نقد فیلم نیمشب ۱۴۰۴ | کاری ارزشمند ولی با کلیشه های تکراری
مهدویان، کارگردان پرجایزه جشنواره فجر که با فیلم شناختهشده ایستاده در غبار مطرح شد، این بار با فیلمنامهای نسبتاً خوب، در همان ماههای نخست پس از جنگ، فیلمی بر پایه یک داستان واقعی ساخت و در فاصلهای کوتاه آن را به جشنواره فجر رساند. فیلم، با توجه به سرعت بالای تولید، واقعاً اثری قابلقبول و قدرتمند است و بیش از هر چیز بر نمایش همدلی ایرانیان در آن موقعیت دشوار تمرکز دارد؛ همان همدلیای که از نگاه رهبری شهید نیز دور نماند و ایشان به آن اشاره کرده بودند.
بااینحال، مهدویان معمولاً با کلیشههایی تکراری وارد عرصه ساخت فیلمهای ارزشی میشود؛ کلیشههایی که اغلب حول محور شخصیتی یاغی، ضدساختار، اما پرتلاش شکل میگیرند. البته همین میزان تلاش و جسارت او در پرداختن به چنین موضوعاتی نیز ستودنی است؛ تلاشی که دهان رسانههای معاند را علیه او گشاده و خشم آنان را برانگیخته است.
پدیدآورنده: علیرضا مرادی
فهرست مطالب
Toggleنقد فیلم نیمشب | مقدمه
فیلم سینمایی نیمشب (Mid-night) محصول سال ۱۴۰۴ ایران، به کارگردانی محمدحسین مهدویان و تهیهکنندگی حبیب والینژاد ساخته شده است. فیلمنامه این اثر را مهدی یزدانیخرم و اعظم بهروز بر اساس طرحی از یاسر انتظامی نوشتهاند. فیلم در ژانر اجتماعی، جنگی و درام قرار میگیرد و محصول مؤسسه تصویر شهر است. مسئولیت پخش سینمایی آن نیز بر عهده مؤسسه بهمن سبز بوده است.
نیمشب نخستین بار در بهمن ۱۴۰۴ و در جریان چهلوچهارمین جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد. اکران عمومی آن از ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ و در قالب اکران نوروزی سال ۱۴۰۵ آغاز شد. این فیلم پس از نمایش در سینماها، از ساعت ۱۸ روز سهشنبه ۲۳ تیر ۱۴۰۵ بهصورت آنلاین و اختصاصی از طریق پلتفرم فیلمنت در دسترس مخاطبان قرار گرفت.
مدتزمان فیلم در اطلاعیههای اولیه حدود ۹۰ دقیقه اعلام شده بود، اما پس از آغاز اکران آنلاین، مدت آن در صفحه رسمی فیلمنت یک ساعت و ۵۳ دقیقه ثبت شد.
از بازیگران اصلی نیمشب میتوان به احسان منصوری، الناز ملک، یونس حراناف، آرمین خزائلی، شکوفه حیدریان، سیامک مردانه و سید سام بهشتی اشاره کرد.
زمینه تاریخی و شکلگیری پروژه
طبق توضیح حبیب والینژاد، یاسر انتظامی در جریان جنگ دوازدهروزه ماجرای موشک عملنکرده در نزدیکی بیمارستان را برای او تعریف کرد. تهیهکننده از همان زمان امکان تبدیل حادثه به روایت سینمایی را مطرح کرد و پروژه خیلی زود از مرحله ایده به تولید رسید.
مهدویان نیز گفته است حادثه واقعی است و جزئیاتی مانند تولد بچه و انتظار برای عمل جراحی مادر از واقعیت گرفته شدهاند. بااینحال، خردهروایتها، شخصیتها و ساختار دراماتیک برای سینما تغییر کردهاند.
شتاب تولید
گزارشهای پیش از جشنواره نشان میدهند فیلم در تابستان ۱۴۰۴، فاصله کوتاهی پس از حادثه، وارد تولید شد. ابتدا قرار بود به جشنواره فیلم شهر برسد، اما تهیهکننده اعلام کرد که پروژه هنوز در مرحله پستولید است و برای نمایش آماده نیست.
این فاصله زمانی کوتاه میان حادثه، نگارش، فیلمبرداری، پستولید و جشنواره دو نتیجه متضاد دارد:
- از نظر تبلیغاتی و تاریخی، فیلم توانست در همان فضای جنگی به زودی وارد سینما بشود. البته فروش آن بسیار موفق هم نبود.
- از نظر منتقدان، شتاب باعث کاهش فرصت برای بازنویسی، عمقدادن به شخصیتها، تکمیل پستولید و رفع حفرههای منطقی شد.
تولید و زبان بصری
مهدویان گفته است حدود ۹۵ درصد فیلم در شب فیلمبرداری شده است. میزانسن گسترده، چرخش ۳۶۰ درجه دوربین، نورپردازی، صدابرداری و هماهنگی حرکت بازیگران، تولید را دشوار کرده است. حضور بازیگران کمتجربه نیز تعداد برداشتها را افزایش داده است. او صحنههای میدان خنثیسازی و کنترل همزمان بحران را از نظر فنی بسیار دشوار توصیف کرده است.
انتخاب بازیگران
انتخاب بازیگران کمنامونشان بخشی از راهبرد واقعگرایانه فیلم معرفی شد. مهدویان گفت از همکارینکردن با ستارههایی که حاضر به حضور در جشنواره یا همراهی با فیلم نبودند ناراحت نیست و ترجیح داده با بازیگران کمتر شناختهشده کار کند.
این انتخاب دو فرض در پی دارد:
- دیدگاه مثبت: چهرههای ناآشنا به فضای مستندگونه و باورپذیری بحران کمک میکنند.
- دیدگاه انتقادی: ضعف تجربه برخی بازیگران و نابرابری سطح بازیها، بهویژه در نقش دختر معتاد، از قدرت درام کم کرده است.
الناز ملک برای نقش دختر معتاد گفته است مهدویان از او خواسته با گریم سنگین و بهگونهای ظاهر شود که عوامل او را نشناسند تا جدیت و باورپذیری بازی سنجیده شود. او این آزمون را انجام داده و حتی هادی بهروز نیز او را نشناخته است.
زبان تصویری و اختلاف ارزیابی
منابع معرفی فیلم، دوربین روی دست، حرکت در فضای شبانه و ثبت موقعیت اضطراری را ادامه زبان مستندگونه مهدویان میدانند. در خوانش مثبت، این سبک مخاطب را به دل بحران میبرد و حس حضور ایجاد میکند.
درباره فرم این است که آیا مکث و بیقراری دوربین نشانه واقعگرایی است یا نشانه ضعف ریتم و کنترل روایی.
داستان و مضمونهای اصلی
در شب آخرین روز خرداد ۱۴۰۴، موشک در نزدیکی بیمارستان فرود میآید اما منفجر نمیشود. احتمال انفجار هنگام جابهجایی، محدوده اطراف را به منطقه خطر تبدیل میکند. بیمارستانها باید تخلیه یا مدیریت شوند و نیروهای خنثیسازی باید راه ایمن را پیدا کنند.
در کنار عملیات، فیلم تصمیمهای فوری مردم را دنبال میکند: بیماری که عملش نمیتواند بهراحتی عقب بیفتد، مادر بارداری که باید زایمان کند، دختر گرفتار، ساکنانی که باید خانه را ترک کنند و کارکنانی که میان دستور رسمی و نیاز انسانی قرار گرفتهاند.
