زندگینامه آیت الله سید مجتبی خامنه ای | کاملترین بیوگرافی سومین رهبر جمهوری اسلامی ایران
پدیدآورنده: احمدرضا مرادی
معرفی | زندگینامه آیت الله سید مجتبی خامنه ای
یک دهان خواهم به پهنای فلک تا بگویم وصف آن رشک ملک!
آیهالله سید مجتبی حسینی خامنهای، دومین فرزند ذکور رهبر جمهوری اسلامی ایران، شهید آیهالله سیدعلی حسینی خامنهای، در سال 1348 شمسی در شهر مشهد متولد شدند. بستر رشد ایشان در خاندانی ریشهدار در فقاهت، مرجعیت و امور سیاسی و اجتماعی بود که نسل در نسل در مسیر ترویج علوم دینی و مقابله با استعمار و استکبار گام برداشتهاند. ایشان امروزه در زمرۀ مدرسان مبرز دروس خارج فقه و اصول در حوزۀ علمیه قم شناخته میشوند.
اهتمام جدی به پاسداشت علوم حوزوی، دقت نظر در واکاوی متون پیچیدۀ فقهی و تربیت نسلی نواندیش از فضلای جوان، نشان از عمق تسلط ایشان در اجتهاد در فقه است. منش علمی ایشان، پیوندی معنادار میان فقه جواهری و درک دقیق از نظامات حکمرانی معاصر برقرار ساخته است که قادر است پاسخگوی نیازهای پیچیدۀ جامعۀ اسلامی در دوران گذار و مواجهه با چالشهای فقهی امروزی باشد.
افزون بر غنای علمی، برخورداری از هوش تحلیلی سرشار و وقوف کامل به مسائل کلان سیاسی، شخصیتی جامعالاطراف از ایشان پدید آورده است. سلوک فردی ایشان همواره با پرهیز جدی از هیاهوهای رسانهای، دوری از جلوهگریهای رسانهای و تمرکز بر خدمت خاموش و اثربخش همراه بوده است. چنین رویۀ متین و آرامی در کنار صلابت در تصمیمگیری و درک عمیق از مقتضیات زمانه، اعتبار و نفوذ کلام ایشان را در میان نخبگان علمی و راهبردی کشور دقیقاً همانند پدر تثبیت نموده.
برای مطالعۀ بیشتر: خاطرات سید مجتبی خامنه ای | روایت فرید
برای مطالعۀ بیشتر: خصوصیات و هنرهای امام شهید | افول آمریکا و اندیشه سید علی خامنهای
برای مطالعۀ بیشتر: شناخت شخصیت شهید سید علی خامنه ای | مرد تمدن ساز و ولایی
حلقۀ اعتماد رهبری
شاید برای بسیاری از خوانندگان دانستن این نکته جالب باشد که آقا مجتبی در سالهای گذشته در جایگاه مشاور نظامی حضرت آقا ایفای نقش میکردند. بسیاری از فرماندهان عالیرتبۀ نظامی هنگامی که میخواستند پیام یا گزارشی سری را به رهبر انقلاب منتقل کنند یا پاسخی از سوی ایشان دریافت نمایند، این ارتباط را از طریق آقا مجتبی سامان میدادند. در واقع، ایشان طی سالهای متمادی در جایگاه دستیاری امین و مورد اعتماد حضرت آقا حضور داشتند و حلقهای مطمئن برای انتقال دیدگاهها، پیشنهادها و تحلیلها به شمار میآمدند. حتی نخبگان و صاحبنظران عرصههای علمی متفاوت نیز هنگامی که قصد ارائۀ طرحها، ایدهها یا پیشنهادهای خود را داشتند، از همین مسیر اقدام میکردند تا طرحهایشان را به محضر رهبری برسانند.
برشی از سخنرانی حجهالاسلام راجی
از همین منظر باید توجه داشت که چنین جایگاهی مقتضی تجربهای عمیق در عرصۀ فهم سازوکارهای رهبری و ادارۀ امور کلان را در خود دارد. حضور طولانیمدت ایشان در کنار رهبر انقلاب و مشارکت در انتقال دیدگاهها، تحلیلها و پیشنهادها به تدریج دانشی عملی و تجربهای کمنظیر در این حوزه برایشان فراهم کرده است. به همین سبب، نمیتوان ایشان را فردی بیتجربه در امر رهبری یا شناخت مناسبات پیچیدۀ قدرت و سیاست دانست. در واقع، ایشان در سالهای متمادی گام در مسیری نهادهاند که پدرشان پیش از ایشان پیموده بود و در بسیاری از امور در کنار ایشان حضور داشته و به یاری ایشان پرداختهاند.
