نقد پسر و حواصیل ۲۰۲۳ The Boy and the Heron | میراث جنگ
آیا جهانی بدون شر، خشونت و رنج ارزش ساختن دارد؟ اگر برای رسیدن به چنین جهانی مجبور باشیم آزادی انسان را محدود کنیم، نظم آن را به ارث ببریم و همهچیز را زیر کنترل نگه داریم، باز هم میتوان آن را آرمانی دانست؟ پیرمرد برج در «پسر و حواصیل» میخواهد جهانی بیبدخواهی بسازد. بقای نظم جهانش به انتخاب جانشینی وابسته است که میراث او را ادامه دهد. اما ماهیتو، پسری که مادرش را در جنگ از دست داده و با خشونت و فقدان روبهرو شده، این پیشنهاد را رد میکند. او به جهانی بازمیگردد که از رنج، مرگ و تناقض خالی نیست. آیا پذیرش جهانی ناقص، شجاعانهتر از تلاش برای ساختن جهانی بینقص است؟
آخرین انیمیشن بلند هایائو میازاکی این پرسش را با سفر ماهیتو به جهان برج، در کنار مواجهه با فقدان مادر آغاز میکند، و او را با جنبههای تاریک وجود خودش، چرخه زندگی و ساختارهای قدرت روبهرو میکند. میازاکی برای شکلدادن به این جهان از اسطورههای ژاپنی، نقاشیهای اروپایی و تجربه تاریخی جنگ بهره میگیرد. در این نقد، با بررسی این ارجاعات و لایههای روانشناختی و فلسفی فیلم، به این موضوع میپردازم که چرا ماهیتو در نهایت زندگی در جهانی ناپایدار را به ماندن در نظمی آرمانی ترجیح میدهد. در نقد پسر و حواصیل 2023 با ما همراه باشید.
فهرست مطالب
Toggleمقدمه
فیلم «پسر و حواصیل» در ۱۴ ژوئیه ۲۰۲۳ در ژاپن اکران شد. پیش از نمایش، تنها یک پوستر از آن منتشر شده بود و جیبلی هیچ تریلر یا خلاصهای از داستان فیلم در اختیار مخاطبان نگذاشت.[۵] هالیوود ریپورتر واکنشهای روز نخست را آمیزهای از سردرگمی و قدردانی عمیق توصیف کرد.[۵] چند ماه پیش از اکران نیز، میازاکی در نمایشی خصوصی به حاضران گفته بود که شاید چیزی از فیلم نفهمیده باشند و خودش هم آن را نمیفهمد. این روایت را یوشینو تایچیرو، نوه نویسنده رمانی که عنوان فیلم از آن گرفته شده، نقل کرده است.[۵][۱۷]
میازاکی پس از ساخت «باد برمیخیزد» (۲۰۱۳) بازنشستگی خود را اعلام کرد.[۱۷] البته این نخستین بار نبود که از کنارهگیری حرف میزد. او پیشتر «شاهزاده مونونوکه» و «شهر اشباح» را هم آخرین فیلمهایش خوانده بود.[۲۴] بااینحال، بار دیگر به سینما بازگشت. میازاکی کار روی استوریبورد فیلم را در سال ۲۰۱۶ آغاز کرد و تولید آن از ۲۰۱۷ به جریان افتاد.[۱۷]
جیبلی در همان سال اعلام کرد که این فیلم، با توجه به سن میازاکی، واقعا آخرین اثر بلند او خواهد بود.[۱۴] بااینحال، معاون استودیو در جشنواره تورنتو از ادامه ایدهپردازیهای او خبر داد[۴۱] و توشیو سوزوکی نیز در مارس ۲۰۲۶ گفت که میازاکی در هشتادوپنجسالگی همچنان میخواهد فیلم بسازد.[۴۲] بنابراین، «پسر و حواصیل» را دقیقتر است تازهترین فیلم بلند او بدانیم.
عنوان ژاپنی فیلم، کیمیتاچی وا دو ایکیرو کا(君たちはどう生きるか)، به معنای «شما، بچهها، چگونه زندگی میکنید؟» است. پرسش در این نام، مخاطب را با ضمیر جمع خطاب قرار میدهد. دنیل رابرتز در مقالهاش در نشریه(Senses of Cinema) ترجمه «شما همه چگونه زیستن را برمیگزینید؟» را پیشنهاد میکند تا این وجه جمع نیز در ترجمه حفظ شود.[۱۹] گنزابورو یوشینو در سال ۱۹۳۷ رمانی برای نوجوانان با همین عنوان نوشته است.[۱۵] فیلم اقتباس مستقیم آن رمان نیست، اما کتاب در داستان حضور دارد و مادر ماهیتو آن را برای پسرش به یادگار گذاشته است.[۱۷]
عنوان انگلیسی فیلم، پرسش فلسفی عنوان ژاپنی را کنار میگذارد و به جای آن نام دو شخصیت اصلی، پسر و حواصیل، را میآورد. عنوان ژاپنی بیننده را به پرسشی درباره شیوه زندگیکردنش دعوت میکند. عنوان انگلیسی در مقابل، توجه را به رابطه یک پسر و یک پرنده معطوف میسازد. به گفته توشیو سوزوکی، تهیهکننده فیلم، این دوستی پس از مرگ ایسائو تاکاهاتا به محور اصلی داستان تبدیل شد.[۲]
پرسش محوری این نقد نیز از همین تفاوت آغاز میشود، فیلم به پرسش عنوان ژاپنی خود چه پاسخی میدهد و آیا فرم آن توانایی انتقال چنین پاسخی را دارد؟ استدلال من این است که پاسخ فیلم در نهایت منفی است. تصمیم تعیینکننده ماهیتو، رد میراث جهانی است که میتوانست بدون بدخواهی آن را حفظ کند. او دلیل این امتناع را در شناخت بدخواهی درون خودش پیدا میکند. بااینحال، این «نه» بیش از آنکه از ساختار روایی فیلم بیرون بیاید، در تصویرها و حالوهوای آن شکل میگیرد.
انتظار مخاطب نیز در مواجهه با فیلم اهمیت دارد. کسی که با «همسایه من توتورو» یا «شهر اشباح» به آثار جیبلی عادت کرده، احتمالا انتظار دارد مرز میان دو جهان زودتر گشوده شود، جهان دیگر قواعد مشخصتری داشته باشد و کودک در آن با هدفی روشن و عملی پیش برود. «پسر و حواصیل» اما یکسوم ابتدایی خود را به سوگ و احساس غربت ماهیتو اختصاص میدهد. پس از ورود به جهان دیگر نیز قواعد آن را بهروشنی توضیح نمیدهد و هدف شخصیت اصلی پیوسته تغییر میکند. فیلم وعده یک ماجراجویی را مطرح میکند، اما آن را به شکل متعارف این ژانر پیش نمیبرد.
این نقد از همین ویژگیها آغاز میکند و در ادامه به ساختار روایی و شخصیتها، خوانش یونگی، ریشههای فولکلوریک، پرسش فلسفی عنوان، ابعاد سیاسی و در نهایت فرم تصویری و صوتی فیلم میپردازد.
تاریخچه و جریانشناسی
میازاکی در سال ۱۹۴۱ در توکیو به دنیا آمد. پدرش، کاتسوجی، مدیر شرکت «میازاکی ایرپلین» بود. عموی میازاکی مالک شرکت بود و در آن قطعات جنگندههای زیرو را تولید میکرد. خانواده در سال ۱۹۴۴، زمانی که میازاکی سهساله بود، ابتدا به اوتسونومیا و سپس به کانومه نقل مکان کردند.[۱۲] مادرش، یوشیکو، از سال ۱۹۴۷ تا ۱۹۵۵ به سل ستون فقرات مبتلا بود و سرانجام در ژوئیه ۱۹۸۳، در هفتادودوسالگی، درگذشت.[۱۲] سوزان ناپیر در کتاب «دنیای میازاکی» به کودکی او در سالهای جنگ و بیماری طولانی مادرش پرداخته است.[۱۳]
زندگی میازاکی از بعضی جهات به داستان فیلم شباهت دارد، اما تفاوتهای مهمی هم میان این دو وجود دارد. ماهیتو مادرش را در آتشسوزی بیمارستان از دست میدهد.[۱۷] مادر میازاکی به بیماری مبتلا بود، اما زنده ماند و چند دهه بعد درگذشت. بااینحال، نقدی در سایت سیگنیس همین اشتباه را تکرار کرده و نوشته است که میازاکی مادرش را در آتش از دست داده بود.[۱۸] این لغزش نشان میدهد خوانش زندگینامهای تا چه اندازه میتواند از شواهد فاصله بگیرد. بر اساس اسناد موجود، بیماری مادر، تخلیه خانواده و فعالیت کارخانه پدر در زندگی واقعی میازاکی ریشه دارند، مرگ مادر در آتشسوزی و حضور نامادری، از عناصر داستان فیلماند.
شوئیچی، پدر ماهیتو، صاحب کارخانهای است که قطعات هواپیماهای جنگی را تولید میکند. تاکشی هوندا، سرپرست انیماتورهای فیلم، گفته است این شخصیت بر اساس پدر خود میازاکی ساخته شده.[۷] میازاکی در کتاب «نقطه آغاز» نوشته بود که پدرش از جنگ پول درمیآورد و دغدغه خانواده نیز چیزی جز زندهماندن نبود.[۷] بااینحال، پس از مرگ پدر احساس کرد که در بیشتر مواقع با نگاهی منفی به او نگریسته است.[۱۲] فیلم این دوگانگی را حفظ میکند، شوئیچی با پسرش مهربان است، اما از جنگ سود میبرد. فیلم نه او را محکوم و نه تبرئه میکند.
پسر و حواصیل از چند منبع الهام گرفته، اما اقتباس مستقیم هیچکدام نیست. میازاکی در ژوئیه ۲۰۱۶ طرحی بر اساس «کتاب چیزهای گمشده»، رمان سال ۲۰۰۶ جان کانولی، ارائه کرد. رمان درباره پسری است که پس از مرگ مادرش باید با ازدواج دوباره پدرش با زنی باردار کنار بیاید و در ادامه به جهانی افسانهای قدم میگذارد. برج فیلم نیز از «برج ارواح» اثر ادوگاوا رانپو الهام گرفته است.[۱۴]
عنوان فیلم از رمان گنزابورو یوشینو گرفته شده است. یوشینو در سال ۱۹۳۱ به دلیل فعالیت سیاسی حدود هجده ماه زندانی شد و کتابش را در دوره اوجگیری نظامیگری ژاپن برای نوجوانان نوشت و کتاب او تا سال ۱۹۴۲ از دسترس خارج شد.[۱۵] قهرمان رمان پسری پانزدهساله با نام «کوپر» است. او پس از مرگ پدرش از دایی خود دفترچهای دریافت میکند که در آن مجموعهای از پندها و توضیحات درباره زندگی نوشته شده است. این دفترچه به او کمک میکند از خودمحوری فاصله بگیرد و جهان را فراتر از تجربه شخصیاش ببیند.[۱۶]
مرگ ایسائو تاکاهاتا در سال ۲۰۱۸ مسیر تولید فیلم را تغییر داد. به گفته توشیو سوزوکی، طرح اولیه بر رابطه میان پسر و پیرمرد ساکن برج متمرکز بود. این پیرمرد بر اساس شخصیت تاکاهاتا شکل گرفته بود، اما پس از مرگ او، میازاکی نتوانست آن بخش از داستان را ادامه دهد و رابطه پسر و حواصیل به محور اصلی فیلم تبدیل شد.[۱][۲] سوزوکی در توصیف نسبت شخصیتها با سازندگان فیلم گفته است: «میازاکی ماهیتوست، تاکاهاتا عموی بزرگ است و حواصیل خاکستری من هستم.»[۱]
این گفته سرنخ مهمی برای خواندن فیلم فراهم میکند، اما نباید آن را به کلید قطعی تفسیر تبدیل کرد. به نقل از خبرگزاری فرانسه، خود میازاکی نیز گفته است که پیرمرد را بر اساس تاکاهاتا ساخته و رابطه آن دو آمیزهای از عشق و نفرت بوده است.[۴] بااینحال، سوزوکی در گفتوگو با نشریه(Entertainment Weekly) شاه طوطیها را شخصیت محبوب میازاکی معرفی کرده و گفته است الگوی این شخصیت خود او بوده، یعنی همان کسی که در پایان در فروپاشی جهان پیرمرد نقش دارد.[۳]
اگر میازاکی را همزمان در ماهیتو و شاه طوطیها بازشناسیم، خوانش یکبهیک شخصیتها و معادلهای واقعیشان به بنبست میرسد. این شناساییها از سوی نزدیکان جیبلی سرنخهایی درباره خاطرات و نیت سازندگان به دست میدهند، اما بهتنهایی معنای نهایی فیلم را تعیین نمیکنند.
داستان فیلم در سال ۱۹۴۴ آغاز میشود[۱۴] و تا ۱۹۴۷ ادامه پیدا میکند.[۱۷] جنگ در اینجا از فاصله و درون فضای خانه دیده میشود. آژیرها و آتشسوزیها، کارخانهای که قطعات جنگنده تولید میکند و پارچهنوشتههایی که برای سربازان آرزوی بخت نیک در جنگ دارند، نشانههای حضور آن هستند.[۱۹] فیلم جنگ را از چشمانداز خانوادهای روایت میکند که هم از پیامدهای آن آسیب میبیند و هم از منافع اقتصادیاش بهرهمند میشود. هزینه جنگ برای این خانواده مرگ مادر است و سود آن در ثروت پدر نمود پیدا میکند.
«پسر و حواصیل» نخستین فیلم بلند میازاکی پس از ده سال و در تاریخ استودیو جیبلی بازگشتی مهم به شمار میآید.[۴] سوزوکی آن را گرانترین فیلم ساختهشده در ژاپن توصیف کرده است.[۱۷] فروش جهانی فیلم تا آوریل ۲۰۲۴ به حدود ۲۹۴ میلیون دلار رسید.[۱۷] بااینحال، اهمیت تجاری آن بهاندازه ترکیب نامتعارف شیوه تولید و عرضهاش نیست، فیلمی با هزینههای یک بلاکباستر که نه تبلیغات متعارف دارد و نه حاضر است داستانش را پیشاپیش برای مخاطب توضیح دهد. به نظرم چنین ترکیبی در جریان اصلی انیمیشن بهندرت دیده میشود.
ساختار و روایت
فیلم با صدای آژیر حمله هوایی آغاز میشود. ماهیتو از خواب میپرد، با دستپاچگی شلوارش را میپوشد، از پلهها پایین میدود و از میان خیابانهای شعلهور خود را به بیمارستان مادرش میرساند. این صحنه صرفا مقدمهای برای شروع داستان نیست. از همان ابتدا شیوه مواجهه فیلم با جهان را مشخص میکند. دوربین بدن، شتاب و ترس را بیواسطه به تصویر میکشد و هنوز خبری از فانتزی نیست.