مواضع سازندگان
مواضع محمدحسین مهدویان
به دلیل حواشی بسیار جشنواره فجر و پخش این فیلم به برخی مواضع مهدویان اشاره خواهیم کرد. مهدویان تأکید کرد که حادثه اصلی فیلم برگرفته از یک رویداد واقعی است و ماجرای تولد نوزاد و انتظار برای جراحی مادر نیز ریشه در واقعیت دارد. به گفته او، تغییرات عمدتاً در خردهروایتها اعمال شده و هسته اصلی حادثه بدون تغییر باقی مانده است.
او در بخش دیگری از سخنانش، با اشاره به موضوع ایران، گفت: وقتی پای ایران وسط باشد، تنها جایی است که حاضرم شعار بدهم. مهدویان همچنین غیبت برخی بازیگران در جشنواره را به ترس از فشارها و حملات فضای مجازی نسبت داد و در واکنش به پرسشی درباره احتمال ساخت فیلمی درباره جانباختگان اعتراضات، سؤال خبرنگار را طعنهآمیز توصیف کرد و آن را مزخرف خواند. او در ادامه، با استفاده از تعبیر ستارههای ترسو به بازیگران غایب اشاره کرد؛ اظهارنظری که به یکی از حاشیههای اصلی نشست خبری تبدیل شد.
مهدویان همچنین درباره فیلم شیشلیک گفت که اثر پیشین او با موضوع گرسنگی با بایکوت مواجه شده است. ( این مسئله را مطرح کرد تا از تهمت کارهای سفارشی فرار کند چرا که فیلمی که نامبرده بسیار فیلم عجیبی است.)
در مجموع، این مواضع نشان میدهد که مهدویان تلاش داشته است نیمشب را بهعنوان اثری میهندوستانه معرفی کند و در قبال هنرمندانی که در جشنواره حضور نیافتهاند، موضعی بهحق اتخاذ کرده است؛ هرچند در بیان این موضع از ادبیات مناسبی استفاده نکرده است

مواضع مهدی یزدانیخرم
یزدانیخرم بر همکاری تنگاتنگ با اعظم بهروز و بازنویسی با مهدویان تأکید کرد و گفت سهم هر نویسنده را نمیتوان کاملاً از دیگری جدا کرد.
در گفتوگویی درباره فضای جشنواره، از تماسهای ناشناس، سانسور و فشار بر نویسندگان و روزنامهنگاران سخن گفت و خواسته خود را این دانست که اجازه دهند (این وطن دوباره وطن شود. مواضع او بیشتر درباره فضای تولید و فشار عمومی بود تا دفاع جزئی از ساختار فیلم.
جشنواره و جوایز
فیلم در سومین روز چهلوچهارمین جشنواره فیلم فجر برای اهالی رسانه و منتقدان نمایش داده شد. پیشفروش و استقبال اولیه به سانسهای فوقالعاده رسید و گزارشهایی از شلوغی اکران روز سوم منتشر شد.
جوایز
| بخش | نتیجه |
| بهترین فیلمبرداری | سیمرغ برای هادی بهروز |
| بهترین فیلمنامه | سیمرغ برای مهدی یزدانیخرم و اعظم بهروز |
| بهترین فیلم از نگاه ملی | جایزه برای حبیب والینژاد؛ او جایزه را به مهدویان اهدا کرد |
فیلم در بخشهای بازیگر مرد، چهرهپردازی، طراحی صحنه، صدا و کارگردانی نامزد بود اما در آنها سیمرغ نگرفت.
اکران داخلی
اکران سینمایی
اکران عمومی از ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ در اکران نوروزی شروع شد. این اکران در شرایط خاص تعطیلیها و فضای جنگی کشور انجام شد. بهمن سبز پخش سینمایی را بر عهده داشت و محصول به مؤسسه تصویر شهر نسبت داده شد.
آمار گزارششده
| مقطع | آمار اعلامشده | توضیح |
| پنج روز نخست | حدود ۱۲۵۰ بلیت، ۲۱۵ سانس و ۸۱ سالن | آمار اولیه سمفا در گزارش تسنیم. |
| تا ۱۰ فروردین ۱۴۰۵ | عبور فروش از یک میلیارد تومان | آمار سمفا در مقطع مشخص. |
| حدود یک ماه پس از آغاز اکران | بیش از چهار میلیارد تومان و ۵۰ هزار مخاطب | گزارش روابط عمومی و هنرآنلاین؛ ۳۵۴ سالن و بیش از ۵۳۰۰ سانس. |
| اکران آنلاین | از ۲۳ تیر ۱۴۰۵ در فیلمنت | اکران اختصاصی در سینما آنلاین. |
نتیجه دقیق از این آمار این است که فیلم در مقطع آغازین مخاطب قابلتوجهی پیدا کرد و شکست تجاری اولیه نداشت. اما این ارقام نه آمار نهایی کل اکراناند و نه نشانه قطعی پذیرش پیام سیاسی فیلم.
نمایشهای ویژه و سینمای سیار
نمایش ویژهای روی پل طبیعت تهران برگزار شد و گزارش پارک آبوآتش آن را نخستین نمایش عمومی فیلم در پل طبیعت معرفی کرد.
سینمای سیار نیز فیلم را در شهرهایی مانند باغملک، برازجان، تربت حیدریه، جاسک، زاهدان و خرمدره نمایش داد.
بازخورد مخاطبان
واکنش کاربران پلتفرمها
در نقدهای کاربران لدر باکسد (Letterboxd)، واکنشها متناقض است. برخی فیلم را پرتعلیق، صادقانه و امیدوارکننده دانستهاند و بازی احسان منصوری و تنوع شخصیتها را ستودهاند. برخی دیگر، مجموعه نشانههای اجتماعی مانند مسیحی، افغان، کرد، معتاد، امنیتی و جانباز را کنار هم اما فاقد عمق شخصیتپردازی دانستهاند.
این واکنشها نماینده آماری مردم ایران نیستند؛ کاربران یک پلتفرم خاصاند و ممکن است از نظر جغرافیایی و فرهنگی متفاوت باشند.
حاشیهها و حملههای رسانهای پیرامون مهدویان
در کل بر علیه مهدویان هجمهه های بسیاری وجود دارد و به نظر میرسد بخشی از این هجمه ها به خاطر کارهای با ارزش او در حوزه سینماست و قطعا جریان رسانه غربی قصد تخریب او را دارد و تمام تلاش خود را میکنند تا جلوه او را تغییر بدهند و از نقد های مختلف تا تعابیر تندی که در ادامه میبینیم
البته این مسئله به این معنا نیست که تمام ساخت او کامل و بدون نقص است چرا که در بسیاری از موارد نقد های بسیاری بر او وارد است.
مثلا برخی نقدها با اشاره به حضور شهرداری، بسیج، آتشنشانی و نیروی انتظامی در جهان فیلم، از سفارشپذیری یا دخالت نهادهای رسمی سخن گفتهاند. مسائل مسخره ای که واقعا مشخص است برای تخریب و ساخت سوگیری برای مخاطب است و الا این مسائل در بسیاری از فیلم ها تکرار شده است.
متاسفانه این تخریب بسیار رایج شده و در برخی موارد نشانه از روشن فکری تلقی میشود و مخصوصا در رسانه های معاند بسیار تکرار میشود.
در کنار نقدهای سینمایی، بخشی از رسانههای مخالف، مهدویان را پیش از بررسی (نیمشب)بهعنوان فیلمسازی حکومتی، امنیتی و تبلیغاتی معرفی کردند. این رویکرد در نقدهای پیشین درباره (ماجرای نیمروز)نیز دیده میشد؛ جایی که بحث از کیفیت فیلم به مقایسه مهدویان با فیلمسازان ایدئولوژیک و تبلیغاتی کشیده شد. در صورتی که کیفیت فیلم بسیار بالا بود.
