شینیگامی‌ها به صورت مستقل و گاهی از روی هوس یا سرگرمی جان انسان‌ها را می‌گیرند. این تصویر با اصل لا مؤثر فی الوجود الا الله در تضاد است.

در اسلام، مرگ و زندگی منحصراً به ارادۀ تکوینی خداوند است(و هو الذی یحیی و یمیت). فرشتگان مرگ مانند عزرائیل و اعوان او تنها مجریان فرمان الهی هستند و از خود استقلالی ندارند. نسبت دادن قدرت مستقلِ ستاندن جان به موجوداتی غیر از خدا، نوعی شرک در تدبیر عالم محسوب می‌شود.

تفاوت ماهوی فرشته و کامی:

در تفکر نظام‌مند اسلامی، موجودات غیرمادی مانند فرشتگان و جن وجود دارند، اما جایگاه هستی‌شناختی آنان کاملاً مشخص است. فرشتگان بندۀ محض هستند و جنیان موجوداتی مختار و مکلف. هیچ‌کدام از این‌ها در عرضِ وجود خداوند قرار ندارند و شایستۀ پرستش نیستند. اما در شینتو، کامی‌ها و شینیگامی‌ها دارای قدرت‌های شبه‌خدایی و شخصیت‌های انسانی دارای ضعف، طمع یا ملال هستند که با قداست و نزهتِ مقام الهی در اسلام سازگار نیست. حاصل آنکه نظام چندخدایی شینتو که در آن مرگ و حیات بازیچۀ دست خدایان متعدد است، با عقل و نقل اسلامی که بر یگانگی ذات، صفات و افعال خداوند تأکید دارد در تضاد کامل است.

 زایش جنسی خدایان

زایش جنسی خدایان در شینتو با اصول توحید و نزهت حق در الهیات شیعه تعارض بنیادین دارد؛ زیرا طبق استدلال‌های کتاب بدایه المعارف علامه مظفر و مباحث خداشناسی علامه مصباح یزدی، خداوند موجودی مجرد، بسیط و غنی بالذات است که از هرگونه جسمانیت، تغییر، ترکیب و نیاز مبراست، حال‌آنکه فرآیند زایش مستلزم مادیت، تجزیه‌پذیری ذات و انفعال است که همگی از صفات مخلوقات ممکن‌الوجود محسوب می‌شوند، لذا انتساب جنسیت و تولیدمثل به ساحت واجب‌الوجود، نوعی انسان‌انگاری باطل است و خداوند طبق نص صریح قرآن (لم یلد و لم یولد) رابطۀ تولیدی با هستی نداشته، بلکه رابطۀ او خالقیت بر مبنای ارادۀ تکوینی است.

جهان‌شناسی دوگانه و یومی(Cosmology)

جهان‌شناسی شینتو در انیمۀ دفترچۀ مرگ با ترسیم یومی به‌مثابۀ سیاه‌چالی مادی و سرنوشتی مشترک و تاریک برای تمامی ارواح، اصل عدل الهی و ساختار معاد را در الهیات شیعی نقض می‌کند؛ زیرا طبق استدلال‌های کتاب بدایه المعارف، حکمت خداوند اقتضا دارد پاداش و کیفر اعمال در سرایی دیگر محقق شود و نیکوکار از بدکار متمایز گردد، در حالی که در یومی این تمایز وجود ندارد.

همچنین بر اساس تبیین‌های آیت‌الله مصباح دربارۀ مراتب هستی، مرگ انتقال از نشئۀ مادی به عالم برزخ و ملکوت است که سنخیتِ مجرد و روحی دارد، نه هبوط به مکانی فیزیکی و آلوده در اعماق زمین؛ بنابراین تقلیل حیات پسین به پوسیدگی و وحشتِ ابدی، انکارِ تجرد روح و هدفمندی خلقت در اسلام است.