جیمز وام در نقد خود در سایدکار، از ضمیمههای نشریه چپگرای بریتانیا (New Left Review)، به جزئیات این سکانس اشاره میکند، دستهای ناشی ماهیتو هنگام بستن دکمههای لباس، خطخطیهای مدادی زرد، صورتی و قرمز و آدمهایی که مانند اجساد سوخته وارد قاب میشوند و همچون شعلهها به خود میپیچند.[ ۲۰] به نظر من این محو بودن و جنس طراحی که در ادامه سکانسها روشن میشود شیوهای برای طراحی خواب و رویاست، زیرا در خواب هم جزییات اطراف و کم اهمیت محو به نظر میرسد.
حدود یکسوم ابتدایی فیلم به فضایی واقعگرایانه اختصاص دارد. ماهیتو همراه پدرش به خانهای دور از شهر میرود که ناتسوکو، خواهر کوچکتر مادرش، در آن زندگی میکند. پدر با ناتسوکو ازدواج کرده و او نیز باردار است. پیرزنهای خدمتکار، مدرسهای که ماهیتو در آن احساس بیگانگی میکند و حواصیلی که اطراف خانه پرسه میزند، اجزای اصلی این فضای تازهاند.
نقطه عطف این بخش زخمی است که خودش بهخود میزند. پس از درگیری در مدرسه، سنگی برمیدارد و به شقیقهاش میکوبد.[۱۷] پدر از این اتفاق خشمگین میشود و در پی پیدا کردن مقصر است. فیلم برای رفتار ماهیتو توضیحی قطعی ارائه نمیدهد و او را هم محکوم نمیکند. زخم روی سرش تا پایان داستان باقی میماند. اما میتوان اینگونه برداشت کرد که به خاطر تنش باقی مانده از جریان مادرش و قرار گرفتن در محیط ناآشنای جدید، نامادری و مدرسهاش که فضایی دوستانه ندارد، از زیر بار مدرسه با این روش فرار میکند.
مدتی بعد، ماهیتو کتابی را که مادرش برای او به یادگار گذاشته میخواند و به گریه میافتد. با ناپدید شدن ناتسوکو، او همراه کیریکو، یکی از پیرزنهای خانه، به دنبال حواصیل وارد برج متروکه میشود. از این نقطه، فیلم دیگر به قواعد معمول علت و معلول جهان ما پایبند نمیماند. در جهان پایین، کیریکوی پیر به زنی جوان تبدیل شده که قایق میراند و میجنگد.[۲۲]
دختری به نام هیمی که با آتش سروکار دارد، بعدها هویت خود را بهعنوان مادر جوان ماهیتو آشکار میکند. درها به زمانها و مکانهای دیگری باز میشوند. واراوارهها، موجودات سفید و بادکنکیشکلی هستند که به آسمان میروند تا در قالب نوزاد متولد شوند،[۱۷] آنها طعمه پلیکانهای گرسنهاند. طوطیها آدم میخورند و پادشاه خودشان را دارند.[۲۲] فیلم هیچیک از این موجودات و قواعد جهانشان را پیش از ورود به داستان معرفی نمیکند و درک نمادین هریک را به دوش مخاطب و برداشتش میاندازد به طوری که هر کدام از این عناصر به درستی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند اما برداشت درست نیازمند دقت است.
در بخش پایانی، ماهیتو به اتاقی میرسد که پیرمرد سازنده جهان برج در آن سکونت دارد. او عموی بزرگ ناتسوکو است، و برج را پیرامون شهابسنگی ساخته که زمانی به زمین سقوط کرده بود.[۱۹][۲۰] پیرمرد از ماهیتو میخواهد، چون از نسل اوست،[۱۹] جانشینش شود و با چیدن سنگهایی که بدخواهی در آنها راه ندارد، تعادل جهان را حفظ کند. ماهیتو این پیشنهاد را رد میکند و زخم سرش را نشانهای از بدخواهی درون خودش میداند.[۳۹] شاه طوطیها سنگها را از هم جدا میکند تا جهان خودش را بسازد، اما برج فرو میریزد و جهان پیرمرد از هم میپاشد.[۱۷]
ماهیتو، ناتسوکو و دیگران از درهای جهان پایین میگریزند. هیمی نیز با آگاهی از آتشی که در زمان خودش انتظارش را میکشد، به گذشته بازمیگردد و میگوید از به دنیا آوردن ماهیتو خوشحال است.[۳۹] فیلم سرانجام با بازگشت خانواده به توکیو، دو سال پس از پایان جنگ، به انتها میرسد.[۱۷]
قاعده حاکم بر این جهان، به نظر من، بیش از آنکه مکانیکی باشد، اخلاقی است. بیننده باید دریابد هر اتفاق و موجودی چه فشاری بر انتخاب ماهیتو وارد میکند، نه اینکه لزوما بفهمد جهان چگونه کار میکند. جهانهای دیگر در آثار جیبلی نیز همیشه از قواعد صریح و روشنی پیروی نمیکنند، اما «شهر اشباح» دستکم قراردادی مشخص با مخاطب میبندد، نامها، کار در حمام و هدف عملی نجات پدر و مادر است. در «پسر و حواصیل» چنین وضوحی وجود ندارد. هدف ماهیتو مدام تغییر میکند. ابتدا مادر، بعد ناتسوکو و سرانجام جانشینی پیرمرد برج است. منتقدان نیز این ویژگی را به دو شکل متفاوت ارزیابی کردهاند. آلیسون ویلمور منطق رویایی فیلم را مقاومتناپذیر یافته است.[۲۲][۴۳]
در مقابل، تیم گریرسون در(Screen International) معتقد است روایت گاهی بیش از اندازه شلوغ میشود و پیش از رسیدن به پرده پایانی و تاثیرگذار فیلم، شتاب خود را از دست میدهد.[۲۳] پیتر دبروژ در(Variety) نیز فیلم را در محدوده آشنای آثار میازاکی یعنی ویژگی خاصش که هم میتواند دلگرمکننده باشد و هم تا اندازهای ناامیدکننده ارزیابی میکند.[۲۶]
برای سنجش ابهام فیلم، میتوان معیاری ساده در نظر گرفت، ابهام در معنا پذیرفتنی است، به شرط آنکه کارکرد دراماتیک عناصر روشن باشد. واراواراها و پلیکانها این معیار را برآورده میکنند. معنای نمادین آنها همچنان گشوده است. آیا با ارواح سروکار داریم یا نوزادانی که هنوز متولد نشدهاند؟ بااینحال، نقششان در داستان مشخص است.
آنها هزینه حفظ نظمی را به تصویر میکشند که پیرمرد برج قصد دارد بر جهان تحمیل کند. پلیکانها چون غذای دیگری در اختیار ندارند، واراوارهها را میخورند.[۱۷] برای زنده ماندن پلیکانها، موجوداتی که قرار است متولد شوند باید قربانی شوند. استدلال تصویری فیلم علیه آرمان پاکسازی جهان از بدخواهی، در همین رابطه شکل میگیرد. این استدلال حتی بدون توضیح کلامی هم قابل دریافت است. مواردی که از این معیار پیروی نمیکنند، در بخش ایرادهای فیلم بررسی خواهند شد.
اما آیا نیمه دوم فیلم به تعارضهایی که در بخش ابتدایی شکل گرفتهاند وفادار میماند؟ تا حد زیادی بله. سه گره اصلی داستان، یعنی مرگ مادر، نپذیرفتن ناتسوکو و زخم ماهیتو، هرکدام در جهان پایین پاسخی پیدا میکنند، هیمی به فقدان مادر پاسخ میدهد، صحنه اتاق زایمان مواجهه ماهیتو با ناتسوکو را ممکن میکند و اعتراف به بدخواهی، معنای زخم را آشکار میسازد.
بااینحال، دو گره دیگر بدون پاسخ میمانند. پدر هرگز با پیامدهای رفتارش روبهرو نمیشود و مدرسه و درگیریای که به زخمی شدن ماهیتو انجامید، در ادامه داستان کاملا کنار گذاشته میشوند. میتوان این حذف را انتخابی آگاهانه دانست، فیلم میخواهد ماهیتو را در برابر وجدان خودش قرار دهد، نه در برابر پدرش. بااینحال، نتیجه این انتخاب آن است که مواجهه او با جهان بزرگترها و بهویژه مسئولیت آنها در قبال جنگ، به ظاهر به حاشیه رانده میشود.
پایان فیلم به پرسشهایش بیشتر پاسخی عاطفی میدهد تا مفهومی. سوگ ماهیتو با آگاهی از اینکه مادرش با وجود خطر، از به دنیا آوردن او خوشحال بوده، به شکلی از پذیرش تبدیل میشود. او سرانجام ناتسوکو را نیز میپذیرد. بدخواهی همچنان در وجودش حضور دارد، اما اکنون میتواند آن را به رسمیت بشناسد و نامی برایش پیدا کند. در مقابل، پرسشهای مربوط به ساختار جهان، از جمله ماهیت برج و منشا آن، بیپاسخ میمانند. فیلم نیز تلاشی برای ارائه توضیحی قطعی درباره آنها نمیکند. مهمتر از همه اینکه پایان، حکمی درباره چگونگی زندگی آینده ماهیتو صادر نمیکند. او به همان جهانی بازمیگردد که هنوز از جنگ زخم خورده و سرنوشتش همچنان نامعلوم است.
شخصیتها
هر شخصیت را در سه لایه بررسی میکنم، کارکردش در داستان، معنایی که فیلم یا منابع برای او ثبت کردهاند و خوانش روانشناختی و نمادین که جنبه تفسیری دارد و در بخشهای بعد به آن میپردازم.
ماهیتو
فیلم مسئله ماهیتو را از راه رفتارهایش نشان میدهد. گریه او را بعد از رویا و تا زمانی که کتاب مادرش را میخواند نمیبینیم. خشمش نیز بیشتر در سکوت یا رفتارهای خشونتآمیز بروز میکند. پس از دعوا در مدرسه، سنگی را به شقیقه خودش میکوبد و در برابر پدر خشمگینش ماجرا را پنهان میکند.[۱۷] در جهان پایین نیز با تیری که خودش ساخته به منقار حواصیل ضربه میزند.[۱۷][۱۸] بااینحال، همین پسر با وجود فاصلهای که از ناتسوکو میگیرد، برای نجات او وارد برج میشود.
کسی که توان بیان سوگش را ندارد، ممکن است آن را در بدن و رفتار پرخاشگرانهاش بروز دهد و تنها بعدتر مسئولیت آن را بپذیرد. فیلم برای ماهیتو برچسب روانشناختی تعیین نمیکند. تنها خود اوست که سرانجام برای زخمش نام بدخواهی را پیدا میکند.[۳۹]
بلوغ ماهیتو در پذیرش سوگ و نامادری و عبور از محدودیتها و سقفی است که سرش دوبار به صورت نمادین در فیلم به آن برخورد میکند، او هویت خود را بازپسمیگیرد و مسیری دیگر از آنچه میراث خانوادگی برایش گذاشته انتخاب میکند، میراث او در جهان ما مسیر و شغل پدر و در جهان دیگر همان دنیایی است که منجر به بروز بدخواهیاش و آسیب به دیگران میشود. او میتواند نامی بر آنچه درون خودش میبیند بگذارد. آن هم در برابر کسی که پیشنهاد ساخت جهانی پاک و بیبدخواهی را به او میدهد.

پیرمرد برج
فیلم، پیرمرد برج را به دشمنی آشکار تبدیل نمیکند. طبق روایت ساکنان خانه، او آنقدر کتاب خوانده بود که از دنیا برید و سپس برج را پیرامون شهابسنگی بنا کرد.[۱۹] برای همین دروازه جهانی که ساخته است، وابسته به درونیاتش از میان کتابها عبور میکند. هدفش ساخت جهانی بیبدخواهی است. بااینحال، پس از سالها درمییابد که این جهان بدون حضور و مراقبت او دوام نمیآورد. به همین دلیل به دنبال وارثی میگردد که باید از خون خودش باشد [۱۹]. اما آنچه فیلم بهنمایش میگذارد، برخلاف میل باطنی او منجر به آسیب به روحهای کوچکی که هنوز متولد نشدهاند و پلیکانهای خاکستری میشود.
دو خواسته او، یعنی پاکی جهان و جانشینی خونی، درهم تنیدهاند. گویی حفظ پاکی مطلق تنها از عهده یک خانواده برمیآید و جهان به میراثی خانوادگی تبدیل میشود. پیرمرد همزمان خالق جهان است، چون آن را بنا کرده. نگهبان آن است، چون با دقت و مراقبت سرپایش نگه میدارد، و هنرمندی است که اجزای جهانش را مانند یک اثر هنری کنار هم میچیند و پدری است که به دنبال وارث میگردد.
بااینحال، فیلم با او لحنی همدلانه دارد. پیرمرد خسته و تنهاست و خواستهاش را بیپرده بیان میکند. مسئله او در اصل آرزوی ساختن جهانی بیخشونت نیست، در این باور است که چنین نظمی میتواند برای همیشه برقرار بماند. ماهیتو پیشنهادش را نمیپذیرد، اما او را تحقیر نمیکند و جهانش را هم ویران نمیسازد. فروپاشی برج به دست شاه طوطیها رقم میخورد.[۱۷] فیلم میان رد کردن یک پیشنهاد و ویران کردن آن تمایز میگذارد. به نظرم این یکی از دقیقترین تصمیمهای اخلاقی فیلم است.

هیمی
هیمی دختری جسور است که با آتش میجنگد و ماهیتو را از خطر نجات میدهد. وقتی مشخص میشود او مادر ماهیتو در دوران جوانی است، فیلم از طریق ساختار زمانی خود، تصویر مادر را از خاطرهای ازدسترفته به انسانی زنده و صاحب اراده تبدیل میکند. او زنی است که خطر را میشناسد و بااینحال، آگاهانه تصمیم میگیرد پسرش را به دنیا بیاورد.[۳۹]
ماهیتو مادرش را در هیئت دختری میبیند که هنوز او را به دنیا نیاورده است. به این ترتیب، سوگ شکل معکوسی پیدا میکند، ماهیتو دیگر در جستوجوی چیزی ازدسترفته نیست، با هدیهای روبهرو میشود که مادرش پیش از تولد او پذیرفته بود. مادرش پیش از آنکه او به دنیا بیاید، از خطرهای زندگی آگاه بوده و با وجود این، انتخاب کرده که فرزندی داشته باشد. ماهیتو میفهمد مادرش با آگاهی از خطرهای جهان، زندگی و به دنیا آوردن او را انتخاب کرده بود.
ناتسوکو
ناتسوکو خواهر کوچکتر مادر ماهیتو، همسر دوم پدر و زنی باردار است. او در خانوادهای که پذیرفته شده، همچنان غریبه است و ناخواسته در موقعیتی قرار گرفته که باید جای خواهر ازدسترفتهاش را پر کند. فیلم بیشتر این وضعیت را از نگاه ماهیتو نشان میدهد، اما در یک صحنه فرصتی به ناتسوکو میدهد تا رنج و خشم خودش را آشکار کند.