در زمان جشنواره نیز حضور مهدویان در جشنواره، موضعگیری تند او درباره (ستارههای ترسو)و مشاجرهاش با یک خبرنگار، بهصورت گسترده برجسته شد و گاهی کل فیلم زیر سایه همین حاشیهها قرار گرفت. البته لحن مهدویان در آن نشست قابل نقد بود، اما تبدیل یک خطای کلامی به داوری کامل درباره شخصیت و کارنامه او، بیشتر به مشروعیتزدایی شخصی شبیه است تا نقد منصفانه اثر. این حملات نباید سبب شود جسارت او در ساخت فیلمی درباره یک واقعه معاصر و حساس نادیده گرفته شود.
به تعابیر رسانه های معاند دقت کنید رسانه هایی که اگر هرجا جهت گیری کرد باید بدانیم طرف مخالف ارزشی داشته که این انسان های عجیب و غریب برعلیه آنان موضع گیری کرده اند. ایراناینترنشنال در گزارش (فرش قرمز خونین) او را (فیلمساز حکومتی) و سازنده (پروپاگاندا برای سپاه) معرفی کرد. وابسته یا حتی (همدست جنایتکاران) توصیف کرد.
در ادامه به نقد فیلم میپردازیم.
جریان عاطفی روایت؛ چگونه نیمشب احساسات مخاطب را مدیریت میکند؟
یکی از ویژگیهای مهم نیمشب، شیوه حرکت احساسات مخاطب در طول داستان است. فیلم از ابتدا تماشاگر را وارد یک موقعیت خطرناک میکند و سپس با تغییر مداوم شرایط شخصیتها، احساسات مختلفی مانند ترس، اضطراب، امید، نگرانی، همدلی و آرامش را در او ایجاد میکند.
این ساختار در مطالعات رسانهای با مفهومی به نام جریان عاطفی روایت یا (Emotional Flow) ارتباط دارد.
رابین نبی و ملانی گرین در مقاله ای، به نقش تغییرات عاطفی در اثرگذاری داستان پرداختند. آنها توضیح میدهند که تجربه احساسی مخاطب در یک روایت، معمولاً ثابت و یکنواخت نیست. داستان با ایجاد تغییر در احساسات، میتواند توجه تماشاگر را حفظ کند، ارتباط او را با شخصیتها افزایش دهد و زمینه اثرگذاری پیام روایت را فراهم کند.[۳]
برای فهم سادهتر این موضوع میتوان یک فیلم را در نظر گرفت که از ابتدا تا انتها فقط قرار است مخاطب را بترساند. اگر داستان دائماً در یک سطح از ترس باقی بماند، مخاطب بهتدریج به آن عادت میکند و حتی ممکن است خسته شود. اما اگر پس از یک موقعیت ترسناک، لحظهای از آرامش ایجاد شود و سپس اتفاق تازهای امید یا نگرانی مخاطب را تغییر دهد، ارتباط او با داستان بهتر حفظ میشود.
این تغییرات احساسی، بهخصوص زمانی اهمیت پیدا میکنند که فیلم بخواهد یک مفهوم اخلاقی یا اجتماعی را منتقل کند. مخاطبی که با شخصیتها ارتباط گرفته، خطر را همراه آنها تجربه کرده و برای سرنوشتشان نگران شده است، معمولاً موقعیتهای عاطفی داستان را با توجه بیشتری دنبال میکند.
نیمشب از چنین ساختاری استفاده کرده است.
فیلم با تهدید موشک عملنکرده و احتمال انفجار آغاز میشود. مخاطب از همان ابتدا میداند که یک اشتباه میتواند به کشته شدن تعداد زیادی از مردم منجر شود. سپس بحران بیمارستان، وضعیت بیماران، انتقال مردم، نگرانی خانوادهها و تصمیمهای نیروهای حاضر در محل، ابعاد تازهای به داستان میدهند.
در ادامه، فیلم از فضای اضطراب فاصله میگیرد و با نمایش کمک مردم به یکدیگر، فداکاری شخصیتها و تولد نوزاد، احساس امید و همدلی را تقویت میکند. در پایان نیز با کاهش خطر و بازگشت نسبی آرامش، مخاطب از فضای پراضطراب ابتدای داستان خارج میشود.
این جابهجایی میان احساسات، یکی از عوامل مهم همراهی مخاطب با فیلم است.
نمونه شناختهشده چنین ساختاری را میشود در فیلمهایی مانند تایتانیک نیز مشاهده کرد. مخاطب در این فیلم از فضای آشنایی و شکلگیری رابطه عاطفی، وارد موقعیت خطر، تلاش برای نجات، ترس از مرگ و سرانجام فقدان و اندوه میشود. همین تغییرات پیوسته باعث میشود داستان با وجود مدت طولانی، ارتباط عاطفی خود را با تماشاگر حفظ کند.
نیمشب در بسیاری از بخشها این جریان عاطفی را بهخوبی مدیریت کرده است. مخصوصاً تقابل میان خطر انفجار و تلاش برای نجات جان بیماران، زمینه مناسبی برای ایجاد اضطراب و سپس امید فراهم میکند.
بااینحال، مشخص نیست این ساختار نتیجه طراحی آگاهانه بر اساس نظریههای روایت و روانشناسی رسانه بوده یا از تجربه فیلمسازی مهدویان و نویسندگان اثر شکل گرفته است.
این موضوع از نظر پژوهشی ارزش بررسی دارد. میتوان مطالعه کرد که آیا الگوی تغییرات عاطفی در فیلمهای ایرانی نیز همان ظرفیت اثرگذاری را دارد که در پژوهشهای بینالمللی درباره روایتهای سینمایی مطرح شده است. همچنین باید بررسی شود کدام بخشهای نیمشب بیشترین ارتباط عاطفی را ایجاد میکنند و آیا این ارتباط پس از پایان فیلم نیز بر نگرش مخاطب باقی میماند یا خیر.
اسطورهسازی از قهرمان ناشناخته
محمدحسین مهدویان در بسیاری از آثارش به ساختن شخصیتهای قهرمان علاقه دارد. در فیلمهایی مانند ایستاده در غبار و ماجرای نیمروز، شخصیتهایی در مرکز روایت قرار میگیرند که مسئولیتهای تاریخی یا اجتماعی مهمی داشتهاند و فیلم تلاش میکند زندگی و تصمیمهای آنها را به شکلی قهرمانانه نمایش دهد.
در نیمشب نیز چنین الگویی دیده میشود، اما با یک تفاوت مهم.
این بار شخصیت اصلی یک فرمانده شناختهشده تاریخی یا چهرهای مشهور نیست. فیلم قهرمانی را معرفی میکند که مخاطب از قبل شناخت خاصی از او ندارد و قرار است از طریق رفتار او در شرایط بحران، با شخصیتش آشنا شود.
این رویکرد واقعا جذاب است و مخاطب را با خود همراه میکند و اگر مربوط به شخص خاصی باشد قطعا میتواند باعث الگو گیری از انسانی مثبت بشود. و البته میتواند باعث تعدیل نگاه جامعه به گروهی از جامعه مخصوصا نظامیان زحمتکش و جهادی ایران اسلامی بشود.
بازنمایی زن ایرانی؛ چرا زن متدین همچنان در حاشیه سینماست؟
یکی از بخشهای مهم تحلیل فرهنگی نیمشب، بررسی تصویری است که فیلم از زن ایرانی ارائه میدهد.
برای توضیح این مسئله ابتدا باید مفهوم بازنمایی را روشن کرد.