کوتوداما(Kotodama) | روح واژگان

باور به کوتوداما در انیمه، که واژگان و نام‌ها را دارای قدرت ذاتی و جادویی برای تصرف در تکوین(مرگ) می‌داند، با اصل توحید افعالی و نظام علت و معلول در حکمت اسلامی مغایر است؛ چرا که طبق دیدگاه مرحوم مظفر و آموزه‌های آیت‌الله مصباح، هیچ موجودی حتی الفاظ استقلال در تأثیر ندارد و تنها خداوند مسبب الاسباب حقیقی است. اگرچه در اسلام دعا یا برخی اذکار دارای اثرند، اما این اثر ناشی از توسل به قدرت الهی و ارادۀ تشریعی اوست، نه خاصیتِ جادویی خودِ حروف؛ بنابراین، نسبت دادن قدرتِ مرگ‌آفرینیِ مستقل به نوشتنِ یک نام، نوعی شرک خفی در ربوبیت و انحراف به سوی خرافۀ جادویی است که ارادۀ الهی را مقهورِ یک قراردادِ زبانی می‌پندارد.

کگاره(Kegare)

اگرچه واژۀ کگاره صراحتاً در دیالوگ‌ها و داستان انیمه به کار نرفته، اما این مفهوم به مثابۀ روح حاکم بر فضاسازی و قوانین داستان حضور دارد. مفهوم کگاره در شینتو که مرگ، خون و بیماری را منشأ اصلی آلودگی معنوی و شومی می‌پندارد و تماس با آن را موجب زوال نیروی حیات(کی) می‌داند، با نگاه هستی‌شناسانۀ اسلام به مقولۀ مرگ و طهارت در تضاد بنیادین است.

بر اساس آموزه‌های کتاب مشکات، اگرچه جسد انسان پس از مرگ از نظر احکام فقهی نجس محسوب می‌شود، اما این نجاست حکمی مادی و اعتباری است، نه پلیدی ذاتی یا شرّ متافیزیکی؛ زیرا مرگ در بینش اسلامی، برخلاف نگاه منفی شینتو، انتقال از نشئه‌ای محدود به عالمی وسیع‌تر و برای مؤمن، دریچۀ ملاقات با خداوند و کمال نهایی است.

همچنین طبق مبانی مرحوم مظفر، شرور در عالم عدمی هستند و مرگ به معنای فوت نیست، اما در شینتو مرگ نوعی نیروی مخرب و فعالِ آلوده‌کننده تلقی می‌شود؛ بنابراین، وحشت از مرگ به عنوان منبعِ کگاره، با فرهنگ شهادت و اشتیاق به لقاءالله که مرگ را احلی من العسل می‌بیند قابل جمع نیست.

فقدان ایدئولوژی نظام‌مند و التقاط‌گرایی(Syncretism)

ساختار غیرمنسجم و التقاطی شینتو در دفترچۀ مرگ که ملغمه‌ای از آنیمیسم، جادوی تائویی و مفاهیم بودایی است، با نظام‌مندی و جامعیت دین در حکمت اسلامی در تعارض آشکار است. بر اساس مبانی آیت‌الله مصباح یزدی در مشکات، دین حق باید دارای یک جهان‌بینی توحیدی منسجم و ایدئولوژی مبتنی بر عقل و وحی باشد که مبدأ و معاد را به شکلی منطقی به هم متصل سازد، نه آنکه مجموعه‌ای از باورهای پراکنده و متناقض باشد.

همچنین طبق استدلال‌های مرحوم مظفر در بحث نبوت عامه، حکمت خداوند و قاعدۀ لطف اقتضا می‌کند که برای هدایت بشر، شریعتی مدون و حکیمانه توسط پیامبران معصوم ارسال شود تا هرج‌ومرج معرفتی رخ ندهد؛ حال آنکه در انیمه، قوانین حاکم بر مرگ و زندگی ماهیتی قراردادی، بازی‌گونه و فاقد غایت اخلاقی دارند که این امر، نفیِ حکمت بالغه در تدبیر عالم است.