در اتاق زایمان ممنوعه، وقتی ماهیتو به سراغش میرود، او را پس میزند و میگوید از او بدش میآید. این جمله برای آسودگی خاطر ماهیتو یا پیشبرد مسیر بلوغ او نوشته نشده است، صدای زنی رنجیده است که دیگر نمیتواند احساسش را پنهان کند. ماهیتو تازه پس از این رویارویی او را «مادر» صدا میزند.[۱۷]
این صحنه ناتسوکو را به ابزاری برای تحول شخصیت اصلی تقلیل نمیدهد، اما باقی فیلم فرصت چندانی برای پرداختن به دنیای درونی او فراهم نمیکند. ازدواج با شوهر خواهر ازدسترفته و بارداری در سالهای جنگ، هرکدام میتوانستند به موضوعی مستقل تبدیل شوند، اما در حاشیه روایت باقی میمانند.
حواصیل
حواصیل در ابتدا دروغ میگوید. او ماهیتو را با این ادعا که مادرش هنوز زنده است به برج میکشاند. بعدتر نقابش میافتد و موجودی کوچک و انسانمانند درون بدن پرنده آشکار میشود. ماهیتو او را زخمی کرده و پیرمرد برج به او دستور میدهد راهنمای ماهیتو باشد، رفتهرفته پیوندی میان آن دو به وجود میآید. رابطهشان در پایان به دوستی میرسد. سوزوکی نیز دوستی ماهیتو و حواصیل را به رابطه خودش با میازاکی پیوند داده است [۱].
در این رابطه نکتهای معنادار میبینم، حواصیل خودش را دروغگو معرفی میکند[۱۹] و ماهیتو نیز زخمش را نشانه بدخواهی خود میداند. هر دو به عیب خود اعتراف میکنند و فیلم شکلگیری اعتماد میان آنها را بر همین اعتراف در انتها بنا میکند.
واراواراها و پلیکانها
واراواراها موجوداتی سفید و بادکنکیاند که به آسمان میروند تا در جهان بالا به شکل نوزاد متولد شوند. پلیکانها نیز در این جهان غذای دیگری ندارند و برای زنده ماندن آنها را میخورند.[۱۷] در نتیجه، ساختار جهان پایین گرسنگی یک موجود را با به دنیا نیامدن موجودی دیگر جبران میکند، بیآنکه لزوما کسی در این چرخه بدخواه باشد.
از نظر داستانی، این دو گروه به فیلم امکان میدهند نشان دهد جهانی که از بدخواهی پاک شده، همچنان میتواند محل رنج و آسیب باشد. از نظر نمادین، معنای آنها باز میماند، شاید ارواحی پیش از تولد باشند یا نوزادانی که هنوز به دنیا نیامدهاند. بااینحال، برای این دو گروه خوانش نمادینی وجود دارد که در بخش مربوط به خود بیان میکنم.

طوطیها
طوطیها جمعیتی پرسروصدا هستند که شاهی آدمخوار بر آنها حکومت میکند. دبروج طراحی آنها را ابتدایی میداند[۲۲] و ویلمور از آنها بهعنوان سربازانی یاد میکند که در جستوجوی گوشت تازهاند.[۲۲] کارکرد داستانیشان روشن است، آنها مدعی وراثت جهان و عامل فروپاشی آن هستند.
اما معنای نمادینشان محل اختلاف است. رابرتز در طوطیها ارتش و ماشین جنگی ژاپن را میبیند.[۱۹] سوزوکی نیز میگوید شاه طوطیها شخصیت محبوب میازاکی و برگرفته از خود اوست.[۳] این دو برداشت میتوانند همزمان معتبر باشند، اگر شاه طوطیها را نمایشی از همان وسوسه قدرت بدانیم که میازاکی در وجود خودش نیز تشخیص میدهد. شواهد متنی این خوانشها را در بخش مربوط به سیاست بررسی میکنم.
پیرزنهای خانه
پیرزنهای خدمتکار، لایه زمینی و روزمره فیلم را شکل میدهند. گفتوگوهای بیپایان، حضور فیزیکی و لحظات کمدی آنها اجازه نمیدهد خانه ییلاقی کاملا از واقعیت جدا شود. کیریکو از میان همین زنان بیرون میآید و در جهان پایین به زنی جوان، قایقران و جنگجو تبدیل میشود.[۲۲] بااینحال، پیرزنها وضعیت کمبود غذا در زمان جنگ را با واکنش خود نسبت به کنسرو و شکر نشان میدهند اما خوانش نمادین آنها و کیریکو جوان در بخش خود بررسی میشود.
خوانش یونگی
در منابعی که بررسی کردهام، شاهدی پیدا نمیشود که نشان دهد میازاکی شخصا از مفاهیم یونگ استفاده کرده است. بنابراین، خوانش یونگی در اینجا ابزاری برای تفسیر فیلم است و نمیتواند قصد کارگردان را ثابت کند. دلیل جدی گرفتن این خوانش آن است که ساختار فیلم، از فرود به جهانی رویاگونه و دیدار با حقهباز، پیرمرد و مادر گرفته تا بازگشت، با الگوهایی همخوانی دارد که یونگ توصیف کرده است.
یونگ در جلد نهم آثار گردآوریشدهاش، ناخودآگاه جمعی را لایهای از روان میداند که از تجربه فردی سرچشمه نمیگیرد و محتوای آن را کهنالگوها تشکیل میدهند. این الگوهای ذاتی تصویرساز در اسطورهها و رویاها ظاهر میشوند.[۳۰] کهنالگو خود تصویر نیست، تصویرها آن را بازنمایی میکنند و شکل ظهورش از فرهنگی به فرهنگ دیگر تفاوت دارد. بنابراین، وقتی میگویم پیرمرد برج یادآور کهنالگوی پیر خردمند است، منظورم این نیست که شخصیت مستقیما از این الگو گرفته شده است.
ناخودآگاه
میتوان جهان برج را بازنمایی نمادین قلمرو ناخودآگاه دانست. فرود، دریا، دروازهای با هشدار، در ترجمه رابرتز، کتیبه میگوید، «آنکه از من بیاموزد خواهد مرد»[۱۹]، زمان بیقاعده، زادهنشدگان و مردگان. بااینحال، فیلم جهان پایین را بخشی از روان ماهیتو معرفی نمیکند و اتفاقات آن پیامدهای واقعی دارند. ناتسوکو در خطر است و ماهیتو باید برای نجات او بازگردد. خوانشی که همهچیز را به تجربهای درونی تقلیل دهد، پیوند فیلم با جنگ و خانواده را از بین میبرد. به همین دلیل، این تفسیر را حداکثر یکی از لایههای معنایی فیلم میدانم.
سایه
یونگ در «آیون» سایه را بخشی از شخصیت تعریف میکند که من آگاه آن را در خود نمیشناسد و غالبا ابتدا به دیگران فرافکنی میکند. آگاه شدن از آن نیز به تلاشی اخلاقی نیاز دارد.[۳۱] تصمیم نهایی ماهیتو را میتوان نمونهای از همین آگاهی دانست. او بدخواهی خود را به زبان میآورد و دیگر پنهانش نمیکند.[۳۹]
در چارچوب نظری یونگ، پذیرفتن سایه به معنای تسلیم شدن در برابر آن نیست، فرد باید آن را بشناسد و مسئولیتش را بپذیرد. فیلم نیز به همین نکته میرسد. اینجا خوانش یونگی بیشترین قدرت را دارد.
نکته دیگری هم از کنار هم گذاشتن دو عنصر فیلم به دست میآید، هرچند خود فیلم صریحا آن را بیان نمیکند، پیرمرد این جهان را برای حذف بدخواهی ساخته است، اما از منظر یونگی جهانی یکجانبه است که سایه خود را سرکوب کرده است. درست در همین جهان، پلیکان گرسنه و پادشاه طوطیها ظاهر میشوند.
حقهباز
یونگ در مقاله «درباره روانشناسی چهره حقهباز» (۱۹۵۴)، این شخصیت را چهرهای کهن و دوپهلو میداند که هم فریب میدهد و هم ناخواسته راه را برای دیگران باز میکند.[۳۰] کریگ دینینگر، پژوهشگر اسطورهشناسی و روانشناسی یونگی، حواصیل فیلم را از همین جنس میخواند. او تاکید میکند مقاله دقیقا درباره خود فیلم نیست، اما از تاثیرات و تجربهای که فیلم ایجاد میکند الهام گرفته است.[۳۲]
حواصیل سه نقش حقهباز، راهنما و آینه را دارد. او دروغ میگوید، آسیب میبیند، راه را باز میکند و در نهایت همراه ماهیتو میماند. بااینحال، تفاوتی مهم میان آن دو وجود دارد. حقهباز یونگی بیشتر در سطح ناخودآگاه عمل میکند، اما حواصیل فیلم از دروغگویی خودش آگاه است و حتی به آن اعتراف میکند. همین ویژگی او را به اعتراف ماهیتو درباره بدخواهی خودش نزدیک میکند. او نقطه مقابل ماهیتو که معنی اسمش انسان راستین است میباشد، در نگاه کیریکو ماهیتو بوی مرگ میدهد، زیرا راستگوست و حواصیل میگوید، دروغ میگوید که زنده بماند و به آن اعتراف میکند. برای همین نقش آینهای برای کشف تاریکی در خود را برای ماهیتو بازی میکند.
پیر خردمند
یونگ در مقاله «پدیدارشناسی روح در افسانهها» (۱۹۴۵)، پیرمرد را تجسم بینش و معنا میداند. این شخصیت معمولا زمانی ظاهر میشود که قهرمان به بنبست رسیده و برای ادامه راه به فکری روشن نیاز دارد. پیر خردمند به او راهنمایی یا هدیهای میدهد.[۳۰]
پیرمرد برج به خاطر سن بالا، دانش و قدرت آفرینش به این الگو شباهت دارد. اما کارکردش وارونه است. او راهی پیش پای قهرمان میگذارد و از ماهیتو میخواهد مسئولیت جهان او را بر عهده بگیرد. مسیر پیش روی ماهیتو به دلیل عاملیت پیرمرد و کشیدنش به جهان موازی به هدف سپردن این مسئولیت بود، و ماهیتو آن را رد میکند. او مسیری باز میکند که باعث رشد ماهیتو میشود اما این اتفاق بر خلاف تمایلش برای دادن مسئولیت رقم میخورد. دلیل آنهم نوع نگاه میازاکی به پیر و نسل گذشته و بازپسگیری هویت و پیدا کردن مسیر خود است.
مادر
یونگ در مقالهای از سال ۱۹۳۸ نشان میدهد که تصویر مادر دو وجه مثبت و منفی دارد، از پرورشدهنده و حامی تا بلعنده و تاریک معنا دارد. این کهنالگو نیز به مادر شخصی محدود نمیشود و مادربزرگ، نامادری و زنان دیگری را که نسبتی مادرانه دارند در بر میگیرد.[۳۰]
پسر و حواصیل مادر را در رابطه ماهیتو با سه زن به نمایش میگذارد، هیساکو با مرگش به خاطرهای دستنیافتنی تبدیل شده. هیمی، تصویر جوان و زنده همان مادر در جهانی بیرون از زمان است. و ناتسوکو، خواهر هیساکو که پس از ازدواج با پدر ماهیتو، در موقعیت نامادری او قرار گرفته است. ماهیتو در آغاز نمیتواند ناتسوکو را بهعنوان مادر بپذیرد، چون هنوز به تصویر هیساکو وابسته است.
در مقابل، هیمی همان تصویری را پیش رویش میگذارد که از مادر ازدسترفتهاش در ذهن دارد. او دختری جوان، مهربان و آماده فداکاری برای نجات اوست. اما هیمی نیز شخصیتی مستقل دارد، قدرت آتش را در اختیار گرفته و با آگاهی از سرنوشتی که در انتظارش است، انتخاب میکند به زمان خودش بازگردد.
ناتسوکو این تصویر آرمانی را پیچیدهتر میکند. او قرار نیست نسخه دیگری از هیساکو باشد یا بیدرنگ جای او را در زندگی ماهیتو بگیرد. خودش خواهر زنی است که از دست داده، با شوهر او ازدواج کرده و اکنون فرزندی در راه دارد. در اتاق زایمان، وقتی به ماهیتو میگوید از او بدش میآید، برای نخستین بار رنج و تعارض درونیاش آشکار میشود. این صحنه نشان میدهد ناتسوکو هم به مراقبت و پذیرش نیاز دارد و نمیتوان از او انتظار داشت همیشه در نقش مادری مهربان و فداکار ظاهر شود.
از این منظر، مسیر ماهیتو حرکت از یک تصویر آرمانی به سوی پذیرش رابطهای واقعی و دشوار است. هیمی به او امکان میدهد مادرش را پیش از مرگ و در هیئت دختری زنده ببیند، اما بازگشت به جهان واقعی مستلزم روبهرو شدن با ناتسوکو است، او گذشته و خواستههای خودش را دارد و نمیتواند صرفا جای خالی هیساکو را پر کند. وقتی ماهیتو سرانجام او را «مادر» صدا میزند، به نظرم فیلم از شکلگیری نوع دیگری از پیوند سخن میگوید. این پیوند از دل فقدان، رنج و پذیرش متقابل شکل میگیرد.
بلوغ از کجا میآید؟
بلوغ ماهیتو از مواجهه با خشونت و سوگ شکل میگیرد یا از نپذیرفتن میراث و یافتن هویت؟ به نظرم هر دو عامل دخیلاند، اما ترتیبشان اهمیت دارد. مواجهه با سوگ (کتاب و هیمی) و خشونت (زخم و تیر) زمینه تحول او را فراهم میکنند، بااینحال، تصمیم تعیینکننده زمانی گرفته میشود که پیشنهاد پیرمرد را رد میکند.

فولکلور و اسطوره
سه دسته را از هم جدا نگه میدارم: نخست، چیزهایی که دربارهشان در فرهنگ ژاپن شواهد مستند وجود دارد. دوم، برداشتهایی که منتقدان معاصر از فیلم ارائه کردهاند. و سوم، شباهتهای ساختاری میان فیلم و سنتهای دیگر که بهتنهایی اقتباس مستقیم را ثابت نمیکنند. در کنار اینها، میتوان ارجاعهایی از خود فیلم و استوریبوردهای میازاکی، تاریخ جنگ و میراث فرهنگی ژاپن را در نظر گرفت.