در فرهنگ آکسفورد، بازنمایی به معنای نشان دادن یا توصیف یک شخص یا موضوع به شکلی خاص است؛ بهگونهای که تصویری از آن در ذهن مخاطب شکل بگیرد.[۴]
در مطالعات فرهنگی نیز استوارت هال در کتابش توضیح میدهد که معنا از طریق زبان، تصویر و نشانهها ساخته و منتقل میشود. از این دیدگاه، فیلم با انتخاب شخصیتها، رفتارها و تصاویری که نمایش میدهد، در شکلگیری معنای آن واقعیت برای مخاطب نقش دارد.[۵]
برای مثال، اگر در مجموعهای از فیلمها زنان ایرانی همواره افرادی ضعیف، وابسته، درمانده و فاقد قدرت تصمیمگیری نمایش داده شوند، این تصویر در ذهن مخاطب تکرار میشود. در مقابل، اگر زنان فقط بهعنوان شخصیتهایی کاملاً موفق، بدون مشکل و مستقل از تمام روابط انسانی نشان داده شوند، باز هم تصویری ناقص از زندگی واقعی آنها شکل میگیرد.
بازنمایی مناسب باید بتواند تنوع شخصیتهای واقعی جامعه را نشان دهد.
در نیمشب با زنان مختلفی روبهرو هستیم؛ زن بیمار، زن گرفتار اعتیاد، زن مسئولیتپذیر، زن حاضر در موقعیت خطر و زنانی که هرکدام از گروههای اجتماعی متفاوتی هستند.
این تنوع یکی از نقاط مثبت فیلم است. و چهره ای مناسب از زن ایرانی نشان میدهد.
پژوهش منتشرشده در آنوال ریویو در سال ۲۰۲۰ نیز با مرور مطالعات مربوط به رسانه و کلیشههای جنسیتی نشان داده است که بازنماییهای رسانهای میتوانند در شکلگیری برداشت کودکان و نوجوانان از نقشهای زنانه و مردانه تأثیر داشته باشند.[۶]
در برخی آثار، از جمله برای یک زندگی معمولی، نیز میتوان درباره نوع بازنمایی زندگی زن ایرانی و میزان تأکید بر درماندگی، وابستگی یا نارضایتی از زندگی بحث کرد. تکرار چنین تصویرهایی، اگر با نمایش تواناییها و ظرفیتهای واقعی زنان همراه نباشد، میتواند نگاه خودتحقیرانه نسبت به زندگی و هویت ایرانی را تقویت کند.[۷]
بااینحال، یک پرسش جدی درباره این تصویر وجود دارد. چرا زن متدین، در شکل معمولی، متعادل و روزمره خود، در چنین داستانهایی حضور پررنگی ندارد؟
این موضوع فقط به نیمشب محدود نیست و در بخش قابل توجهی از سینمای اجتماعی ایران تکرار شده است.
زن ایرانی متدین، بهخصوص زنی که هم به خانواده اهمیت میدهد، هم صاحب تصمیم است و هم باورهای مذهبی خود را در زندگی روزمره حفظ میکند، کمتر بهعنوان یک شخصیت عادی و طبیعی نمایش داده میشود.
گاهی اگر چنین زنی وارد داستان شود، با مجموعهای از نشانههای کلیشهای معرفی میشود. یا باید شخصیتی کاملاً آرمانی و بیاشتباه باشد، یا فردی سختگیر و محدودکننده که رفتارهای مذهبی او به بخشی از مشکل داستان تبدیل میشود.
اما چرا نباید یک زن مذهبی مانند دیگر زنان جامعه، شخصیتی معمولی با نقاط قوت و ضعف داشته باشد؟
زنی که متدین است، میتواند پزشک، معلم، مادر، پرستار، دانشجو یا مدیر باشد. ممکن است در زندگی اشتباه کند، نگران شود، تصمیم دشوار بگیرد یا حتی در بعضی موقعیتها رفتاری نادرست داشته باشد. مذهبی بودن، او را از پیچیدگیهای طبیعی شخصیت انسانی جدا نمیکند.
بهخصوص در فیلمی مانند نیمشب که قرار است تصویری از همبستگی اقشار مختلف مردم ایران ارائه دهد، حضور چنین شخصیتی میتوانست به کاملتر شدن تصویر جامعه کمک کند.
وقتی فیلم تلاش میکند از گروههای مختلف اجتماعی و مذهبی نمایندهای نشان دهد، غیبت زن متدینِ معمولی بیشتر به چشم میآید.
البته بازنمایی زنان در نیمشب در مجموع عملکرد خوبی دارد. شخصیتهای زن تنها به یک تیپ محدود نشدهاند و بعضی از آنها در پیشبرد اتفاقهای داستان نقش دارند.
اما همچنان این پرسش باقی است که چرا در سینمای مهدویان و بسیاری از آثار اجتماعی ایران، زن متدین متعادل و صاحب کنش کمتر دیده میشود؟
مأموران و نیروهای نظامی؛ انسانیسازی یا تکرار یک کلیشه؟
یکی دیگر از ویژگیهای قابل توجه سینمای مهدویان، شیوه نمایش مأموران امنیتی، نیروهای نظامی و افرادی است که مسئولیتهای رسمی بر عهده دارند.
در بسیاری از آثار او، این شخصیتها تنها به مسئولیت اداری یا نظامی خود محدود نمیشوند. معمولاً زندگی خانوادگی، نگرانیهای شخصی و مشکلات عاطفی نیز دارند و فیلم تلاش میکند نشان دهد که پشت یک لباس رسمی یا مسئولیت حساس، انسانی با مسائل معمولی زندگی حضور دارد.
این انتخاب در اصل بسیار مثبت است.
وقتی یک مأمور فقط در حال دستور دادن، انجام مأموریت و مقابله با دشمن نمایش داده شود، ممکن است برای مخاطب به شخصیتی خشک و دور از دسترس تبدیل شود. اما وقتی زندگی خانوادگی او نیز دیده شود، مخاطب بهتر درک میکند که انجام یک مسئولیت عمومی گاهی با هزینههای شخصی همراه است.
در نیمشب نیز این موضوع دیده میشود. شخصیت اصلی درگیر مدیریت یک بحران خطرناک است، اما همزمان نگرانیهای خانوادگی و شخصی خودش را دارد.
این تضاد میتواند شخصیت را انسانیتر و تصمیمهای او را مهمتر کند.

بااینحال، تکرار بیش از اندازه چنین الگویی ممکن است به کلیشه تبدیل شود.
اگر تقریباً تمام مأموران و نیروهای نظامی در آثار مختلف یک کارگردان، همواره گرفتار بحران خانوادگی باشند و داستان دائماً از همین مسیر برای شخصیتپردازی استفاده کند، بهتدریج جذابیت آن کاهش پیدا میکند.
موضوع دیگر، نمایش نسبت این نیروها با ساختار رسمی کشور است.
در بعضی آثار مهدویان، نیروهای نظامی و امنیتی بدون تأکید جدی بر لباس و هویت سازمانی نمایش داده میشوند. این انتخاب میتواند به نزدیکتر شدن شخصیت به مخاطب کمک کند، اما از طرف دیگر ممکن است چنین تصوری ایجاد کند که قهرمان داستان مستقل از ساختار رسمی عمل میکند و موفقیت او بیشتر نتیجه ویژگیهای شخصی خودش است.
درحالیکه در بسیاری از مأموریتهای نظامی و امدادی، موفقیت تنها حاصل شجاعت یک نفر نیست. آموزش سازمانی، هماهنگی نیروها، تجهیزات، فرماندهی و همکاری مجموعهای از افراد نیز اهمیت دارند.
البته مشکل دیگر ساخت کارکتری یاغی برای شخصیت اصلی است که با مسئولان بالا دست مشکل دارد و این مسئله آنقدر تکرار شده که تبدیل به کلیشه ای شده که هر کس واقعا در حال کمک و فعالیت مهم است قطعا با ساختار مشکل داشته و الا ساختار خودش از عهده این کار ها بر نمیآید و این مسئله در فیلم های مطرح او مانند ماجرای نیمروز هم دیده میشد.
نکته دیگر، بازنمایی دینداری این شخصیتهاست.