کارما و سامسارا(Karma & Samsara)

نظریۀ کارما که نظام پاداش و جزا را پروسه‌ای مکانیکی، خودکار و فاقد شعور الهی می‌داند، و باور به سامسارا که حیات را چرخه‌ای از رنج و ت.لد دوباره معرفی می‌کند، با اصول عدل و معاد در اسلام در تضاد بنیادین است. بر اساس استدلال‌های عقلی مرحوم مظفر در رد تناسخ، تعلق گرفتن روحی که به فعلیت رسیده به بدنی جدید(جنین) که در مرحلۀ قوه است، نوعی ارتجاع و محال عقلی محسوب می‌شود؛ بنابراین روح پس از جدایی از بدن، به عالم برزخ منتقل می‌شود نه آنکه دوباره به دنیا بازگردد.

همچنین طبق آموزه‌های آیت‌الله مصباح در مشکات، نظام جزای اعمال در اسلام بر پایۀ داوریِ آگاهانۀ الهی استوار است، نه قانون کورِ کارمای طبیعت؛ خداوند بر اساس حکمت، رحمت و توبه با بندگان تعامل می‌کند، در حالی که قانون کارما فضایی برای مغفرت و ارتباط شخصی با پروردگار باقی نمی‌گذارد.

شونیاتا و مو(Shunyata/Mu) | پوچی پس از مرگ

پایان‌بندی انیمۀ دفترچۀ مرگ که بر اساس قانونِ تمام انسان‌ها بدون استثنا می‌میرند و به Mu یا عدم می‌روند بنا شده و وجود بهشت و دوزخ را انکار می‌کند، با اصل ضرروی معاد و تجرد نفس در عقاید اسلامی در تضاد بنیادین است. بر اساس براهین عقلی آیت‌الله مصباح در مشکات، روح انسان جوهری مجرد و غیرمادی است که قابلیت فساد و نیستی ندارد و مرگ تنها به معنای قطع تعلق آن از بدن است، نه نابودیِ هویت؛ بنابراین انسان موجودی ابدیت‌خواه و جاودانه است.

همچنین طبق استدلال‌های مرحوم مظفر در باب عدل الهی و حکمت، اگر سرانجامِ قاتلی چون لایت یاگامی و قربانیانِ بی‌گناه او یکسان باشد و هر دو به عدم بپیوندند، نظام خلقت عبث و بیهوده خواهد بود و غرض خداوند از خلقت نقض می‌شود و نقض غرض نیز از واجب‌الوجود سر نخواهد زد. در بینش اسلامی، دنیا مزرعۀ آخرت است و غایت هستی لقاءالله و حسابرسی دقیق است، نه سقوط در درۀ پوچی و خلاء که انیمه ترسیم می‌کند. پس فایدۀ زندگی در چیست؟

ممکن است کسی بپرسد در تحلیل شما چگونه می‌توان تضاد بنیادین میان مفهوم کارما که در الهیات بودایی مستلزم چرخۀ باززایی و تناسخ است، با قانون نهایی مو که بر پوچی و عدمِ مطلق پس از مرگ دلالت دارد، در ساختار اعتقادی این انیمه تحلیل کرد؟

در تفسیرِ دقیقِ انیمۀ دفترچۀ مرگ، این دو مفهوم هم‌زیستی ندارند و قانونِ مو در نهایت با ابطالِ تناسخ، معنای سنتیِ کارما را دگرگون می‌سازد؛ بدین‌گونه که نویسنده مکافاتِ عمل را از تعیینِ کیفیتِ زندگیِ بعدی جدا نموده و آن را به مجازاتِ درونی و نحوۀ جان‌سپردن در همین عالم محدود کرده است، پس رنجِ نهاییِ لایت یاگامی پیامدِ اعمالِ اوست اما این مسیر به تولدِ مجدد ختم نمی‌شود و اعلامِ مو به عنوانِ سرنوشتِ قطعی، با نفیِ هرگونه تداومِ آگاهی یا حیاتِ پسین، جهان‌بینیِ اثر را بر پایۀ نیستیِ محض و بن‌بستِ وجودی استوار می‌گرداند.