حواصیل
در فرهنگ ژاپن، حواصیل پرندهای مرتبط با آب است که در متون و نمایشهای کهن به جهان دیگر نیز راه پیدا میکند. نشنال جئوگرافیک با استناد به پژوهشگران، چند نمونه از این پیوند را معرفی میکند، پرندهای سفید در «کوجیکی» که با جهان ارواح ارتباط دارد، نمایش نوی «ساگی»، رقص آیینی «شیراساگی نو مای» در معبد سنسوجی، و موجود فولکلوریک «آئوساگیبی» یا آتش حواصیل آبی که توریاما سکین در سال ۱۷۷۹ آن را با چشمهایی درخشان و نوکی تیز به تصویر کشید.[۳۵]
وجه مشترک این نمونهها جایگاه حواصیل در مرز میان جهانهاست. دیهگو کوچینلی نیز در فصلی دانشگاهی درباره حواصیل در ژاپن پیشامدرن، این پرنده را موجودی میداند که بهطور همزمان با آب و آتش، زندگی و مرگ پیوند دارد.[۳۶] یکی از پژوهشگران ژاپنی در گزارش نشنال جئوگرافیک هم میگوید حواصیل خاکستری در مقایسه با حواصیل سفید بار معنایی تاریکتری دارد.[۳۵]
برخی خوانشهای معاصر، معانی دیگری به این پیشینه اضافه میکنند که پشتوانهای در سنت مستند ژاپنی ندارند. مهمترین نمونه، جناس واژه «ساگی» است، این واژه هم به معنای حواصیل (鷺) و هم به معنای کلاهبرداری (詐欺) به کار میرود. همانطور که حواصیل فیلم در جایی خودش را دروغگو میخواند.[۱۹]

در کنار این خوانشها، حمله حواصیل به کیریکو را هم میتوان در چارچوب تاریخ جنگ ژاپن دید. حواصیل از سمت خورشید به سوی او شیرجه میزند. این حرکت یادآور حملات انتحاری کامیکازه است. این شباهت با ظاهر بعدی حواصیل نیز تقویت میشود، وقتی شکل انسانی و پیرمردانهاش آشکار میشود، میتوان او را به خلبانی سالخورده تشبیه کرد که از جنگی گذشته بازمانده است. چنین برداشتی بهویژه در کنار حضور پرندگان دیگر در جهان زیرین که رفتارشان مانع تولد مجدد است معنا پیدا میکند. از طرفی این پرندگان مانند سربازان و خلبانان جنگ در موقعیتی قرار دارند که مجبور به بلعیدن واراواراها هستند، همانطور که خلبانان مجبور به جنگ هستند.
کیریکو و جزیره مردگان
یکی از ارجاعهای تصویری روشن فیلم به تابلوی «جزیره مردگان» اثر آرنولد بوکلین مربوط میشود. در استوریبورد میازاکی، جزیرهای که کیریکو در آن زندگی میکند با این نقاشی پیوند داده شده است. تاکشی هوندا، مدیر انیمیشن فیلم، نیز در مصاحبهای تایید میکند که این ارجاع را در استوریبورد دیده است. یعنی دستکم در مرحله طراحی، خود میازاکی این تصویر را در نظر داشته است.
قایق کیریکو نیز یادآور قایق شارون در اسطوره یونان است، شارون ارواح مردگان را از رودخانه استوکس به جهان مردگان میبرد. کیریکو در جهان زیرین مسئولیت جابهجایی و مراقبت از واراوارهها را بر عهده دارد، واراواراها ارواحی هستند که هنوز متولد نشدهاند و در مسیر تولد قرار دارند.
به این ترتیب، او در نقطهای میان مرگ و زندگی ایستاده است. جزیرهای که کیریکو را در آن پیدا میکند، قبرستان خوانده میشود و به جهان مردگان شباهت دارد و محل زندگی کیریکو محل نگهداری ارواحی است که قرار است به جهان زندگان بازگردند. اگر نقاشی بوکلین را زمینه تصویری این جزیره بدانیم، کیریکو را میتوان نسخهای دگرگونشده از قایقران جهان مردگان تصور کرد، با این تفاوت که وظیفهاش فقط انتقال مردگان نیست و به تولد موجودات آینده نیز مربوط میشود.

برج
نیپونداتکام میگوید برج فیلم از داستان «برج ارواح» اثر رانپو الهام گرفته است.[۱۴] بنابراین، سرچشمهای که برای آن میشناسیم به ادبیات مدرن ژاپن تعلق دارد. بااینحال، جایگاه برج بهعنوان گذرگاهی میان دو جهان با برخی باورهای سنتی ژاپن همخوانی دارد. در گزارش نشنال جئوگرافیک، یکی از پژوهشگران ژاپنی به این باور اشاره میکند که کودکان و سالخوردگان، به دلیل قرار گرفتن در دو سوی زندگی، به جهان دیگر نزدیکترند.[۳۵] فیلم نیز کودک و پیرمردی را در دو سوی یک گذرگاه قرار میدهد. این شباهت از نظر تفسیری جالب است، اما نشانهای نداریم که میازاکی از چنین باوری تاثیر گرفته باشد.
پیرمرد برج را میتوان در لایه تاریخی فیلم به رهبر و ساختار قدرت ژاپن نیز تشبیه کرد. او جهانی را اداره میکند که بقایش به تصمیمهای یک نفر وابسته است. برای حفظ نظم این جهان، موجودات دیگر باید هزینه بدهند و چرخهای از مرگ و محرومیت ادامه پیدا کند. او در پایان میکوشد قدرتش را از طریق خون و وراثت به ماهیتو منتقل کند،گویی جهان ساختهشدهاش میراث خانوادگی اوست و تنها یکی از نسل خودش حق دارد آن را اداره کند.
این منطق یادآور انتقال موروثی قدرت در نظام سلطنتی و ساختار سیاسی ژاپن است. پیرمرد در ظاهر به دنبال حفظ تعادل و جلوگیری از فروپاشی است، اما نظامی که ساخته به اقتدار فردی و جانشینی خونی وابسته مانده است. از این منظر، پیشنهاد جانشینی او به ماهیتو را میتوان بازتابی از مسئله انتقال میراث سیاسی و تاریخی ژاپن دانست.
سفر به جهان مردگان
یکی از کهنترین روایتهای ژاپنی درباره سفر به جهان مردگان در کتاب «کوجیکی» (۷۱۲ میلادی) آمده است. ایزانامی هنگام زایمان خدای آتش میسوزد و جان میدهد. همسرش، ایزانگی، برای بازگرداندن او به یومی، یعنی سرزمین مردگان، سفر میکند. اما وقتی ایزانامی را در حال فروپاشی میبیند، وحشتزده میگریزد و راه را با تختهسنگی میبندد. ایزانامی تهدید میکند که هر روز جان هزار نفر را خواهد گرفت و ایزانگی در پاسخ میگوید هر روز هزار و پانصد نفر متولد خواهند شد [۴۴][۳۷].
چند عنصر این روایت با فیلم شباهت چشمگیری دارند. مادری در آتش زایمان میمیرد، سقوط به جهان زیرین میکند و پیوندی میان مرگ و زایش شکل میگیرد. در فیلم نیز مادر ماهیتو در آتش جان میدهد، پسر به جهانی دیگر وارد میشود و با جهانی روبهرو میشود که چرخه زایش در آن ادامه دارد. بااینحال، تفاوت مهمی میان دو روایت وجود دارد.
ماهیتو از مادرش نمیگریزد، با او میماند، گفتوگو میکند و سرانجام میپذیرد که باید به جهان خود بازگردد. بازگشت او نیز به معنای پایان رابطه با مادر نیست، این بار با مادری دیگر، یعنی ناتسوکو، به زندگی ادامه میدهد. هیچ مدرکی هم اقتباس مستقیم فیلم از روایت ایزانامی و ایزانگی را تایید نمیکند. جیمز وام در مقابل، به اسطوره اورفئوس اشاره میکند و ماهیتو را با این قهرمان مقایسه میکند که از نگاه کردن به پشت سر منع شده بود.[۲۰]
زندهها و مردهها
در سنتهای ژاپنی، ارتباط با مردگان اغلب در قالب آیینهایی دورهای برقرار میشود. دایرهالمعارف شینتو دانشگاه کوکوگاکوئین از پذیرایی آیینی از ارواح نیاکان در مناسبتهایی چون سال نو، مراسم اوبون و اعتدالهای بهاری و پاییزی سخن میگوید.[۳۸] فیلم به این آیینها اشارهای ندارد و باور دینی مشخصی را هم دنبال نمیکند. آنچه به تصویر میکشد، جهانی است که مردگان و زادهنشدگان در آن کنار یکدیگر قرار دارند. واراوارهها که به سوی جهان بالا میروند تا به شکل نوزاد متولد شوند، تصویری شخصی از مرحله پیش از تولد به دست میدهند. رابرتز احتمال میدهد نام واراواره با واژه «وارِهوارِه» به معنای «ما» همآوا باشد.[۱۹] بااینحال، این صرفا یک حدس زبانی است و تایید مستقلی برای آن پیدا نکردهام.
در این میان، کیریکو و پیرزنهای خانه جایگاه ویژهای دارند. پیرزنها در خانه مراقب ماهیتو هستند و وقتی او وارد جهان زیرین میشود، کیریکو همان نقش حمایتی را در شکلی دیگر ادامه میدهد. خود کیریکو نیز در جهان پایین به زنی جوان، قایقران و جنگجو تبدیل میشود. این تداوم نشان میدهد که مراقبت از ماهیتو به یک مکان یا سن خاص محدود نیست. زنانی که در جهان واقعی از او محافظت میکنند، در جهان زیرین نیز با شکل و وظایفی متفاوت حضور دارند. میتوان این پیوند را بخشی از ساختار مادرانه فیلم دانست. این نیروی مادرانه در برابر خشونت و بیثباتی جهان، امکان ادامه زندگی را فراهم میکند.

پلیکانها و طوطیها، جهان زیرین آیینه ژاپن جنگزده
برای پلیکانها و طوطیها در اسطورههای ژاپنی ریشه مستندی پیدا نکردم. معناهایی که به آنها نسبت داده میشود، عمدتا از اتفاقات خود فیلم یا تفسیر منتقدان میآید. بااینحال، اگر جهان زیرین را بازتابی دگرگونشده از جهان واقعی ماهیتو بدانیم بر اساس آنچه خود ماهیتو میگوید که چقدر دو جهان مشابه هستند، حضور این پرندگان معنای تاریخی مشخصتری پیدا میکند.
ماهیتو خودش اشاره میکند که این دنیا، با وجود تفاوتهایش، شباهتهایی به جهان او دارد. در این جهان ساختارهایی از قدرت، گرسنگی و خشونت وجود دارند و موجودات کوچکتر قربانی بقای نظم بزرگتر میشوند. واراوارهها در مسیر تولد قرار دارند، اما پلیکانها برای زنده ماندن آنها را شکار میکنند، یک پلیکان هنگام مرگ به ماهیتو میگوید آنها در این ساختار مجبورند برای بقا دست به چنین کاری بزنند.
در نتیجه، زنده ماندن گروهی از موجودات به بهای مرگ گروهی دیگر تمام میشود. این رابطه را میتوان در کنار جنگ ژاپن قرار داد. سربازان و مردم ژاپن مجبور به جنگ هستند زیرا حکمرانی چنین میخواهد و در آن ماشین جنگی برای ادامه حیات خود به نیروی انسانی و قربانیان تازه نیاز دارد.
حمله حواصیل از سمت خورشید به کیریکو یادآور کامیکازه و شباهتش به یک خلبان پیر نیز این خوانش را تقویت میکند. پرندگان در جهان زیرین میتوانند یادآور هواپیماهای جنگی باشند. همان هواپیماهایی که پدر ماهیتو در جهان واقعی قطعاتشان را تولید میکند. از این زاویه، پلیکانها و حواصیل به دو وجه متفاوت ماشین جنگی نزدیک میشوند. یکی برای بقا و ادامه ماموریت خود قربانی میگیرد و دیگری همچون خلبانی آماده حمله، به سوی هدف شیرجه میزند. کنار هم قرار گرفتن کارخانه پدر، پرندگان مهاجم و جهان زیرین، و شباهت پیرمرد برج به پادشاهی و حکمرانی ژاپن، امکان چنین خوانشی را فراهم میکند.
طوطیها شکل دیگری از قدرت سازمانیافته را به نمایش میگذارند. آنها جمعیتی نظامی و سلسلهمراتبی دارند که شاهی بر آن فرمان میراند. شاه طوطیها میخواهد جهان را به تصرف خود درآورد و نظم تازهای برپا کند. رفتار او به جاهطلبی نظامی و میل به گسترش قدرت شباهت دارد. در این خوانش، طوطیها تنها موجوداتی مضحک و ترسناک نیستند. آنها صورت دیگری از همان منطق سلطهاند که پیرمرد برج در قالبی آرامتر و متمدنانهتر نمایندگی میکند.
یکی نظم را با حفظ تعادل و جانشینی خونی نگه میدارد و دیگری با لشکرکشی و تصرف آن را حفظ میکند و از طرفی طوطیها در یک سکانس برای طرفداری از شاه طوطیها پلاکاردهایی با نام دوچ در دست دارند که این لقب متعلق به موسولینی رهبر فاشیست ایتالیا در جنگ جهانی دوم است، این نکته دقیق تر میشود، اگر به شباهت پیرمرد به حاکم ژاپن و بررسی تابلوی جزیره مرگ دقت کنیم، زیرا این تابلو با هیتلر و لنین ارتباط دارد.

پدر و میراث جنگ
پدر ماهیتو در جهان واقعی با تولید قطعات هواپیماهای جنگی از اقتصاد جنگ سود میبرد. او در عین حال پدری مهربان است که میخواهد از پسرش مراقبت کند. این دو وجه در کنار هم قرار میگیرند و فیلم درباره مسئولیت او در برابر جنگ پرسشهایی باز میگذارد. وقتی پدر ماهیتو با یک کاتانا برای نجات ماهیتو حملهور میشود، طوطیها روی آن مدفوع میکنند، میتواند تصویری تمسخرآمیز از میراث نظامی ژاپن باشد.
شمشیر زمانی نشانه افتخار، قدرت و هویت جنگاورانه بوده، اما اکنون به چیزی آلوده و بیاعتبار تبدیل شده است. این تصویر، به معنا و نماد قدرت و ارزش نمادین سلاح و میراثی را که نسلهای پیشین به جا گذاشتهاند و در عین حال ادامه مسیر پدر به عنوان وارث راه پدر را زیر سوال میبرد.
در این زمینه، رد کردن پیشنهاد پیرمرد برای جانشینی اهمیت بیشتری پیدا میکند. ماهیتو قرار نیست میراث او را ادامه دهد یا جهان دیگری بر پایه همان منطق بسازد. او با پذیرفتن زخم و بدخواهی خودش، از نقشی که نسل پیشین برایش تعیین کرده فاصله میگیرد. شمشیر آلوده نیز میتواند نشانهای از همین گسست باشد، هویت ماهیتو قرار نیست از افتخارات نظامی و میراث پدرانش به دست آید. او باید نسبت خودش را با این گذشته تعیین کند و مسئولیت زندگی در جهانی را بپذیرد که از آن میراث تاثیر گرفته است و راه و هویت خود را بازپس گیرد.

سنگها و گودای
سنگهایی که پیرمرد برای حفظ تعادل جهان روی هم میچیند، میتوانند یادآور نظام پنج عنصر بنیادین در بودیسم باطنی ژاپن باشند. این نظام با نام گودای (Godai / 五大) شناخته میشود و از پنج عنصر زمین، آب، آتش، باد و خلأ تشکیل شده است. این پنجگانه در بودیسم باطنی، بهویژه سنت شینگون، جایگاه مهمی دارد و در معماری گورینتو، بنای سنگی پنجطبقهای که در گورستانهای ژاپن دیده میشود، نیز بازتاب یافته است. گودای به عناصر زمین، آب، آتش، باد و خلأ مربوط است.