در سینمای مهدویان معمولاً میتوان از برخی رفتارها، صحبتها و موقعیتها دریافت که شخصیتها به ارزشهای مذهبی باور دارند. اما نشانههای عینی و روزمره دینداری، مانند نماز خواندن، دعا یا دیگر رفتارهای عبادی، کمتر نمایش داده میشوند.
البته قرار نیست برای معرفی دینداری یک شخصیت، فیلم دائماً صحنه عبادت نشان دهد. چنین کاری اگر مصنوعی انجام شود، حتی ممکن است به شخصیتپردازی آسیب بزند.
اما حذف تقریباً کامل این رفتارها نیز میتواند تصویری ناقص از شخصیت ایجاد کند؛ مخصوصاً زمانی که فیلم درباره نیروهایی است که باورهای مذهبی بخشی از هویت واقعی آنها را تشکیل میدهد.
نمایش یک رفتار کوتاه و طبیعی دینی، اگر با شخصیت هماهنگ باشد، میتواند مناسب باشد.
بنابراین، سینمای مهدویان در انسانیکردن مأموران و نیروهای نظامی موفقیتهایی دارد، اما هنوز میان نمایش زندگی شخصی، هویت دینی و جایگاه سازمانی این افراد به تعادل کاملی نرسیده است.
همدلی ملی و تکثر اجتماعی؛ یکی از بهترین بخشهای فیلم
از مهمترین نقاط قوت نیمشب، تلاش برای نمایش همدلی مردم در شرایط بحرانی است.
مهدویان در بخشهایی از فیلم، مخصوصاً در صحنههای مربوط به انتقال مردم و بیماران به پارک، شخصیتهایی از گروههای اجتماعی و مذهبی متفاوت را کنار یکدیگر قرار میدهد.
افرادی که در شرایط عادی ممکن است ارتباط چندانی با هم نداشته باشند، هنگام مواجهه با یک خطر مشترک به یکدیگر کمک میکنند.
این انتخاب بسیار ارزشمند است.
در زمان جنگ، یکی از موضوعات مهم اجتماعی، شکلگیری احساس مسئولیت مشترک میان مردم است. شرایط خطرناک میتواند باعث شود تفاوتهای معمول زندگی روزمره برای مدتی اهمیت کمتری پیدا کنند و افراد با وجود اختلافهای فرهنگی، مذهبی یا اجتماعی، برای حفظ جان یکدیگر تلاش کنند.
همان مسئله ای که رهبری شهید بارها به آن اشاره کرد و از نکات مثبت جنگ خواندند اینکه ایرانیان با هم برعلیه ظلم متحد شدند.
نیمشب تلاش میکند چنین تصویری از جامعه ایرانی بسازد.
فیلم میخواهد نشان دهد که ایران فقط متعلق به یک گروه مشخص نیست و مردم با باورها و سبکهای زندگی مختلف میتوانند هنگام خطر در کنار هم قرار بگیرند.
نمونه قابل توجه این موضوع، صحنه کمک جوان به پیرزن ارمنی است.
در این سکانس، دو شخصیت با پیشینه مذهبی متفاوت در موقعیتی قرار میگیرند که یکی از آنها به کمک دیگری نیاز دارد. همین رفتار میتواند تصویری از همدلی اجتماعی و همبستگی ملی باشد. این بخش از فیلم واقعاً جای تحسین دارد.
اما در کنار این موفقیت، یک ضعف نیز دیده میشود.
بعضی از موقعیتها بیش از اندازه نمادین طراحی شدهاند. گاهی احساس میشود فیلمساز تلاش کرده از هر گروه اجتماعی یک نماینده وارد داستان کند تا در پایان، تصویری کامل از جامعه متکثر ایران ارائه دهد.
در چنین شرایطی، به شخصیتها خیلی پرداخته نمیشود و مخاطب با آنان همراه نمیشود.
برای مثال، اگر پیرزن ارمنی فقط برای نمایش همدلی میان ادیان وارد داستان شده باشد و مخاطب شناخت بیشتری از شخصیت و زندگی او پیدا نکند، این سکانس بیشتر شبیه تصویری نمادین از وحدت ملی خواهد بود.
در مقابل، اگر شخصیتها پیش از این موقعیت، رفتار و ویژگیهای مشخصی داشته باشند، کمک آنها به یکدیگر طبیعیتر و تأثیرگذارتر میشود.
نیمشب در نمایش تصویری ایران متکثر موفق است، اما بعضی سکانسها بیش از اندازه مستقیم و نمادین هستند.
بااینحال، تلاش فیلم برای قرار دادن گروههای مختلف اجتماعی در کنار یکدیگر، از ویژگیهای مثبت آن است و ظرفیت فرهنگی قابل توجهی دارد.
نمادشناسی فیلم؛ بمب عملنکرده در برابر تولد نوزاد
یکی از مهمترین و زیباترین عناصر نمادین نیمشب، قرار دادن یک بمب عملنکرده در کنار تولد نوزاد است.
این دو اتفاق از نظر معنایی کاملاً در مقابل یکدیگر قرار میگیرند.
بمب نماد مرگ، ویرانی و خطری است که هر لحظه ممکن است اتفاق بیفتد. حتی زمانی که منفجر نشده، همچنان تهدیدکننده است و زندگی مردم را تحت تأثیر قرار میدهد.
در مقابل، تولد نوزاد نشانه آغاز زندگی تازه، امید و ادامه حیات است.
فیلم این دو موقعیت را در کنار یکدیگر قرار میدهد تا مخاطب همزمان با دو امکان متفاوت روبهرو شود: پایان یافتن زندگی بر اثر جنگ و آغاز یک زندگی جدید در همان شرایط خطرناک.
این تقابل از نظر تصویری و عاطفی بسیار جذاب است.
در حالی که نیروها تلاش میکنند از انفجار موشک جلوگیری کنند و مردم نگران جان خود هستند، نوزادی متولد میشود که برای زنده ماندن به کمک دیگران نیاز دارد.
به این ترتیب، فیلم نشان میدهد که حتی در شرایطی که مرگ همهجا حضور دارد، زندگی همچنان ادامه پیدا میکند.
نکته جالب اینکه خود مهدویان نیز تأکید کرده اصل ماجرای تولد نوزاد در جریان حادثه واقعی رخ داده است. بنابراین این تقابل، در کنار ارزش نمادین، از یک موقعیت تاریخی نیز الهام گرفته است. [۲]
البته نباید تصور کرد هر عنصر داستانی الزاماً یک نماد پیچیده و از پیش طراحیشده است. گاهی یک اتفاق واقعی به دلیل موقعیتی که در داستان پیدا میکند، معنای نمادین نیز به دست میآورد.
در نیمشب، همنشینی بمب و نوزاد از موفقترین بخشهای نمادپردازی فیلم است و به شکل قابل توجهی با مضمون کلی آن ارتباط دارد.
زن معتاد؛ از حاشیهنشینی تا مشارکت در نجات دیگران
یکی دیگر از شخصیتهایی که در فیلم ظرفیت بررسی نمادشناختی دارد، زن گرفتار اعتیاد است.
این شخصیت در ابتدا فردی آسیبدیده و حاشیهای معرفی میشود. کسی که در شرایط عادی ممکن است بسیاری از مردم به او اعتماد نکنند یا تصور کنند نمیتواند مسئولیت مهمی بر عهده بگیرد.
اما با وقوع بحران، موقعیتی فراهم میشود که او نیز میتواند در کمک به دیگران نقش داشته باشد.
این انتخاب از نظر فرهنگی اهمیت زیادی دارد. در بسیاری از روایتهای اجتماعی، افراد گرفتار اعتیاد فقط با ویژگیهای منفی نمایش داده میشوند؛ افرادی که توانایی تصمیمگیری ندارند، برای دیگران دردسر ایجاد میکنند یا همیشه به کمک نیاز دارند.