این همراهی نزدیک، فرصتی فراهم آورده است تا از نزدیک با دشواریهای تصمیمگیری در سطحی آشنا شوند که مسئولیت آن تنها محدود به یک کشور نبوده و با سرنوشت مسلمانان، شیعیان و مظلومان جهان نیز پیوند میخورد. در مقام نائب ولی امر ایستادن تجربۀ خالی هم کفایت کار را نمیدهد! بصیرتی عمیق نیز لازم است تا بتوان دشمن را در چهرههای گوناگونش شناخت، زیرا چهرۀ ظلم در طول زمان بارها رنگ عوض میکند و خود را در صورتهای تازهای مینمایاند.
تاریخ نیز نشان داده است که بسیاری در همین آزمون بصیرت دچار لغزش شدهاند؛ کسانی که در بزنگاهها حقیقت را نشناختند، راه خود را گم کردند و گاه تا آنجا پیش رفتند که وطن و ایمان خویش را به بهای اندکی فروختند و از مسیر حق فاصله گرفتند.
عجیب است که در فضای مجازی تصویری متفاوت از ایشان ارائه میشود و برخی جریانها تلاش کردهاند چهرهای تخریبشده از ایشان ترسیم کنند. این در حالی است که اگر کسی اندکی در زندگی و سیرۀ شخصی ایشان تأمل کند، به روشنی درمییابد که با شخصیتی بسیار شهرتگریز روبهروست. تصور کنید فردی در خانوادهای رشد کرده که پدرش بیش از سه دهه رهبری کشوری بزرگ را بر عهده داشته است، اما خودش چنان از دیده شدن پرهیز میکند که حتی یافتن تصویری روشن و با کیفیت از او در گوگل هم به آسانی ممکن نیست. این میزان پرهیز از شهرت، قطعاً نشانهای از اخلاص و دوری از خودنمایی است.
امروز در این کشور ولیفقیهی به نام سید مجتبی حضور دارد که در مسیر مبارزه و مجاهدت، اعضای خانوادهاش طعم سختیها و فداکاریها را چشیدهاند. پدر ایشان شهید شده، مادر ایشان شهید شده و حتی همسر ایشان هم شهید شده. خود ایشان نیز دو بار جانباز شدهاند؛ یکبار در جنگ حال حاضر رمضان سال 1404 و بار دیگر در سالهای دفاع مقدس.
چنین سابقهای قطعاً نشاندهندۀ پیوند عمیق ایشان با میدانهای واقعی مبارزه با ظلم و استکبار است. تنها ده روز نیز از شهادت عزیزان ایشان هم نگذشته است که چنین مسئولیت بزرگی را با اصرار بهعنوان رهبر پذیرفتهاند. ای مردم قضاوت با شما! آیا او دنبال کسب قدرت است یا در راه خدا و انقلاب حق این مردم قدم میگذارد؟
بررسی اصالت خانوادگی | بستر تربیتی تحول شخصیت سیدمجتبی
اصالت خاندان پدری ایشان به منطقۀ تفرش بازمیگردد و اجداد آنان از سادات اصیل حسینی به شمار میروند. پدربزرگ پدری ایشان، آیهالله سید جواد خامنهای، از علمای زاهد و برجستۀ تبریز و مشهد محسوب میشدند. سید جواد خامنهای پس از طی مدارج عالی علمی در حوزۀ علمیه نجف اشرف، در مشهد اقامت گزیدند و تا پایان عمر به عنوان مدرس و عالمی مورد وثوق، پناهگاه معنوی و فقهی مردم این خطه بودند.
جد بزرگ ایشان، سید محمد حسینی تفرشی، از سلسلۀ سادات افطسی است. شجرهٔ وی به سلطان سید احمد میرسد که با پنج واسطه از اخلاف علی بن الحسین امام سجاد سلام الله علیه است. جدش سید حسین خامنهای در خامنه به دنیا آمد و در حوزهٔ علمیهٔ نجف، در زمرهٔ فقها و مدرسان آن حوزه و از علمای طرفدار جنبش مشروطۀ ایران بود. پدر علی خامنهای، سید جواد خامنهای از علما و مجتهدان عصر خود بود و از محمدحسین نائینی، سید ابوالحسن اصفهانی و آقا ضیاءالدین عراقی، اجازهٔ اجتهاد داشتند.