میتوان این پنج عنصر را بهعنوان چهارچوبی تفسیری برای بررسی جهان فیلم به کار گرفت، هرچند معنایی که به هر عنصر در ادامه نسبت میدهم، تفسیر شخصی من از صحنههاست و نباید آن را معنای ثابت و سنتی گودای دانست. زمین به جهان مادی و ساختارهایی اشاره میکند که جهان بر آنها بنا شده است. آب با احساسات، پیوند و پذیرش ارتباط پیدا میکند. آتش با اشتیاق، میل و دگرگونی؛ باد با ارتباط و گسترش؛ و خلأ با آگاهی و عبور از محدودیتهای پیشین ارتباط دارد.
در طول فیلم، این عناصر در موقعیتهای مختلفی به چشم میآیند. ماهیتو در جهان زیرین با تصویری از مادرش روبهرو میشود که حواصیل از آب ساخته است. این تصویر مایع را میتوان بازنمایی رابطه عاطفی او با مادر و تلاشی برای بازگرداندن چیزی دانست که از دست داده است. هر بار که پیوندی تازه میان ماهیتو و دیگران شکل میگیرد، وزش باد نیز در تصویر حضور پیدا میکند.
از جمله در صحنه اتاق زایمان ناتسوکو، باد در این لحظات میتواند نشانه گسترش رابطه باشد. آتش هیمی نیز با میل به زندگی، اشتیاق و توان دگرگون کردن وضعیت پیوند دارد. او با آتش از ماهیتو محافظت میکند و در عین حال، همان کسی است که در آینده مادر او خواهد شد و دیدگاه هیمی به مرگ و تولد، احساسات ماهیتو نسبت به مرگ مادر را دگرگون میکند.
سنگهای پیرمرد را میتوان به عنصر زمین و جهان مادی مربوط کرد. همان مصالحی که او با آنها میخواهد جهانی پایدار و منظم بسازد. بااینحال، این نظم به حضور دائمی خود او وابسته است و در نهایت فرو میپاشد. در پایان، خلأ با فروپاشی جهان زیرین و رهایی ماهیتو از محدودیتهای آن پیوند پیدا میکند. ماهیتو به جای پذیرفتن مسئولیت حفظ میراث و جهانی که پیرمرد ساخته، از آن بیرون میآید و امکان رشد در جهان واقعی را انتخاب میکند.
رابطه آب و آتش نیز میتواند معنای جداگانهای داشته باشد. مرگ مادر ماهیتو در آتش اتفاق افتاده است. بنابراین، تصویری که حواصیل از او با آب میسازد، نسخهای ساختگی از مادری است که در واقعیت با آتش از دست رفته است. این تقابل را میتوان به تفاوت میان آب و آتش برای کشف واقعیت، یا میان تصویری که ماهیتو آرزو دارد از مادرش داشته باشد و پذیرش مرگ او مربوط کرد.
آب در اینجا امکان بازسازی و تسکین را فراهم میکند، اما آتش هیمی با زندگی واقعی و انتخاب آگاهانه او پیوند دارد. این دو عنصر پیش از ورود ماهیتو به جهان زیرین نیز در فیلم حضور دارند و از همان ابتدا زمینه تقابل میان فقدان و امکان زایش دوباره و بازگشت به خانه را میسازند.

قورباغه و بازگشت
واژه ژاپنی قورباغه، «کائرو» (Kaeru / 蛙)، از نظر تلفظ با فعل «بازگشتن» یا «به خانه برگشتن» (帰る) یکسان است. این همآوایی در زبان ژاپنی وجود دارد و حتی در ترانهای عامیانه با عبارت «قورباغهها آواز میخوانند، پس به خانه برگردیم» به بازی زبانی تبدیل شده است.[۴۶] بنابراین، قورباغه میتواند در سطح زبانی یادآور بازگشت به خانه باشد. هرچند نمیتوان بدون مدرک گفت میازاکی آگاهانه این جناس را در فیلم به کار گرفته است.
از نظر تصویری نیز قورباغهها با بلعیدهشدن و بیرون آمدن از وضعیت پیشین، چرخهای از مرگ و تولد دوباره را تداعی میکنند. در خوانشی روانشناختی، بلعیدهشدن میتواند استعارهای از ورود به جهان ناخودآگاه باشد. فرو رفتن در فضایی ناشناخته و بازگشت با تجربهای تازه است. از این منظر، قورباغهها را میتوان به سه مفهوم، بازگشت به خانه، تولد دوباره و بازگشت به منشا پیوند داد. اینها معانی نمادین قورباغه در ژاپن هستند، و درفیلم میبینیم که قورباغه ها سعی میکنند ماهیتو را به جهان زیرین ببرند.
در مجموع، جهان فیلم از چند سنت و نظام تصویری عناصر مختلفی میگیرد، از اسطورههای ژاپنی و یونانی تا نقاشی بوکلین، بودیسم باطنی و خاطره تاریخی جنگ. بااینحال، این عناصر در فیلم به یک نظام اعتقادی واحد تبدیل نمیشوند. میازاکی جهانی شخصی میسازد که در آن مرگ و زایش، جنگ و مراقبت، وراثت و گسست، و خیال و واقعیت در کنار هم قرار میگیرند. جهان زیرین همزمان فضایی اسطورهای، بازتابی از جهان واقعی ماهیتو و تصویری از تاریخ ژاپن است. در این جهان ماهیتو در نهایت از پذیرش میراث و نظم آن سر باز میزند تا راه خودش را پیدا کند.

جزیره مردگان، از اسطوره شارون تا حاکمان اقتدارگرا
«جزیره مردگان» (Die Toteninsel) اثر آرنولد بوکلین، نقاش سوئیسی، در پنج نسخه میان سالهای ۱۸۸۰ تا ۱۸۸۶ خلق شد. در این نقاشی، جزیرهای سنگی با درختان سرو و ورودیهایی شبیه آرامگاه دیده میشود. قایقی کوچک نیز با پاروزنی در عقب و پیکری سفیدپوش در کنار تابوت، به سوی جزیره حرکت میکند. بوکلین با ترکیب صخرهها، آب آرام و فضای تاریک، تصویری رازآلود از مرز میان زندگی و مرگ ساخته است. سکون آب و حرکت آرام قایق، مرگ را به سفری خاموش و اجتنابناپذیر تبدیل میکند. مقصد این سفر دیده میشود، اما آنچه پس از رسیدن به جزیره اتفاق میافتد، در ابهام باقی میماند.
قایق و پاروزن نقاشی یادآور شارون، قایقران جهان زیرین در اسطوره یونان، هستند که ارواح مردگان را از رودخانه آخرون به قلمرو هادس میبرد. هرچند بوکلین هویت پاروزن را مشخص نکرده، شباهت تصویری این دو روشن است. در استوریبورد «پسر و حواصیل» نیز میازاکی مستقیما به نقاشی بوکلین ارجاع داده است. تاکاشی هوندا، مدیر انیمیشن فیلم، تایید میکند که تصویر «جزیره مردگان» برای طراحی جزیره واراواراها و محل زندگی کیریکو در استوریبورد حضور داشته است.
در فیلم، قایق کیریکو یادآور قایق شارون است، اما کارکردی متفاوت دارد. او از واراوارهها، موجوداتی که در آستانه تولد انساناند، مراقبت میکند. به این ترتیب، جزیره به فضایی میان مرگ و تولد تبدیل میشود و قایق بهجای انتقال صرف مردگان، نماد عبور میان دو جهان است.
تاریخ خود نقاشی نیز جالب توجه است. «جزیره مردگان» در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم محبوبیت زیادی پیدا کرد. لنین نسخهای بازتولیدشده از آن را بالای تخت خود نصب کرده بود و هیتلر نسخه سوم نقاشی، متعلق به سال ۱۸۸۳، را خریداری کرد. البته این دو مورد متفاوت هستند، لنین صاحب نسخهای بازتولیدشده بود، درحالیکه هیتلر یکی از نسخههای اصلی را در اختیار داشت. علاقه این دو رهبر به نقاشی، بهتنهایی نشاندهنده معنای سیاسی مشترکی در برداشت آنها نیست، اما کنار هم قرار گرفتن نامشان با تصویری از سفر اجتنابناپذیر مرگ، تضادی تاملبرانگیز ایجاد میکند.
در «پسر و حواصیل» نیز میتوان میان شخصیتهای جهان زیرین و رهبران اقتدارگرای قرن بیستم شباهتهایی پیدا کرد. پیرمرد برج، سازنده و نگهبان جهانی است که بقایش به وراثت و جانشینی از نسل خودش وابسته است. این ساختار میتواند یادآور نظام امپراتوری ژاپن در دوران جنگ جهانی دوم و جایگاه هیروهیتو باشد. هرچند مدرکی نداریم که میازاکی شخصیت پیرمرد را مستقیما بر اساس امپراتور ژاپن طراحی کرده باشد.
در سوی دیگر، شاه طوطیها با تکیه بر نیروی نظامی و نمایش اقتدار، قصد تصاحب نظم موجود را دارد. شیوه رهبری و نمایش قدرت او و تابلوهای طوطی ها در زمان حمایت از او، میتواند موسولینی و تبلیغات شخصیتمحور حکومت فاشیستی ایتالیا را به یاد بیاورد، در این حکومت رهبرش با عنوان «دوچه» (Duce) و در پوسترها و تصاویر تبلیغاتی بهعنوان چهرهای مقتدر و قهرمانانه نمایش داده میشد.
لنین رهبر انقلاب بلشویکی و نظام کمونیستی شوروی بود، اما هیتلر و موسولینی به جنبشهای فاشیستی تعلق داشتند که با سوسیالیسم و کمونیسم در تقابل بودند. هیروهیتو نیز در راس امپراتوری نظامیگرای ژاپن قرار داشت. وجه مشترک این حکومتها را باید در تمرکز قدرت، سرکوب مخالفان و نظامیگری جستوجو کرد. هرکدام در زمینه تاریخی و ایدئولوژیک خود، در گسترش جنگ و مرگ انسانهای بسیاری نقش داشتند.
از این منظر، پیرمرد و شاه طوطیها دو شکل متفاوت از قدرت اقتدارگرا را نمایندگی میکنند. پیرمرد میخواهد نظم خود را از طریق وراثت حفظ کند و شاه طوطیها قصد دارد با نیروی نظامی آن را تصاحب کند. با وجود تفاوت روشهایشان، هر دو بقای جهان را به قدرت متمرکز یک رهبر وابسته میدانند. ماهیتو هیچکدام از این جایگاهها را نمیپذیرد و به جهانی بازمیگردد که با وجود جنگ، سوگ و بدخواهی، امکان زندگی در آن وجود دارد.
در خود نقاشی بوکلین نیز جزیره را میتوان فراتر از یک گورستان خیالی خواند. صخرههای بلند، درختان سرو و ورودیهای تاریک، آن را به قلمرویی بسته و دستنیافتنی تبدیل کردهاند. قایق در سکوت به سوی این مقصد میرود و مسافر، فارغ از جایگاه و قدرتی که در زندگی داشته، سرانجام با مرگ روبهرو میشود. این برداشت در کنار تاریخ سیاسی نقاشی معنای دیگری پیدا میکند، کسانی که برای کنترل سرنوشت ملتها و ساختن نظمهای بزرگ تلاش کردند، خودشان نیز از سرنوشت مشترک انسانها گریزی نداشتند.
میازاکی با ارجاع به این نقاشی، معنای آن را گسترش میدهد. جزیره در فیلم هم به مرگ مربوط است و هم به تولد، کیریکو از موجوداتی مراقبت میکند که هنوز وارد جهان انسانها نشدهاند. ماهیتو نیز پس از مواجهه با جهان زیرین و پیشنهاد پیرمرد، از پذیرش نقش وارث سر باز میزند. او بهجای حفظ جهانی آرمانی یا تصاحب قدرت، به زندگی در جهانی ناقص بازمیگردد. درحالیکه نقاشی بوکلین سفر خاموش انسان به سوی مرگ را نشان میدهد، فیلم میازاکی امکان بازگشت به زندگی را نیز به آن اضافه میکند.

فلسفه، پاسخی به شکل «نه»
عنوان ژاپنی فیلم یک پرسش است و خود فیلم پاسخ روشنی به آن نمیدهد. ادگار ادل در یادداشتی در مجلهی دین، فیلم و رسانه(Journal of Religion, Film and Media (JRFM)) مینویسد که بیننده صرفا با تکیه بر تجربهی سینمایی خود نمیتواند به پرسش مرکزی فیلم پاسخی قطعی بدهد.[۲۱] با او موافقم، اما میخواهم یک قدم جلوتر بروم، فیلم برنامهای برای زندگیکردن ارائه نمیدهد، تصمیمی را به تصویر میکشد. بیننده با یک مسئلهی اخلاقی روبهرو میشود، اگر جهانی پاک به تو پیشنهاد شود و بدانی خودت از پاکی بیبهرهای، چه میکنی؟ پاسخ ماهیتو به این پیشنهاد، «نه» است.
رمان یوشینو چارچوبی برای فهم این پرسش فراهم میکند. نگاه کپرنیکیای که پیشتر به آن اشاره کردم، یعنی پرهیز از اینکه خود را مرکز جهان بدانیم،[۱۶] در تقابل با پیشنهاد پیرمرد قرار میگیرد. پیرمرد میخواهد ماهیتو را به مرکز جهان تازهای تبدیل کند و نظم آن را به حضور او وابسته سازد. از این منظر، نپذیرفتن پیشنهاد پیرمرد را میتوان حرکتی کپرنیکی دانست.
البته این پیوند، خوانش من است و در منابعی که بررسی کردهام به میازاکی نسبت داده نشده است. میازاکی در نوشتهای دربارهی ادبیات کودک، به نقل از نیپونداتکام، داستانهایی را ارزشمند میداند که امکان شروع دوباره را فراهم میکنند.[۱۴] فیلم همین ایده را با لحنی تلختر دنبال میکند، شروع دوباره ممکن است، اما باید در همان جهان ناقصی ادامه داد که از آن گریخته بودیم.
سوگ و ادامهی زندگی
ماهیتو مادرش را بازنمیگرداند. آنچه در پایان به دست میآورد، پذیرش فقدان است. او درمییابد که مادرش با آگاهی از خطر، خواسته بود او به دنیا بیاید.[۳۹] فیلم سوگ را با فراموشکردن مادر یا بازگشت مردگان از میان نمیبرد. ماهیتو بهتدریج معنای رابطهاش با مادر را بازمییابد و امکان ادامهی زندگی را پیدا میکند.
هدف پیرمرد ساختن جهانی بیبدخواهی است، اما چنین جهانی لزوما از رنج خالی نمیماند. فیلم این تفاوت را در رفتار پلیکانها نشان میدهد، آنها از سر بدخواهی واراوارهها را نمیخورند. برای زندهماندن به آنها نیاز دارند.[۱۷] در نتیجه، حتی در جهانی که شرارت آگاهانهای در آن وجود ندارد، رنج میتواند از دل کمبود و ضرورت پدید بیاید.