چنین تصویری، اگر بهصورت مداوم تکرار شود، ممکن است باعث شود مخاطب این افراد را فقط از دریچه مشکلاتشان ببیند و تواناییهای انسانی آنها را نادیده بگیرد.
اما در نیمشب تلاش شده این تصویر تغییر کند.
فیلم نشان میدهد فردی که گرفتار اعتیاد است، همچنان میتواند احساس مسئولیت داشته باشد، به دیگران کمک کند و در شرایط حساس تصمیمی درست بگیرد.
از این جهت، حضور زن معتاد را میشود نشانهای از امکان بازگشت افراد حاشیهنشین به مشارکت اجتماعی دانست.
پیامی که از چنین شخصیتی دریافت میشود، این است که آسیب اجتماعی تمام هویت یک انسان را تشکیل نمیدهد.
فرد گرفتار اعتیاد ممکن است مشکلات جدی داشته باشد، اما همچنان انسان است و میتواند ویژگیهای مثبتی مانند دلسوزی، شجاعت و مسئولیتپذیری داشته باشد.
این نگاه ارزشمند است؛ مخصوصاً در جامعهای که افراد آسیبدیده گاهی بیش از اندازه با برچسبهای اجتماعی شناخته میشوند.
بااینحال، شخصیت زن معتاد در فیلم یک ضعف نیز دارد. و در نظر بسیاری اصلا پرداخت خوبی نداشته! در بعضی نقدهای منتشرشده درباره نیمشب نیز به همین موضوع اشاره شده و حضور شخصیت نازی، با بازی الناز ملک، از نظر ارتباط با داستان اصلی و تغییر رفتاری شخصیت مورد انتقاد قرار گرفته است.[۸]
آیا استفاده از زن و کودک برای ایجاد وزن عاطفی، ضعف فیلم است؟
یکی از نقدهایی که درباره بعضی فیلمهای جنگی مطرح میشود، این است که فیلمساز از حضور زنان و کودکان برای ایجاد احساسات شدید در مخاطب استفاده میکند.
در چنین نقدهایی معمولاً گفته میشود که شخصیتهای زن و کودک فقط وارد داستان شدهاند تا تماشاگر نگران شود، گریه کند یا نسبت به اتفاقهای جنگ واکنش عاطفی نشان دهد.
اما این انتقاد به شکل کلی، نقد قانعکنندهای نیست.
در روایت جنگ و بحران، زنان، کودکان، سالمندان و بیماران از گروههایی هستند که ممکن است به مراقبت و حمایت بیشتری نیاز داشته باشند. برای مثال، کودکان به دلیل شرایط جسمی و روانی خود و زنان باردار به دلیل نیازهای ویژه درمانی، در بعضی موقعیتهای جنگی با آسیبپذیری بیشتری روبهرو هستند.
بنابراین، حضور زن بیمار، مادر باردار یا کودک در یک فیلم جنگی اتفاقی غیرطبیعی نیست.
اتفاقاً اگر فیلمی بخواهد پیامدهای انسانی جنگ را نشان دهد و فقط به نیروهای نظامی و تجهیزات جنگی بپردازد، بخشی از واقعیت را نادیده گرفته است.
در نیمشب، حضور بیماران، مادر باردار و نوزاد تازهمتولدشده، به مخاطب نشان میدهد که خطر انفجار موشک چه پیامدهایی میتواند برای مردم عادی داشته باشد.
به همین دلیل، نقدی که تمام عناصر عاطفی فیلم را ضعف میداند، بدون بررسی دقیق صحنهها قابل قبول نیست.
گاهی چنین نقدهایی بیشتر از آنکه بر ساختار فیلم تمرکز کنند، تحت تأثیر موضع قبلی منتقد نسبت به کارگردان قرار میگیرند.
آسیبشناسی فرهنگی نیمشب
در کنار نقاط قوت فیلم، چند موضوع فرهنگی دیگر نیز وجود دارد که بررسی آنها اهمیت دارد.
نمایش جنگ و احتمال افزایش اضطراب در مخاطبان حساس
نیمشب تلاش میکند اضطراب ناشی از یک بحران واقعی را به مخاطب منتقل کند. صدای انفجار، احتمال مرگ، نگرانی برای بیماران و وضعیت نامشخص موشک، همگی برای ایجاد تنش در داستان استفاده شدهاند.
این انتخاب برای یک فیلم جنگی طبیعی است، اما همه مخاطبان به چنین تصاویری واکنش یکسانی ندارند.
کسی که تجربه مستقیم جنگ، حمله موشکی یا از دست دادن نزدیکان خود را داشته، ممکن است هنگام تماشای چنین صحنههایی دوباره بخشی از اضطراب آن تجربه را احساس کند.
همچنین افرادی که از پیش با اضطراب مزمن درگیر هستند، ممکن است نسبت به تصاویر تهدیدکننده حساستر باشند.
برای مثال، در شرایطی که جامعه بهتازگی یک جنگ را تجربه کرده و بسیاری از مردم هنوز از نظر روانی تحت تأثیر آن هستند، نمایش صحنههای بسیار اضطرابآور ممکن است برای بعضی مخاطبان دشوار باشد.
یکی از راهکارهای مناسب، اطلاعرسانی درباره وجود صحنههای شدید اضطرابآور پیش از تماشای فیلم است. خانوادهها نیز هنگام انتخاب فیلم برای کودکان و نوجوانان باید به محتوای آن توجه کنند.
در نمایشهای آموزشی، مدرسهای یا گروهی نیز میتوان پیش از پخش چنین فیلمهایی، درباره فضای داستان توضیح داد و پس از پایان آن فرصت گفتوگو درباره احساسات و پرسشهای مخاطبان فراهم کرد.
بنابراین، فیلمهایی مانند نیمشب میتوانند از نظر فرهنگی و اجتماعی ارزشمند باشند، اما لازم است نمایش آنها برای گروههای حساس با شناخت دقیقتری از شرایط مخاطبان همراه شود.
بازنمایی افغانستانیها؛ آیا تصویر جاسوس با واقعیت تاریخی هماهنگ است؟
یکی از مهمترین نقدهای فرهنگی وارد بر نیمشب، به نحوه نمایش اتباع افغانستانی مربوط میشود.
در بخشی از داستان، شخصیتهایی با هویت افغانستانی در ارتباط با فعالیتهای جاسوسی و نفوذ معرفی میشوند.

نمایش یک فرد افغانستانی در نقش جاسوس، مخصوصاً در فیلمی درباره یک جنگ معاصر میتواند دیدگاه عمومی نسبت به افغانستانی هارا تغییر بدهد و منفی بکند.
این نقد که در دیدگاه دکتر حسنی نیز مورد توجه قرار گرفته، از نظر فرهنگی کاملاً جدی است.
در گزارشی که روزنامه شرق در اردیبهشت ۱۴۰۵ منتشر کرد، به همین موضوع انتقاد شده و نویسنده توضیح داده است که نمایش مهاجران افغانستانی در جایگاه جاسوس میتواند به تقویت نگرشهای منفی و تعمیم اتهام به یک جامعه بزرگ مهاجر منجر شود.[۱۲]
از سوی دیگر، یکی از عوامل مرتبط با تولید فیلم در مصاحبهای توضیح داده که گروه سازنده تلاش داشته میان مهاجران دارای اقامت قانونی و افرادی که بدون مدارک اقامتی حضور دارند، تفاوت قائل شود. [۱۳]
البته این مسئله واقعا در فیلم به چشم نمیآید و این تفاوت لحاظ نمیشود.
در یک فیلم داستانی، نمایش جاسوسی از هر ملیتی ممکن است. وجود یک شخصیت مجرم یا جاسوس از یک کشور خاص، بهخودیخود به معنای متهم کردن تمام مردم آن کشور نیست.