 

پانویس‌ها:

[1] https://en.wikipedia.org/wiki/Death_Note

[2] https://www.animenewsnetwork.com/feature/2012-03-07

[3] https://myanimelist.net/news/55126312

[4] https://www.reddit.com/r/anime/comments/sffa3/top_anime_bddvd_sales_in_japan_over_the_past/

[5] https://www.imdb.com/title/tt0877057/awards/

[6] https://en.wikipedia.org/wiki/Death_Note

[7] https://www.reddit.com/r/anime/comments/8h5e4/death_note_wins_the_award_for_best_anime_on/

[8] https://chid.washington.edu/focus-groups/2015/spring/what-justice-critical-analysis-death-note-anime

[9] https://awesome-anime.fandom.com/wiki/Death_Note

[10] https://www.animenewsnetwork.com/bbs/phpBB2/viewtopic.php?t=34904

[11] https://www.imdb.com/title/tt0877057/

[12] https://www.imdb.com/title/tt0877057/

[13] https://deathnote.fandom.com/wiki/Death_Note_%28manga%29

[14] https://deathnote.fandom.com/wiki/Death_Note_%28manga%29

[15] https://www.cbr.com/death-note-complete-timeline/

[16] https://deathnote.fandom.com/wiki/Death_Note_%28manga%29

[17] https://www.cbr.com/death-note-complete-timeline/

[18] https://www.imdb.com/title/tt0877057/

[19] https://fandomwire.com/death-note-artist-added-hidden-symbolism-to-the-shinigamis-design-after-going-against-tsugumi-ohbas-initial-wish/

[20] https://www.worldreligionnews.com/religion-news/fascinating-religious-background-death-note-netflix/

[21] https://en.wikipedia.org/wiki/Death_Note

[22] https://deathnote.fandom.com/wiki/Symbolism

[23] https://fandomwire.com/death-note-artist-added-hidden-symbolism-to-the-shinigamis-design-after-going-against-tsugumi-ohbas-initial-wish/

[24] https://deathnote.fandom.com/wiki/Symbolism

[25] https://screenrant.com/death-note-favorite-anime-symbolism-japanese-mythology/

[26] https://www.worldreligionnews.com/religion-news/fascinating-religious-background-death-note-netflix/

[27] https://en.wikipedia.org/wiki/Death_Note

[28] https://screenrant.com/death-note-favorite-anime-symbolism-japanese-mythology/

[29] https://deathnote.fandom.com/wiki/Symbolism

[30] https://mantan-web.jp/2015/04/20/20150419dog00m200024000c.html

[31] https://icv2.com/articles/comics/view/15498/icv2-insiders-guide-67-top-10-shonen-properties-q2-2009

[32] https://web.archive.org/web/%DB%B2%DB%B0%DB%B0%DB%B9%DB%B0%DB%B4%DB%B1%DB%B5%DB%B0%DB%B8%DB%B2%DB%B4%DB%B3%DB%B1/http://ala.org/ala/mgrps/divs/yalsa/booklistsawards/greatgraphicnovelsforteens/annotations/%DB%B0%DB%B7toptengn.cfm

[33] https://www.cbr.com/what-death-note-says-donald-trump/

[34] https://kotaku.com/donald-trump-buys-the-death-note-for-10-trillion-in-la-1841459964

[35] https://www.gamespot.com/articles/new-death-note-one-shot-stars-donald-trump/1100-6473326/

[36] https://en.wikipedia.org/wiki/Death_Note#:~:text=a%2DKira%20(one,period%20of%20time.

[37] https://www.comipress.com/news/2007/01/15/1330

[38] https://www.nippon.com/en/japan-topics/b11201/

[39] https://en.wikipedia.org/wiki/Japanese_creation_myth

[40] https://fryemuseum.org/blog/myth-of-izanami

[41] https://www.britannica.com/topic/Izanagi

[42] https://en.wikipedia.org/wiki/Izanami