از انقلاب مشروطه ۱۰۹ سال میگذرد و هنوز هم میتوان دربارهٔ آن حرفهای جدیدی زد مانند فرانسویها که در دویستمین سال انقلابشان آن را دیگربار تبیین کردند. جامعۀ ایران در این انقلاب دچار تغییراتی همچون چون مجلس شورای ملی، قانون اساسی، مطبوعاتی که جزء زندگی مردم شد، احزاب سیاسی، مدرنیزاسیون که جزء نهاد دولت شد، مسئلۀ زنان و… شد. انقلاب مشروطۀ ایران مجموعه کوششها و رویدادهایی است که در دورۀ مظفرالدین شاه قاجار و سپس در دورۀ محمدعلی شاه قاجار برای تبدیل حکومت استبدادی به حکومت مشروطه رخ داد و به تشکیل مجلس شورای ملی و تصویب نخستین قانون اساسی ایران انجامید.
برای مطالعۀ بیشتر: گفتمان مشروطیت چیست؟
از این بحث بگذریم؛ سید هاشم نجفی میردامادی، پدربزرگ مادری سیدعلی خامنهای، مفسر قرآن و امام جماعت مسجد گوهرشاد بوده که در زمان رضاشاه بهعلت اعتراض به کشتار مردم در واقعهٔ مسجد گوهرشاد، به سمنان تبعید میشود. بهگفتهٔ علیاکبر ولایتی در دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، سلسلهٔ نسب سیدعلی خامنهای از سوی مادر به امام جعفر صادق سلام الله علیه میرسد. بنا به گفتهٔ مراد ویسی در رادیو فردا، پدربزرگ مادری او، زاده و بزرگشدهٔ نجف و دانشآموختهٔ حوزهٔ علمیهٔ نجف و نیز از سادات میردامادی اصفهانی و مشخصاً نجفآبادی بود.
او حدوداً در ۴۰سالگی به ایران مهاجرت کرد و در مشهد به امر تبلیغ، تحصیل، تدریس و نوشتن کتاب مشغول بود. وی سالیان بسیار امام جماعت مسجد گوهرشاد بود و به تفسیر قرآن اشتغال داشت و کتاب تفسیر قرآن خلاصهالبیان را در همان زمان نوشت. شجاعت کمنظیر ایشان در ایستادگی مقابل استبداد رضاشاه و اعتراض علنی به کشتار بیرحمانه مردم در واقعۀ تاریخی مسجد گوهرشاد، به تبعید ایشان به سمنان انجامید.
برای مطالعۀ بیشتر: قیام گوهرشاد چیست؟
مادر آقا مجتبی خامنهای سومین رهبر جمهوری اسلامی ایران، سرکار خانم منصوره خجستۀ باقرزاده، پروردۀ خانوادهای مذهبی، اصیل و سرشناس در خراسان هستند. از سوی مادر نیز، ریشههای علمی و فقهی عمیقی در شجرهنامه ایشان دیده میشود؛ جد مادری سید مجتبی، آیهالله سید هاشم نجفآبادی میردامادی، از مفسران نامدار قرآن کریم و فقهای برجستۀ زمان خود به شمار میرفتند. نسب این عالم بزرگوار به فیلسوف و متکلم نامدار عصر صفوی، میر برهانالدین محمدباقر استرآبادی مشهور به میرداماد میرسد. تلفیق این دو شجرهنامه غنی علمی از جانب پدر و مادر، محیطی سرشار از معنویت و دانش را برای تربیت اولیۀ ایشان فراهم آورد که در کم خانوادههایی میتوان آن را یافت.
رویکرد تربیتی این بانوی پرهیزگار، بر پایههای مستحکم تقوا، سادهزیستی و تعمیق باورهای اصیل دینی استوار بوده و همواره فضایی آکنده از آرامش معنوی را در کانون پرالتهاب مبارزات و مسئولیتهای خطیر همسرشان فراهم آوردند. اخلاق کریمه، تواضع مثالزدنی و پرهیز جدی ایشان از جلوهگریهای مرسوم دنیوی، الگویی عملی از وارستگی را پیش چشم اعضای خانواده قرار داد.