اما وقتی یک گروه اجتماعی پیش از این نیز با کلیشههای منفی و اتهامات مختلف روبهرو بوده است، انتخاب مکرر شخصیتهای منفی از میان آن گروه میتواند همان کلیشهها را تقویت کند.
فیلمساز باید به پیامدهای فرهنگی انتخاب شخصیتها توجه کند؛ مخصوصاً زمانی که اثر درباره یک حادثه تاریخی نزدیک به زمان حال ساخته شده است.
جاسوس زن و مسئله حجاب؛ چرا بیحجابی با ضدیت سیاسی پیوند میخورد؟
موضوع دیگری که در نیمشب جای نقد دارد، نحوه نمایش شخصیت زن جاسوس است.
در فیلم، یک شخصیت زن با حالتی کاملا کشف حجاب نمایش داده میشود که همزمان در جایگاه جاسوس و مخالف نظام قرار گرفته است.
این انتخاب ممکن است در نگاه اول موضوع مهمی به نظر نرسد. بالاخره یک فیلم میتواند شخصیتهای منفی با ظاهر و پوشش متفاوت داشته باشد.
اما ممکن است این کلیشه تقویت شود که زن باحجاب به نظام وفادار است و زن بیحجاب یا کمحجاب با نظام مخالفت دارد.
این تصویر با واقعیت اجتماعی ایران هماهنگ نیست.

زنان ایرانی از نظر نوع پوشش، باورهای مذهبی، گرایشهای فرهنگی و مواضع سیاسی بسیار متنوع هستند. نمیتوان از روی پوشش یک زن، درباره اعتقادات سیاسی یا میزان علاقه او به کشور قضاوت کرد.
همانطور که رهبری شهید در سخنرانی ۱۴ دی ۱۴۰۱، در دیدار گروهی از زنان، به همین موضوع اشاره کرده بود. او با تأکید بر واجب بودن حجاب از نظر شرعی، توضیح داد که زنانی که حجاب ضعیفی دارند نباید به بیدینی یا ضدانقلابی بودن متهم شوند و ممکن است همین افراد نیز نسبت به دین و انقلاب احساس تعلق داشته باشند.[۱۴]
از این جهت، نمایش زن کشف حجاب کرده در جایگاه جاسوس میتواند به تقویت این کلیشهکمک کند و در انتخاب نشانههای ظاهری باید دقت شود.
از نظر فرهنگی، چنین دقتی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا سینما با تصویر کار میکند و گاهی یک نشانه تصویری میتواند بدون هیچ توضیح مستقیمی، معنایی در ذهن مخاطب ایجاد کند.
جمعبندی نهایی
نیمشب از نظر ساختار داستانی و فرهنگی، فیلمی قابل توجه در کارنامه محمدحسین مهدویان است.
فیلم توانسته یک حادثه واقعی را به داستانی درباره مسئولیتپذیری، فداکاری و همدلی مردم تبدیل کند و در بسیاری از بخشها، مخاطب را با خود همراه سازد.
استفاده از جریان عاطفی روایت، جابهجایی میان ترس و امید، نمایش قهرمانی افراد کمترشناختهشده و تقابل نمادین میان بمب عملنکرده و تولد نوزاد، از مهمترین ویژگیهای مثبت فیلم هستند.
همچنین تلاش برای نمایش اقشار مختلف جامعه و قرار دادن آنها در یک موقعیت مشترک، از نظر فرهنگی بسیار ارزشمند است. فیلم نشان میدهد که در شرایط خطر، مردم با تفاوتهای مختلف میتوانند برای حفظ جان یکدیگر همکاری کنند.
در مقابل، بعضی انتخابهای فیلم از نظر بازنمایی نیازمند نقد جدی هستند.
نخست، مسئله تصویر زن ایرانی است. نیمشب زنان متفاوتی را نمایش میدهد، اما همچنان جای شخصیت زن متدین، متعادل، خانوادهدار و صاحب تصمیم در آن خالی است.
دوم، شخصیتپردازی مأموران و نیروهای نظامی است. انسانی کردن این شخصیتها انتخاب مثبتی است، اما تکرار بحرانهای خانوادگی و کمرنگ شدن هویت سازمانی و دینی آنها میتواند به کلیشه تبدیل شود.
سوم، نحوه استفاده از نمادها و تیپهای اجتماعی است. فیلم در بعضی بخشها، مخصوصاً نمایش اقشار مختلف در پارک، موفق است، اما گاهی شخصیتها بیش از اندازه در خدمت انتقال پیام قرار میگیرند.
چهارم، بازنمایی افغانستانیها و زن جاسوس است که باید از نظر پیامدهای اجتماعی و فرهنگی با دقت بیشتری بررسی شود. انتخاب یک شخصیت افغانستانی برای نقش جاسوس یا پیوند دادن بیحجابی با مخالفت سیاسی، میتواند کلیشههایی را تقویت کند که با واقعیت متنوع جامعه هماهنگی ندارند.
با وجود این ایرادها، نباید نقاط قوت فیلم را نادیده گرفت.
نیمشب در نمایش همدلی مردم و مسئولیتپذیری در شرایط جنگی قدم قابل توجهی برداشته است. همچنین انتخاب یک حادثه معاصر و تبدیل آن به روایت سینمایی، تجربهای ارزشمند در ثبت فرهنگی رویدادهای نزدیک به زمان حال محسوب میشود.
نیمشب در نمایش همبستگی و مسئولیت اجتماعی موفقیتهای قابل توجهی دارد، اما برای رسیدن به تصویری کاملتر از جامعه ایرانی، لازم است در بازنمایی زنان، مهاجران و شخصیتهای مذهبی و سیاسی دقت بیشتری صورت بگیرد.
دو نقد دیگر
دو نقد هم از دو نویسنده دیگر در مورد این فیلم خواندنی است و میتوانید مطالعه بفرمایید.
نقد اول نیم شب؛ سوژه ناب پنهان در شعار
نویسنده: دکتر محمدرضا زهرائی
شبی از شبهای جنگ ۱۲ روزه، موضوع اثر جدید محمدحسین مهدویان است. فیلم با سقوط یک موشک عملنکرده با نشان ستاره داوود در کنار بیمارستانی در محله یوسفآباد تهران آغاز میشود. با ورود آقا مهدی بهعنوان مسئول خنثیسازی این موشک، تمام داستان فیلم پیرامون این شخصیت طراحی شده است.
بخشی از زندگی خصوصی شخصیت اصلی، یعنی همسری که در بیمارستان بستری است و چالشهای زندگی آقا مهدی، مواد خام خوبی برای قهرمانسازی و شخصیتپردازی فراهم کرده است. اما نویسنده مکرراً در زبان شخصیتهای مختلف فیلم شعار میکارَد و نمیگذارد مخاطب خودش با شخصیتها ارتباط برقرار کند.
داستانهای فرعیِ گذرا، گل درشت، بیمقدمه و شعاری، بیش از همه جنبه سفارشی بودن فیلم را آشکار میکنند؛ مانند جمله «ما آمدهایم خدمت کنیم» از سوی مأمور شهرداری. پرسشهای بیپاسخ و رها شدهای در ذهن مخاطب شکل میگیرد که ارتباط او را با داستان قطع میکند.
داستان اصلی و داستانهای فرعیِ آن، بسیاری از روابط علت و معلولی را میشکنند و با شتابزدگی پیش میروند تا انسجامی تصنعی بسازند: از معتاد و کارتنخواب تا پزشک و پرستار و نظامی و مسیحی در کنار بینماز علیه دشمن متحد شدهاند، در مقابل، چند تبعه افغانستانیِ کارگر در زیرزمین یک ساختمان، مزدور اسرائیل معرفی میشوند. این تقابل برجسته میشود؛ یعنی یک «انسجامسازی» در مقابل یک «دیگریسازی» که از جنس کارگران مهاجر افغانستانی با چهره هزاره است.