افلاطون در «تیمائوس» سازنده جهان را موجودی خیرخواه توصیف میکند که میخواست همهچیز تا حد امکان خوب باشد و هیچچیز ناقص نماند. بااینحال، جهان در این روایت از همکاری عقل و ضرورت شکل میگیرد و عقل تنها تا اندازهای میتواند ضرورت را متقاعد کند.[۳۳] پیرمرد برج را میتوان نسخهای از چنین جهانسازی دانست که ضرورت را از محاسبات خود کنار گذاشته است. البته این شباهت ساختاری است و من به سندی نرسیدهام که نشان دهد میازاکی با «تیمائوس» آشنایی داشته یا آگاهانه از آن تأثیر گرفته است.
اگر جهانی بیبدخواهی ساخته شود، چه چیزی ممکن است از تجربه انسانی در آن حذف شود؟ به نظر من، اختیار. نظم جهان پیرمرد به حضور یک نگهبان وابسته است و همین تمرکز قدرت، راه را برای ظهور مدعی دیگری باز میکند. شاه طوطیها زمانی به صحنه میآید که جایگاهی برای نشستن و فرماندادن وجود دارد. او میخواهد همان نظمی را تصاحب کند که پیرمرد ساخته است.
سارتر در کتاب «اگزیستانسیالیسم یک اومانیسم است» (۱۹۴۵) از تقدم وجود بر ماهیت سخن میگوید، انسان ابتدا وجود پیدا میکند و سپس با انتخابها و اعمالش هویت خود را میسازد. هر انتخاب، افزون بر تعریف فرد، تصویری از انسان را نیز پیش روی دیگران قرار میدهد.[۳۴] شرط پیرمرد درست در نقطه مقابل این نگاه قرار دارد. او ماهیتو را به دلیل تبار و خونش برای جانشینی انتخاب میکند.
گویی هویت و سرنوشت او پیشاپیش تعیین شده است. ماهیتو با رد این جایگاه، خودش را از طریق انتخابی مستقل تعریف میکند و هویت خود را میسازد. بااینحال، اندیشهی سارتر تمام مسیر او را توضیح نمیدهد. ماهیتو انتخابش را در انزوا دنبال نمیکند. او به جهان آدمها بازمیگردد و زندگی را در پیوند با دیگران از سر میگیرد. از این جهت، نگاه یوشینو که فرد را بخشی از شبکهای از روابط انسانی میبیند، به تصمیم نهایی ماهیتو نزدیکتر است.
امتناع ماهیتو را میتوان رد مسئولیت دانست یا پذیرش محدودیتهای انسانی و اختیار، هر دو برداشت قابل دفاعاند. جهان پیرمرد به یک نگهبان وابسته است و با نپذیرفتن پیشنهاد او، بیسرپرست میماند. بااینحال، کسی که این جایگاه را میپذیرد باید بتواند ادعای پاکی و توانایی حفظ نظمی بینقص را داشته باشد. ماهیتو زخمی را با خود حمل میکند که خودش به وجود آورده و از بدخواهی درونش آگاه است. پذیرش پیشنهاد پیرمرد مستلزم انکار همین حقیقت بود. درحالیکه فیلم او را به چنین دروغی وادار نمیکند. به نظرم مسئولیت ماهیتو جای دیگری قرار دارد، مسئولیت پذیرفتن بدخواهیای که در خود میشناسد، نه برعهدهگرفتن وظیفه حفظ پاکیای که دیگران از او انتظار دارند.
فیلم بهجای وعدهدادن نظمی کامل، بر ادامه زندگی در جهانی ناقص و پیشبینیناپذیر تاکید میکند. به نقل از خبرگزاری فرانسه، میازاکی گفته است حقیقت زندگی همیشه درخشان و درستکارانه نیست و همهچیز، حتی امور ناهنجار، را دربر میگیرد.[۴] جیمز وام نیز در نقد خود، دو عبارت را کنار هم قرار میدهد، «باید کوشید زنده ماند»، سطری از پل والری که فیلم «باد برمیخیزد» به آن اشاره میکند، و «چگونه زندگی میکنید؟»، پرسش عنوان فیلم تازهتر میازاکی،[۲۰] گویی فیلمهای او از سال ۲۰۱۳ به بعد، یک پرسش را از دو سوی متفاوت دنبال میکنند.
فیلسوفانی که به آنها اشاره کردم، ابزارهایی برای تفسیر فیلماند. هیچ شاهدی ندارم که میازاکی هنگام ساخت فیلم از افلاطون یا سارتر تاثیر گرفته باشد یا نظریههای آنها را آگاهانه به کار برده باشد. اهمیت این مفاهیم برای من در امکان گفتوگو با فیلم و روشنترکردن پرسشهای آن است.
سیاست و جنگ
برای بررسی نسبت فیلم با جنگ، دو موضوع را در کنار هم بررسی میکنم، آنچه مستقیما دربارهی جنگ روی پرده میبینیم و استعارههایی که منتقدان از جهان برج استخراج میکنند.
بخش نخست به خود فیلم مربوط است. مادر ماهیتو در آتشسوزی بیمارستانی در شهری زیر بمباران جان میبازد. پدرش از تولید قطعات هواپیماهای جنگی درآمد کسب میکند و در خانهی ییلاقی نیز قطعات هواپیما انبار شدهاند. پارچهنوشتههای خانه هم برای پیروزی و بازگشت سالم سربازان دعا میکنند.[۱۹] فیلم نظامیگری را با سخنرانی و نمایش پرچم به تصویر نمیکشد. آن را در حاشیه زندگی روزمره، در قالب رفتار خانوادگی بر سر میز غذا و تجارت نشان میدهد. تقابل زیبایی پرواز با خشونت جنگ، که در «باد برمیخیزد» جایگاه محوری داشت، اینجا تقریبا کنار میرود. هواپیما به قطعاتی خاموش در انبار تبدیل میشود و پرواز را پرندگان به نمایش میگذارند.
ماهیتو با دو میراث روبهروست. نخست، کارخانه پدر که بیآنکه انتخابش کرده باشد، به جهان او تعلق دارد. فیلم نیز چندان به پیامد اخلاقی این میراث نمیپردازد. میراث دوم، جهان پیرمرد است که به ماهیتو پیشنهاد میشود و او آن را نمیپذیرد. این تقابل پرسشی را پیش میکشد که فیلم مستقیما مطرحش نمیکند. ماهیتو نظم پاک و بیبدخواهی پیرمرد را رد میکند، با نظمی که در آن بزرگ شده و از جنگ سود میبرد چه خواهد کرد؟ و آیا هر دو یک تصویر هستند، با این اختلاف که یکی واقعی و دیگری انتزاعی است؟
آیا جهان برج را میتوان الگویی از یک نظام سیاسی دانست که قدرت را در اختیار یک نفر متمرکز کرده است؟ فیلم سه نشانه در اختیارمان میگذارد، بقای جهان به مهارت و اراده یک نفر وابسته است، جانشین باید از خون پیرمرد باشد[۱۹] و با غیبت نگهبان، مدعیای زورگو برای تصاحب قدرت ظاهر میشود. کنار هم قرارگرفتن این عناصر، الگویی از نظم موروثی و تمرکز قدرت میسازد. بااینحال، فیلم مستقیما درباره سیاست حرف نمیزند و پیرمرد نیز حاکمی ستمگر نیست. جهان او بیشتر به کارگاه یک استاد شباهت دارد تا کاخ یک فرمانروا، همهچیز به یک سازنده و جانشینی وابسته است که قرار است کار او را ادامه دهد.
دنیل رابرتز در نشریه(Senses of Cinema) خوانشی سیاسیتر ارائه میدهد و برج را الگویی از نظم امپراتوری ژاپن میداند. در تفسیر او، شهابسنگی که در سالهای احیای میجی (۱۸۶۸) به زمین افتاده، منشا نظمی است که برج بر آن بنا میشود. شرط وراثت خونی نیز به ایده تداوم نسل امپراتوری پیوند میخورد و طوطیها نمایندهی ماشین نظامی ژاپن میشوند.[۱۹][۲۰] بخشی از شواهد این خوانش در خود فیلم وجود دارد، فضای جنگ، شرط جانشینی خونی و جمعیتی مسلح که برای تصاحب قدرت آماده است. بااینحال، سه مسئله دامنه تفسیر رابرتز را محدود میکند.
نخست اینکه میازاکی، به نقل از خبرگزاری فرانسه، گفته پیرمرد را با الهام از تاکاهاتا ساخته است.[۴] سوزوکی نیز شاه طوطیها را نماینده خود میازاکی میداند.[۳] رابرتز این دو سطح را با مفهوم دیالکتیک به یکدیگر پیوند میدهد و رابطه دو کارگردان را در خوانش سیاسی خود حفظ میکند. این راهحل ممکن است، اما به فرضی اضافه نیاز دارد که هر دو شخصیت را همزمان در دو سطح تاریخی و شخصی معنا کنیم.
دوم اینکه تطبیق مستقیم پیرمرد با امپراتور ژاپن، با همدلیای که فیلم نسبت به او نشان میدهد، بهسادگی جور درنمیآید. سوم اینکه ارتباط شهابسنگ با احیای میجی عمدتا بر یک جمله گفتهشده تکیه دارد و فیلم این پیوند تاریخی را به بخشی از روایت خود تبدیل نمیکند.
برای ارزیابی این برداشتها، سه خوانش را کنار هم بررسی میکنم. نخست، تمثیل امپراتوری ژاپن که رابرتز پیشنهاد میکند. دوم، خوانش شخصی و هنری سوزوکی و میازاکی که پیرمرد را به تاکاهاتا و شاه طوطیها را به میازاکی پیوند میدهد. و سوم، خوانشی کلیتر درباره نظمی که ادعای پاکی دارد، اما بقای خود را به وراثت و حذف وابسته کرده است.
خوانش نخست بیشترین عناصر تاریخی را توضیح میدهد، اما به فرضهای بیشتری نیاز دارد. خوانش دوم پشتوانه مستقیمتری در گفتههای سازندگان دارد، ولی بهتنهایی نسبت فیلم با جنگ را توضیح نمیدهد. خوانش سوم با فرضهای کمتری میتواند عناصر مختلف جهان برج را کنار هم قرار دهد، اما آنقدر کلی است که بهتنهایی نمیتواند درباره تاریخ ژاپن توضیح مشخصی بدهد. من خوانش سوم را پایه قرار میدهم و دو خوانش دیگر را در کنار آن به کار میگیرم. این سه برداشت لزوما یکدیگر را نفی نمیکنند. جنگ نزدیکترین نمونه تاریخی چنین نظمی است و رابطه میازاکی و تاکاهاتا نزدیکترین نمونهی شخصی آن است.
طوطیها در این میان جایگاه ویژهای دارند. آنها هم سربازند، هم جمعیت و هم موجوداتی گرفتار نیازهای جسمانی، و حتی انسانها را میخورند.[۲۲] این وجه جسمانی با خوانشی که همهچیز را به ایدئولوژی نظامی تقلیل میدهد، چندان سازگار نیست و به نظرم خوانش سوم را تقویت میکند. قدرت در جهان طوطیها فقط با شعار و عقیده پیش نمیرود، شاهی وجود دارد که شکم و نیازهای جمعیت را نیز نمایندگی میکند.
نگاه فیلم به میراث در نهایت روشنتر از بسیاری از تمثیلهای آن است. نسل جوان حق دارد میراث نسل پیش را نپذیرد، حتی اگر برای این کار مجبور نباشد آن را ویران کند. در مقابل، نسل پیش نیز نمیتواند انتظار داشته باشد دیگران تا ابد جهان ساخته او را حفظ کنند. البته این انتخاب هزینه دارد، جهان فرو میریزد. فیلم این پیامد را پنهان نمیکند و به نظرم همین پذیرش هزینه است که حرف آن را از یک شعار اخلاقی ساده فراتر میبرد.

طراحی تصویر
درباره نخستین صحنه فیلم بیش از هر بخش دیگری نوشتهاند. آتسوشی اوکویی، سرپرست فیلمبرداری، در گفتوگو با اینورس توضیح میدهد که این صحنه از لایههای تصویری متعددی ساخته شده است. قاب لرزان و ناپایدار است و بخشهایی از تصویر عمدا خارج از فوکوس قرار گرفتهاند.[۹] هوندا نیز در گفتوگو با بکاستیج میگوید طراحی آتش را شینیا اوهیرا بر عهده داشته است.[۸] جیمز وام به جزئیاتی مانند دست ناشی ماهیتو هنگام بستن دکمه لباس، خطخطیهای مدادی زرد، صورتی و قرمز و آدمهایی اشاره میکند که در شعلهها محو میشوند.[۲۰] مجموع این انتخابها تصویری میسازد که گویی از چشم یک فرد ترسیده دیده میشود. قاب تمیز و ثابت نیست. میلرزد و نفس میکشد.
اما این کیفیت بصری بهتدریج جای خود را به شیوه دیگری از تصویرسازی میدهد. هوندا در گفتوگو با رینگر میگوید نیمه اول فیلم بیشتر به سلیقه شخصی میازاکی نزدیک بوده و در نیمهی دوم آزادی عمل بیشتری برای طراحی داشته است.[۷] البته باید در تفسیر این گفته احتیاط کرد، اما با برداشتی که از تفاوت دو بخش فیلم دارم، همخوانی دارد، جهان زیرین، بهویژه واراوارهاها و طوطیها، طراحیشدهتر و منظمتر به نظر میرسد و از لرزش و آشفتگی جسمانی افتتاحیه فاصله میگیرد. دلیل این تغییر را به صورت مستند نمیدانم اما حسم این است که میازاکی برای رساندن حس رویا و ترس برای آن صحنه حساسیت بیشتری به خرج داده است، و تاثیرش در تجربه تماشای فیلم محسوس است.
این تغییر را میتوان بخشی از حرکت فیلم از روایت سوگ به داستانی اسطورهای و خیالانگیز دانست. بااینحال، ممکن است فاصله میان این دو شیوه تصویرسازی به انسجام کلی فیلم آسیب زده باشد. دیوید ارلیخ در ایندیوایر نیز به شکلی دیگر به همین دوگانگی اشاره میکند، او فیلم را یکی از زیباترین انیمیشنهایی که بادستکشیده شده میداند، اما آن را بهترین اثر میازاکی نمیشمارد.[۲۳][۲۷] یعنی زیبایی خیرهکنندهی تصاویر لزوما به معنای انسجام کامل روایت و برتری فیلم در کارنامه کارگردان نیست. این دو داوری لزوما با هم تناقضی ندارند، زیبایی فیلم در سطح جزئیات و کیفیت طراحی چشمگیر است، اما مسئلهی انسجام در سطحی دیگر قرار میگیرد.
آب، آتش، باد و پرواز در فیلم بار معنایی دارند. آتش دو چهره پیدا میکند، آتش مادر ماهیتو را میکشد و همینطور نیرویی است که هیمی در اختیار دارد. آب مرز میان جهان واقعی و جهان زیرین را شکل میدهد و کیریکو را به قایقران این مسیر تبدیل میکند. پرواز نیز از هواپیماهای جنگی فاصله میگیرد و به پرندگان تعلق پیدا میکند. بدنها پیوسته تغییر شکل میدهند، حواصیل موجودی کوچک و مضحک را درون خود پنهان کرده، پیرزن به زنی جوان تبدیل میشود و واراواراها به سوی آسمان بالا میروند. این دگرگونیها بخشی از منطق معنایی فیلم را میسازند. در این جهان هیچچیز برای همیشه در یک شکل باقی نمیماند، حتی نظمی که پیرمرد میکوشد حفظ کند.