با اینکه چندبار ادعا شده داستان فیلم واقعی است، ولی مسئولان امنیتی بارها تأکید کردهاند مهاجران افغانستانی در این جنگ به نفع اسرائیل جاسوسی نکردهاند. تمرکز روی این کارگران، با وجود پهپادهای بسیار، به غیرواقعی بودن داستان دامن میزند. این تقابل میتواند آثار زیانباری علیه مهاجران افغانستانی داشته باشد؛
مهاجرانی که با وجود محرومیتهای فراوان، بیشترین همراهی را هم در دفاع مقدس، هم در مقابله با داعش و هم در جنگ ۱۲ روزه با مردم ایران و انقلاب اسلامی داشتهاند. این تصویرسازی حتی در ترحم نسبت به کودک بیمار افغانستانی هم ادامه مییابد؛ آنجا که گفته میشود «بیکس و کار است» و روایتی از تحقیر درباره مهاجران ساخته میشود. از منظر محتوایی هم، فیلم در خدمت یک دیگری سازی غیرواقعی از یک متحد با سابقه و اصیل و امتحان پس داده به نام مهاجران افغانستانی است.
به علاوه، طبیعتاً داستان باید در فضای شبهای جنگ ۱۲ روزه در تهران رخ دهد، اما مهدویان نتوانسته اضطراب و فضای جنگ را نشان دهد. فضا کاملاً در خدمت یک موشک عملنکرده قرار گرفته و گویی جنگی در دیگر نقاط شهر و کشور در جریان نیست.
شخصیت آقا مهدی نیز غیرواقعی و دارای قدرتی بیحد و حصر است که با همه با اقتدار برخورد میکند و روی سینه افراد می کوبد. و طرفهایش منفعل و بیواکنش هستند. این مسئله باعث میشود مخاطب نتواند با او همراه شود. این شخصیت یادآور حاج کاظم در «آژانس شیشهای» است، اما آنجا حاج کاظم قدرت بیحد ندارد و روابط علت و معلولی در داستان و شخصیت به هم گره خورده است. روابط قدرت در مواجهه با کنشهای احساسی واقعی شکل میگیرد؛ به همین دلیل حاج کاظمِ آژانس واقعی است و مخاطب را همراه میکند.
با این وصف، اجزای داستان نتوانستهاند مخاطب را جذب کنند. مهدویان سعی کرده این خلأها را با عبور از خط قرمزها در تماسهای زن و مرد بپوشاند. در نهایت، با توجه به این همه ضعف در داستانپردازی، شخصیتپردازی و فضاسازی، باید گفت این فیلم با وجود سابقه خوب مهدویان، ضعیفترین اثر در کارنامه سینمایی اوست.
نقد دوم؛ آرامش در حضور بمب ساعتی! بررسی باگهای منطقی و روایی در فیلم نیمشب
پدیدآورنده: دکتر محمد حسنی (بر اساس سخنان ایشان در نشست نقد و تحلیل آثار جشنواره فجر1404)
اگر بخواهیم به فیلم «نیمشب» بپردازیم، باید بگویم چون در مجموع فیلم خوبی است، خیلی جای بحثهای انتقادی طولانی ندارد، اما در بخشهایی نیازمند تدوین مجدد است. مثلاً در ابتدای فیلم، یک موشک عملنکرده در خیابان میافتد.
برای من به عنوان مخاطب جای سوال بود که موشکی که حتی منفجر نشده، چگونه توانسته پنجاه سوراخ افقی و عمودی در در و دیوار و زیرزمین ایجاد کند! حتی اگر فرض کنیم موشک مماس شده و سابیده شده است، باز هم این حجم از تخریب غیرمنطقی است و چون در همان ابتدای کار رخ میدهد، کمی حال مخاطب را میگیرد. احتمالاً داستان در مرحله فیلمبرداری شکل دیگری بوده و در تدوین اینگونه خروجی داده است که به نظرم قابل اصلاح است.
مضمون اصلی فیلم، نمایش حس مشترک و وحدت ناشی از مواجهه با یک دشمن مشترک است که کارگردان تا حدود زیادی آن را خوب درآورده است. با این حال، ضعفهایی در خردهپیرنگها دیده میشود و در جاهایی ریتم فیلم کشدار و اضافی است؛ به طوری که زمان فیلم قابلیت کاهش ده تا پانزده دقیقهای را دارد.
مثلاً سکانس رفتن و آوردن باتری رادیو میتوانست بسیار کوتاهتر باشد. یا ماجرای پرستاری که جعبه جواهرات دارد؛ اصلاً مشخص نشد این جواهرات چه بود برای چه به بیمارستان آورده شده بود و چه ضرورت معنایی در فیلم داشت.
به نظر میرسد برخی از این جزئیات، فدای برداشتهای بلند (Long Take) بیمورد شده است. در مجموع، فیلم ایراد محتوایی آنچنانی نداشت، بازیها نسبتاً خوب بود و پایانبندی مناسبی داشت، اما التهاب اولیه فیلم ضعیف بود و بیش از حد آرام شروع شد.
بزرگترین باگ فیلمنامهای این اثر، تضاد میان تعلیق موقعیت و رفتار قهرمان است. وقتی شما در ابتدای فیلم یک بمب ساعتی میکارید که هر لحظه ممکن است منفجر شود، مخاطب روی ویبره است و اضطراب دارد. در این شرایط بحرانی، قهرمان داستان در حال پرسه زدن، حرف زدن با این و آن و پرداختن به مسائل معنوی است.
وقتی بمب در حال تیکتیک کردن است، مخاطب مدام با خود میگوید: «چرا معطل میکنی؟ کجا میروی؟» در چنین موقعیتی، حتی اگر بهترین آیات قرآن یا زیباترین خاطرات جبهه هم خوانده شود، اعصاب مخاطب خرد میشود؛ مگر اینکه دلیل قانعکنندهای در فیلمنامه برای این تعلل کاشته شده باشد که در اینجا وجود نداشت. فوریت موقعیت ایجاب میکند که بمب خنثی شود، لذا این تأخیرها به هیچ وجه قابل درک نیست.
نکته عجیب دیگر در منطق روایی این است که وقتی بالاخره بمب را پشت وانت میگذارند و میبرند، بیماران همچنان در پارک نشستهاند! این افراد بیمار هستند؛ ثانیه و دقیقه برایشان حیاتی است و برخی به اکسیژن و دارو نیاز دارند.
حالا که خطر بمب رفع شده، چرا هنوز در پارک ماندهاند؟ فیلم باید نشان میداد که همزمان با دور شدن بمب، عدهای در حال دویدن برای انتقال بیماران هستند، یا اگر دلیل امنیتی خاصی برای نگهداشتن آنها در پارک وجود داشت، باید حتماً بیان میشد. این اثر یک «فیلم موقعیت» است و داستانگویی کلاسیک ندارد؛ بنابراین زمان آن برای یک فیلم موقعیت کمی زیاد است و حذف یا کوتاه کردن سکانسهایی مثل معرفی حاشیهای پرستاران یا ماجرای جواهرات میتواند به انسجام و ریتم آن کمک شایانی کند.
منابع و مراجع
[۵] نظریه بازنمایی استوارت هال
[۶] بازنمایی رسانهای و کلیشههای جنسیتی
[۸] نقد شخصیتپردازی فیلم نیمشب
[۱۲] نقد بازنمایی مهاجران افغانستانی
[۱۳] توضیحات درباره اتباع افغانستانی
[۱۴] حجاب و موضع سیاسی
دیدگاهتان را بنویسید