وجه گروتسک(Grotesque) فیلم نیز در طراحی موجودات آن دیده میشود. گروتسک اصطلاحی هنری و زیباییشناختی برای توصیف ترکیب عناصر عجیب، نامتعارف، اغراقآمیز، مضحک و گاهی ترسناک است. در این شیوه، مرز میان زیبایی و زشتی، خنده و وحشت و واقعیت و خیال به هم میریزد و تصاویری پدید میآیند که همزمان جذاب و ناآرامکنندهاند. از موجود کوچک و مضحک درون حواصیل تا بدنهای نامتعارف طوطیها، فیلم جهانی را به تصویر میکشد که در آن ناهنجاری بخشی از واقعیت است. این وجه با گفتهی میازاکی دربارهی زندگی همخوانی دارد، او معتقد است، حقیقت زندگی، امور ناهنجار را نیز دربر میگیرد [۴].
پس از افتتاحیه پرتنش، فیلم آگاهانه از سرعت خود میکاهد. خانه، باغ، گفتوگوهای کوتاه و پرسهزدن حواصیل جای آشفتگی نخستین صحنه را میگیرند. این کندی انتخابی قابل دفاع است. چون بیننده را وادار میکند حال ماهیتو را از رفتار و سکوتش بخواند. بااینحال، فیلم در انتقال اطلاعات و پیشبرد بعضی لحظههای تعیینکننده با مشکل روبهرو میشود. در این صحنهها دیالوگ وظیفهای را بر عهده میگیرد که پیشتر تصویر انجام میداد، پیرمرد قواعد جهانش را توضیح میدهد، ماهیتو بدخواهی خود را به زبان میآورد و هیمی از سرنوشتش میگوید.[۳۹] در نتیجه، تصویر که تا آنجا بار اصلی روایت و انتقال معنا را به دوش میکشید، در لحظههای مهم جای خود را به توضیح کلامی میدهد.
موسیقی و صدا
همکاری جو هیسایشی و میازاکی با «ناوسیکا از دره باد» (۱۹۸۴) آغاز شد. هیسایشی در ژوئیه ۲۰۲۲ نسخهای تقریبا کامل از «پسر و حواصیل» را تماشا کرد و طی کمتر از یک سال موسیقی آن را نوشت. میازاکی نیز اختیار تصمیمگیری درباره موسیقی را به خود او سپرد.[۱۱] هیسایشی ساختار فیلم را به دو بخش تقسیم میکند، نیمه نخست درباره پسری تنها و تاریکی درون اوست و نیمه دوم به جهانی فانتزی میپردازد.[۱۰] موسیقی این تفاوت را با تغییر در سازبندی بازتاب میدهد. در جهان واقعی، پیانو و شمار محدودی از سازها حضور دارند، اما با ورود به جهان فانتزی، دامنه سازها گستردهتر میشود.[۱۰]
تم اصلی فیلم، «Ask Me Why»، سه بار تکرار میشود.[۱۱] بااینحال، هیسایشی میگوید ایده استفاده از واریاسیونهای(Variation) مختلف یک تم واحد را کنار گذاشته است.[۱۰] هیساشی وقتی میگوید ایدهی واریاسیون روی یک تم را کنار گذاشته، منظورش این است که نمیخواسته تمام موسیقی فیلم بر پایهی تغییر شکلهای مختلف یک ملودی اصلی ساخته شود. در عوض، برای بخشها و موقعیتهای مختلف فیلم از ایدههای موسیقایی متفاوت استفاده کرده است. نشانه موسیقایی حواصیل نیز به یک نت محدود میشود. میازاکی حتی نخواسته بود هنگام نخستین ظهور این پرنده موسیقی پخش شود [۱۰].
موسیقی کجا به معنای صحنهها چیزی اضافه میکند؟ به نظرم، نشانه حواصیل نمونه روشنی از این کار است. یک نت میتواند حضور تهدیدی را القا کند که ماهیتو هنوز از ماهیت آن خبر ندارد. سکوتهایی هم که میازاکی بر آنها تاکید داشته، به تعلیق و ابهام صحنهها کمک میکنند.
مقایسه آثار
هر مقایسه را بر یک محور مشخص متمرکز میکنم.
فقدان مادر: «همسایه من توتورو» (۱۹۸۸)
مادر دو دختر در بیمارستان بستری است و ترس از مرگ او در قالب موجودی بزرگ و مهربان تجسم پیدا میکند. مادر خود میازاکی نیز به بیماری سل ستون فقرات مبتلا بود.[۱۲] در «پسر و حواصیل»، ترس و خشم ماهیتو مسیری متفاوت پیدا میکنند. او اندوه فقدان را به موجودی مهربان واگذار نمیکند و به دیگری هم حمله نمیکند. خشمش را متوجه خودش میکند و به سرش ضربه میزند. در «توتورو»، ترس از فقدان در قالب موجودی بیرونی و آرامشبخش ظاهر میشود، اما در «پسر و حواصیل» به درون ماهیتو بازمیگردد و او را با آشفتگیهای خودش روبهرو میکند.
گذر به جهان دیگر: «شهر اشباح» (۲۰۰۱)
چیهیرو با قراردادی روشن روبهروست. باید نام و هویت خود را حفظ کند و برای نجات پدر و مادرش تلاش کند. او پس از گذر از این جهان و تغییراتی که در خودش تجربه میکند، به خانه بازمیگردد. مسیر ماهیتو چنین وضوحی ندارد. هدفش در طول داستان تغییر میکند و در نهایت، بهجای پیروزی بر جهان زیرین یا تسلط بر آن، پیشنهاد پیرمرد را رد میکند و به جهان واقعی بازمیگردد.
سازندهای همدردیبرانگیز: «شاهزاده مونونوکه» (۱۹۹۷)
لیدی ابوشی شهری برای آهنسازی بنا کرده که برای بیپناهان پناهگاه است و در همان حال، به جنگل آسیب میزند. فیلم او را به دشمنی مطلق تبدیل نمیکند و در عین حال، پیامدهای کارهایش را هم نادیده نمیگیرد. پیرمرد برج نیز شخصیتی همدردیبرانگیز است، با این تفاوت که هزینه نظم مورد نظر او از ویرانی عمدی نمیآید. محدودیتها و کمبودهای همان جهان منشا بحراناند. زخم نیز محور مقایسه دیگری میان این دو فیلم است. آشیتاکا زخمی دارد که نفرت و کینهای منتقلشده از دیگری را در خود حمل میکند، اما ماهیتو خودش به سرش ضربه میزند. زخم آشیتاکا نشانه نفرتی است که از بیرون به او رسیده. زخم ماهیتو به مواجهه او با بدخواهی خودش مربوط میشود.
پاکی و پاکسازی: مانگای «ناوسیکا از دره باد» (۱۹۸۲ تا ۱۹۹۴)
ناوسیکا در جلد پایانی مانگا درمییابد جنگل سمی بخشی از سامانهای است که انسانهای گذشته برای پاکسازی زمین ساختهاند. این سامانه قرار است پس از نابودی آلودگیها، نسل تازهای از انسانها را به وجود بیاورد. ناوسیکا این طرح را رد میکند و زندگی با زمین ناقص و آلوده را میپذیرد.[۴۰] «پسر و حواصیل» نیز با تصمیمی مشابه روبهروست. ماهیتو پیشنهاد پیرمرد برای حفظ جهانی بیبدخواهی را نمیپذیرد. با این تفاوت که این بار طرف مقابلش سامانهای باستانی و بیچهره نیست، پیرمردی مهربان است که میخواهد جهان خودش را حفظ کند.
سازنده و وارث: «باد برمیخیزد» (۲۰۱۳)
جیرو طراح هواپیماست و فیلم با همدلی، او را در برابر استفاده جنگی از ساختههایش قرار میدهد. جیمز وام نیز این دو فیلم را با سطری از شعر پل والری به یکدیگر پیوند میدهد.[۲۰] اگر «باد برمیخیزد» درباره اخلاق سازنده و مسئولیت او در قبال چیزی است که خلق میکند، «پسر و حواصیل» درباره اخلاق وارث و حق او برای نپذیرفتن میراث نسل پیشین است.
چه چیزی در آثار میازاکی تکرار میشود و چه چیزی تغییر میکند؟
ساختههای بشر، از قلعه و شهر گرفته تا برج، معمولا هم باشکوهاند و هم هزینههایی به همراه دارند. در میان این سازهها نیز کودکی قرار دارد که باید راه خودش را پیدا کند. بااینحال، در آثار پیشین میازاکی نمونهای به روشنی ماهیتو به یاد نمیآورم که آگاهانه به بدخواهی خودش اعتراف کند و آن را بخشی از وجودش بپذیرد. فیلم در مواجهه با نقص اخلاقی قهرمانش به نقطهای متفاوت میرسد، هرچند ساختار روایی آن از انسجام و استحکام برخی آثار پیشین میازاکی برخوردار نیست.
آشنایی با آثار میازاکی هم به درک فیلم کمک میکند و هم ممکن است مانع آن شود. شناخت موتیفهایی مثل آتش، پرواز و پیرزنهای راهنما باعث میشود بیننده بعضی نشانههای تصویری را سریعتر تشخیص دهد. در مقابل، ممکن است او برای هر عنصر به دنبال ارجاعی در کارنامه هنری یا زندگی شخصی کارگردان بگردد و فیلم را به مجموعهای از رمزها و خاطرات زندگینامهای تقلیل دهد. ماجرای شناسایی شخصیتها از سوی سوزوکی نیز نشان میدهد چنین تطبیقهایی تا چه اندازه میتوانند لغزنده باشند. پیتر دبروژ فیلم را در محدوده آشنای جهان میازاکی ارزیابی میکند. این رویکرد از یک سو اطمینانبخش است و از سوی دیگر، میتواند کمی ناامیدکننده باشد [۲۲][۲۶].
ایرادها و داوری
ایرادهای فیلم را میتوان در چند محور بررسی کرد.
نمادها بیش از ظرفیت روایتاند
شهابسنگ و پیوند آن با دوره میجی نمونه روشنی است. فیلم گذشته برج را در یک بازگویی کوتاه توضیح میدهد،[۱۹][۲۰] اما بعد دیگر به این پیشینه بازنمیگردد. این اطلاعات تاثیری بر تصمیمهای ماهیتو ندارند و نقشی در پیشبرد داستان پیدا نمیکنند. برخی منتقدان نیز به همین تراکم ایدهها اشاره کردهاند. تایماوت از انبوه ایدههایی نوشته که گاهی توجه بیننده را از قصه منحرف میکنند و دیوید رونی نیز به بخشهایی اشاره میکند که به انحرافهایی گیجکننده میانجامند.[۲۳] در چنین مواردی، ابهام به کشف معنای تازهای کمک نمیکند و بیشتر حاصل اطلاعاتی است که فیلم فرصت پرداختن به آنها را پیدا نکرده است.
پیرمرد بیش از حد دیر وارد داستان میشود
سوزوکی میگوید طرح اولیه فیلم بر رابطه پسر و پیرمرد متمرکز بود، اما پس از مرگ تاکاهاتا، رابطه ماهیتو و حواصیل به محور اصلی تبدیل شد.[۱][۲] این تغییر در ساختار نهایی فیلم هم دیده میشود. پیرمرد در بیشتر داستان غایب است و ماهیتو تنها در بخش پایانی با او روبهرو میشود. در نتیجه، تصمیمی که قرار است بار اخلاقی فیلم را به دوش بکشد، فرصت چندانی برای شکلگیری و آمادهسازی ندارد. زخمی که از ابتدای فیلم بر سر ماهیتو میبینیم، تا اندازهای این فاصله را جبران میکند. بااینحال، بینندهای که از ماجرای تاکاهاتا و تغییر طرح اولیه خبر ندارد، ممکن است نتواند تمام اهمیت این دیدار را از خود فیلم دریافت کند.
بدخواهی ماهیتو بیشتر اعلام میشود تا اینکه در داستان شکل بگیرد
چند رفتار پراکنده، از ضربهزدن به سر خودش و پنهانکاری گرفته تا تیراندازی به حواصیل، سرانجام به جملهای میرسند که در آن زخم سر نشانه بدخواهی ماهیتو معرفی میشود.[۳۹] اما فیلم فرصت چندانی نمیدهد تا این ویژگی را در رفتار و روابط او ببینیم. بیننده باید بپذیرد که همین مقدار بدخواهی میتواند مانع سپردن جهانی پاک به او شود.
فیلم هم روشن نمیکند که این خودسرزنشی از احساس گناه یک کودک سوگوار میآید یا ماهیتو واقعا چنین ویژگی اخلاقیای در خود میشناسد. شاید ابهام در این زمینه عمدی باشد، اما نتیجه آن تضعیف بار اخلاقی تصمیم نهایی است. در مورد این اعتراف، شواهد داستانی چندانی دیده نمیشود، و گاهی بیشتر به پذیرش یک گناه شباهت پیدا میکند تا شناخت عمیق شخصیت از خودش که آن را در تصویر ببینیم.
شخصیتهای فرعی فرصت تحول پیدا نمیکنند
ماهیتو و حواصیل در طول داستان تغییر میکنند و ناتسوکو نیز در صحنهای که ماهیتو او را مادر خطاب میکند، لحظهای تاثیرگذار دارد. اما درباره شخصیتهایی مثل کیریکو، پلیکانها و شاه طوطیها اطلاعات و حضور بصری بیشتری دریافت میکنیم تا تحول شخصیتی، آنها در ساختن جهان فیلم نقش دارند، ولی فرصت چندانی برای شناخت انگیزهها و تجربه درونیشان فراهم نمیشود.
پایان از نظر عاطفی قانعکننده است، اما از نظر مفهومی زود به نتیجه میرسد
هیمی با آگاهی از سرنوشتش به سوی آتش بازمیگردد و فیلم بخش مهمی از حلوفصل سوگ ماهیتو را به جملهای مادرانه از زبان او میسپارد.[۳۹] این لحظه تاثیر عاطفی زیادی دارد، اما ناگهانی به نظر میرسد. این اندوه در سراسر فیلم حضور سنگینی داشته، در یک صحنه به آرامش نزدیک میشود. بازگشت ماهیتو به زندگی دو سال پس از پایان جنگ نیز در چند پلان کوتاه روایت میشود[۱۷] و فرصت چندانی برای دیدن پیامدهای این تجربه در زندگی او باقی نمیگذارد.
تفسیرهای فلسفی و روانشناختی گاهی ضعفهای داستان را میپوشانند
هرچه یک خوانش پیچیدهتر باشد، باید با احتیاط بیشتری آن را پذیرفت. بخشی از ابهام فیلم ممکن است از شیوه روایت و پرداخت ناتمام عناصر آن ناشی شده باشد. حتی خود میازاکی پس از نمایش خصوصی فیلم گفته بود که آن را نمیفهمد.[۵] در چنین شرایطی، میتوان تقریبا هر عنصر را به یک رمز فلسفی یا روانشناختی تبدیل کرد. این تردید شامل خوانشهای خودم هم میشود. بحثهایی که درباره تقابل عقل و ضرورت یا کهنالگوی مادر مطرح کردم، ابزارهایی برای تفسیر فیلماند و نباید آنها را کشف معنای قطعی یا قصد پنهان کارگردان دانست.
قویترین دفاع از فیلم این است که آشفتگی فرم با محتوای آن تناسب دارد
فیلمی که نظم کامل را به پرسش میکشد، خودش نیز از نظمی کامل پیروی نمیکند. ماهیتو جهانی را که پیرمرد ساخته نمیپذیرد و به زندگی در جهانی ناقص بازمیگردد. شاید ساختار نامنظم فیلم نیز بخشی از همین نگاه باشد. گفته میازاکی درباره اینکه حقیقت زندگی همهچیز، حتی امور ناهنجار را دربر میگیرد[۴] و خوانش ویلمور از منطق رویایی و مقاومتناپذیر فیلم[۲۲] از این دفاع پشتیبانی میکنند.
بااینحال، این استدلال فقط تا جایی کار میکند که ابهام به مضمون فیلم خدمت کند. واراواراها، پلیکانها و گرسنگیای که بدون بدخواهی به رنج میانجامد، نمونههایی از ابهام معنادارند. این عناصر تصور یک جهان کاملا پاک و بینقص را زیر سوال میبرند. اما شهابسنگ و ورود دیرهنگام پیرمرد چنین نقشی ندارند. این عناصر تاثیر چندانی بر تصمیم ماهیتو نمیگذارند و صرفا پرسشهایی بیپاسخ باقی میگذارند. در این موارد، نمیتوان ضعف پرداخت را با این استدلال توجیه کرد که فرم فیلم محتوایش را بازتاب میدهد.
داوری نهایی من این است که این دفاع فقط بخشی از ایرادها را پاسخ میدهد. فیلم در تصویرسازی، فضاسازی و انتقال احساس، بهویژه در دو نقطه یعنی افتتاحیه و تصمیم نهایی ماهیتو، به اوج میرسد. اما در پیوند دادن این لحظات و ساختن ساختاری منسجم میان آنها ضعیفتر عمل میکند. «پسر و حواصیل» را اثری جاهطلبتر از آنکه منسجم باشد میدانم. موفقیت اصلیاش را باید در شخصیت ماهیتو و تصمیم اخلاقی او جستوجو کرد.
واکنشها و جایگاه
فیلم در ژاپن بدون تبلیغات معمول پیش از اکران روی پرده رفت و فروش آن، که تا مارس ۲۰۲۴ به حدود ۸٫۹۸ میلیارد ین رسید،[۱۷] نشان داد نام میازاکی بهتنهایی میتواند مخاطب را به سینما بکشاند. هالیوود ریپورتر واکنشهای اولیه را ترکیبی از سردرگمی و قدردانی توصیف کرد.[۵] مت شلی نیز در جپن تایمز نوشت کیفیت فنی فیلم محل اختلاف نیست، اما شیوه روایت آن ممکن است مخاطبان را به دو گروه تقسیم کند [۲۳].
در سطح جهانی، بیشتر نقدها ستایشآمیز بودند، هرچند اختلاف نظرها عمدتا به همان مسئله روایت بازمیگشت. آلیشا هدیک در ورج فیلم را یکی از بهترین آثار میازاکی دانست.[۲۳] پیتر دبروژ در ورایتی آن را هم دلگرمکننده و هم اندکی ناامیدکننده توصیف کرد.[۲۲][۲۶] دیوید ارلیخ در ایندیوایر نوشت که فیلم را نمیتوان بهترین اثر میازاکی دانست، اما از زیباترین انیمیشنهای دستکشیده اوست.[۲۳][۲۷] تیم گریرسون نیز در اسکرین اینترنشنال به شلوغی روایت اشاره کرد و معتقد بود فیلم به اوج آثار بزرگتر میازاکی نمیرسد.[۲۳] بنابراین، اختلاف اصلی منتقدان بیشتر بر سر انسجام و شیوه پیشبرد داستان است.
جوایز و موفقیت جهانی
«پسر و حواصیل» در ژانویه ۲۰۲۴ جایزه گلدن گلوب بهترین انیمیشن را دریافت کرد. سپس در ۱۸ فوریه همان سال برنده جایزه بفتا شد[۲۸] و در ۱۰ مارس جایزه اسکار بهترین انیمیشن بلند را به دست آورد.[۲۹][۴] این دومین اسکار میازاکی پس از «شهر اشباح» بود.[۴] به نظر من، این موفقیتها بیش از آنکه داوری قطعی درباره ارزش هنری فیلم باشند، نشان میدهند اثری شخصی و سرشار از ابهام توانسته با مخاطبان بیرون از ژاپن نیز ارتباط برقرار کند.
واکنش مخاطبان عادی
آیا تحسین منتقدان با تجربه تماشاگران معمولی همخوانی دارد؟ برای پاسخ به این پرسش، داده معتبر و قابلاستنادی درباره نظر مخاطبان در اختیار ندارم. فروش بالا از استقبال عمومی خبر میدهد، اما بهتنهایی نشان نمیدهد تماشاگران تا چه اندازه فیلم را فهمیدهاند یا از آن رضایت داشتهاند.
جایگاه در کارنامه میازاکی و تاریخ انیمیشن
جایگاه «پسر و حواصیل» در میان آثار میازاکی همچنان محل اختلاف است. هدیک آن را یکی از بهترین فیلمهای او میداند، درحالیکه ارلیخ چنین جایگاهی برایش قائل نیست.[۲۳] در تاریخ انیمیشن نیز هنوز زود است که درباره ماندگاری آن حکم قطعی بدهیم. بااینحال، شاید فیلم بهدلیل شیوه تولید و مسیر متفاوت اکرانش در یادها بماند، این اثر شخصی و کمتوضیح با انیمیشنی با طراحی دست ساخته شد و در بازار جهانی به موفقیت تجاری رسید [۱۷].
ارزیابی مستقل
پسر و حواصیل در دو نقطه به اوج میرسد و در فاصله میان آنها انسجام کمتری دارد. افتتاحیه، سوگ را در تجربه جسمانی ماهیتو جای میدهد و صحنه تصمیم نهایی، بدخواهی او را به زبان میآورد. پیوند میان این دو نقطه گاهی موفق است. مثل حضور واراوارهها و پلیکانها که تصور جهانی کاملا پاک و بیرنج را زیر سوال میبرند.
گاهی هم این ارتباط شکل نمیگیرد. مثل ماجرای شهابسنگ و ورود دیرهنگام پیرمرد. در مجموع، یکسوم ابتدایی و تصمیم پایانی را موفق میدانم، اما بخش میانی فیلم ناهموار است. در شخصیتپردازی، ماهیتو، حواصیل و هیمی پرداخت موفقی دارند، ناتسوکو تا اندازهای شکل میگیرد و بیشتر شخصیتهای دیگر کم پرداخت باقی میمانند. از نظر بصری، افتتاحیه و منطق تصویری جهان زیرین بسیار قدرتمندند، اما گذار میان این دو شیوه یکدست از کار درنیامده است.
مهمترین ایده فیلم این است که ساختن جهانی عاری از بدخواهی ممکن نیست، حتی اگر چنین جهانی امکانپذیر بود، سپردن آن به یک فرد یا وارثی از یک خون خاص پذیرفتنی نبود. ماهیتو سوگ خود را از نو معنا میکند و درمییابد که مادرش با آگاهی از سرنوشتش، خواهان به دنیا آوردن او بوده است. بلوغ او با پذیرفتن و نامبردن از بدخواهی خودش شکل میگیرد. پیرمرد نیز در جایگاه آفرینندهای قرار دارد که میخواهد جهانش را حفظ کند، اما ماهیتو انحصار این آفرینش را نمیپذیرد. او در نهایت به جهانی بازمیگردد که نقصها و آلودگیهایش از میان رفتنی نیستند.
در میان خوانشهای مختلف فیلم، تفسیر اخلاقی بیشترین پشتوانه را در خود روایت دارد. ماهیتو وراثت نظمی پاک را رد میکند و دلیل این انتخاب هم در گفتوگوی او با پیرمرد و هم در زخمی که از ابتدای فیلم همراهش است، زمینهسازی شده. پس از آن، بازنمایی جنگ قرار میگیرد که از خلال شخصیت پدر، کارخانه و پارچهنوشتههای دعا برای سربازان شکل میگیرد.
شناسایی شخصیتها از سوی سوزوکی و گفتههای میازاکی درباره تاکاهاتا، اطلاعاتی درباره زمینه شکلگیری فیلم به دست میدهند، اما معنای آن را بهطور کامل تعیین نمیکنند. خوانش یونگی به درک ساختار روانشناختی داستان کمک میکند، تمثیل امپراتوری جزئیات تاریخی و سیاسی آن را روشنتر میسازد و تقابل عقل و ضرورت به فهم منطق جهان زیرین یاری میرساند. بااینحال، هیچیک را مدرکی بر قصد آگاهانه میازاکی نمیدانم. اینها ابزارهایی برای تفسیر فیلماند.
پرسشهایی هم بیپاسخ میمانند، برج و شهابسنگ چه ماهیتی دارند و از کجا آمدهاند؟ واراواراها دقیقا چه هستند؟ کتیبه دروازه به چه منبعی اشاره دارد؟ و ماهیتو پس از بازگشت به جهان پس از جنگ، با پدر و میراث کارخانه چه خواهد کرد؟ بخشی از این ابهامها به جهان خیالانگیز فیلم عمق میدهند، اما بخشی دیگر حاصل اطلاعات و موقعیتهاییاند که روایت فرصت پرداختن به آنها را پیدا نمیکند.
آیا فیلم را میتوان جمعبندی کارنامه میازاکی دانست؟ نه به معنایی که عنوان «آخرین فیلم» در زمان معرفی آن القا میکرد. همانطور که پیشتر دیدیم، میازاکی همچنان ایدههای تازهای برای ساخت فیلم دارد. مضمونهای آشنای آثار او در این فیلم حضور دارند، اما کنار هم قرار نگرفتهاند تا حاصل کارنامهاش را به شکلی نهایی عرضه کنند.
فیلم بیشتر آنها را دوباره به پرسش میگیرد. کوتاکو آسترالیا در معرفی مستند(NHK) این برداشت را مطرح میکند که از نگاه میازاکی، فیلم بیش از آنکه درباره میراث هنری خودش باشد، به مرگ تاکاهاتا مربوط است.[۶] البته این برداشت نویسنده است و من خود مستند را ندیدهام. ترجیح میدهم فیلم را نوعی بازاندیشی بدانم، اثری است که بهجای صدور حکم نهایی درباره ساختههای گذشته، از وارث آنها میخواهد درباره پذیرش یا ردشان تصمیم بگیرد.
مهمترین دستاورد فیلم، تبدیل یک امتناع اخلاقی به کنشی دیدنی است. ماهیتو پیشنهاد پیرمرد را رد میکند و به جهانی بازمیگردد که میداند کامل نخواهد شد. بزرگترین ضعف فیلم نیز در مسیری است که باید او را به این تصمیم برساند. پیرمرد دیر وارد داستان میشود و بدخواهی ماهیتو بیشتر در کلام مطرح میشود تا در رفتار و روابطش شکل بگیرد.
از منظر تجربه انیمیشن، افتتاحیه نشان میدهد طراحی دستکشیده میتواند آشفتگی و ترس را در حرکت بدن ثبت کند و فراتر از نمایش ظاهری آنها برود. از منظر سینمای مولف نیز فیلم نشان میدهد اثری شخصی، کمتوضیح و پرهزینه میتواند بدون تبلیغات متعارف به مخاطبان جهانی راه پیدا کند.[۱۷] البته موفقیت این تجربه به معنای تضمین تکرار آن در آینده نیست.
منابع
[۴] AFP، ۱۱ مارس ۲۰۲۴. گزارش دربارهی اسکار میازاکی و سخنان او دربارهی تاکاهاتا. | بازنشر انگلیسی
[۷] The Ringer، ۱۳ دسامبر ۲۰۲۳. گفتوگو با تاکشی هوندا، سرپرست انیماتورها.
[۸] Backstage. گفتوگو با تاکشی هوندا دربارهی انیمیشن فیلم.
[۹] Bui, Hoai-Tran. Inverse. گفتوگو با سازندگان دربارهی صحنهی افتتاحیه.
[۱۰] Variety، ۲۰۲۴. گفتوگو با جو هیسایشی.
[۱۱] The A.V. Club. گفتوگو با جو هیسایشی .
[۱۲] Wikipedia: Hayao Miyazaki
[۱۳] Napier, Susan. Miyazakiworld: A Life in Art. Yale University Press, 2018. معرفی | نقد Publishers Weekly:
[۱۴] Inagaki, Takatoshi. nippon.com، ۲۱ ژوئیهی ۲۰۲۳
[۱۵] Penguin UK، آوریل ۲۰۲۱. مقاله دربارهی رمان «How Do You Live?» و ترجمهی برونو ناواسکی.
[۱۷] Wikipedia (از طریق Wikiwand): The Boy and the Heron
[۱۸] SIGNIS، نقد فیلم، ۹ سپتامبر ۲۰۲۴
[۲۰] Wham, James. «Humans and Trees». Sidecar (New Left Review)، ۲۷ اکتبر ۲۰۲۳.
[۲۱] Edel, Edgar. «Animated Film Review. The Boy and the Heron (Hayao Miyazaki, JP 2023)». Journal for Religion, Film and Media 11, no. 1 (2025): 151–154 | رکورد
[۲۲] Lang, Jamie. Cartoon Brew، ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۳. مرور نقدهای فیلم.
[۲۳] Rotten Tomatoes ، ۸ سپتامبر ۲۰۲۳. مرور نخستین نقدها.
[۲۴] NPR، نقد فیلم
[۲۵] Rooney, David. The Hollywood Reporter. نقد فیلم.
[۲۶] Debruge, Peter. Variety. نقد فیلم.
[۲۷] Ehrlich, David. IndieWire. نقد فیلم.
[۲۸] The Japan Times، ۱۹ فوریهی ۲۰۲۴. گزارش بفتا.
[۲۹] Animation World Network. صفحهی برچسب «Boy and Heron» (گزارش اسکار).
[۳۲] Deininger, Craig. «The Trickster’s Dream». Joseph Campbell Foundation (MythBlast).
[۳۳] «Plato’s Timaeus». Stanford Encyclopedia of Philosophy
[۳۴] Sartre, Jean-Paul | Existentialism Is a Humanism. Trans. Carol Macomber. Yale University Press, 2007
[۳۵] Hoy, Selena Takigawa. National Geographic، ۱۵ دسامبر ۲۰۲۳.
[۳۷] Nishioka Kazuhiko. «Yomi». Encyclopedia of Shinto, Kokugakuin University.
[۳۸] Inoue Nobutaka. «Senzo saishi». Encyclopedia of Shinto, Kokugakuin University.
[۳۹] ciatr
[۴۰] Wikipedia: Nausicaä of the Valley of the Wind (manga).
[۴۳] Willmore, Alison. Vulture، سپتامبر ۲۰۲۳
دیدگاهتان را بنویسید