افزون بر این، بصیرت نافذ و ژرفاندیشی این بانوی خردمند در شناخت دقیق مقتضیات زمان و همراهی صبورانه با مسیر دشوار حوادث تاریخی، بستری بیبدیل برای پرورش ذهن و روح فرزندانی همچون آیهالله سید مجتبی خامنهای مهیا ساخت؛ تربیتی که ثمرۀ شیرین آن، تحویل شخصیتهایی مهذب، دوراندیش و مهیا برای پاسداری از میراث عظیم فقهی و پذیرش رسالتهای سنگین راهبردی است؛ بهراستی که سخت است چنین فرزندی تحویل اجتماع دادن!
در کانون خانواده، ایشان در کنار سه برادر به نامهای سید مصطفی، سید مسعود و سید میثم و دو خواهر به نامهای بشری و هدی رشد یافتند. انتخاب مسیر تحصیلات حوزوی از سوی تمامی برادران و پوشیدن لباس روحانیت، نشاندهندۀ تأثیر عمیق فضای خانوادگی بر جهتگیریهای فردی آنان است. برادر بزرگتر، سید مصطفی و برادران کوچکتر سید مسعود و سید میثم، هر کدام سطوح عالی حوزۀ علمیه را طی کرده و هماکنون به تحقیق، پژوهش و تدریس در حوزههای علمیه اشتغال دارند. این انسجام در انتخاب مسیر علمی، گواه حاکمیت گفتمان اصیل حوزوی در ارکان این خانواده است.
گسترۀ نفوذ و فعالیت این خانواده محدود به شاخۀ اصلی این خانواده نیست و به برادران رهبر جمهوری اسلامی نیز تسری مییابد. در این میان، سید محمد خامنهای، عموی ارشد سید مجتبی و برادر بزرگ آیهالله خامنهای، شخصیتی با سوابق برجستۀ علمی و قضایی است. ایشان که تحصیلات خود را در دو حوزۀ فقه و حقوق به اتمام رساندهاند، در سالهای ابتدایی پس از انقلاب اسلامی در مناصب مهمی در دستگاه قضایی فعالیت داشتند. با این حال، شهرت اصلی ایشان به دلیل تمرکز عمیق بر فلسفۀ اسلامی، خصوصاً حکمت متعالیه و آراء ملاصدرا است.
ریاست ایشان بر بنیاد حکمت اسلامی صدرا و تلاش برای ترویج و تبیین اندیشههای فلسفی، ایشان را به عنوان چهرهای آکادمیک و پژوهشگر در این عرصه مطرح کرده است. در کنار ایشان، سید حسن خامنهای، دیگر عموی سید مجتبی، بیشتر در مسئولیتهای نظارتی و اجرایی در نهادهای مرتبط با دفتر رهبری و حوزۀ فرهنگ و رسانه مشغول به فعالیت بودهاند و برخلاف دیگر برادران، حضوری کمتر در عرصۀ عمومی و رسانهای داشتهاند.
تأمل در پیشینۀ غنی خانودگی ایشان به روشنی راز تکوین و تربیت شخصیت علمی و مدیریتی آیهالله سید مجتبی خامنهای را هویدا میسازد. برآمدن از دل خاندانی مزین به فقاهت مستمر، شجاعت در امر سیاست، حکمت فلسفی و تجربۀ مدیریت کلان، ظرفیتی بینظیر برای مدیریت امر رهبری جمهوری اسلامی در ایشان ایجاد کرده است. این میراث عظیم تربیتی، همراه با درک مستقیم و حضور مستمر در عالیترین سطوح تصمیمگیری و علمی کشور، شاکلهای از درایت، صلابت و ژرفاندیشی را در ایشان نهادینه ساخته است. چنین پشتوانه بیمانندی، شایستگیهای اکتسابی ایشان را برای هدایت، راهبری و پذیرش رسالتهای سنگین صیقل داده و ایشان را به شخصیتی مهیا برای ایفای نقشهای کلان و استراتژیک در عالیترین سطوح مانند رهبری نموده است.
از تولد تا جنگ تحمیلی
آیهالله سید مجتبی حسینی خامنهای در هفدهمین روز از شهریورماه سال 1348 هجری شمسی در شهر مشهد دیده به جهان گشود. زادگاه او، کانون جوشش اندیشههای مذهبی و علمی بود؛ وی در دودمانی پا به عرصۀ حیات گذاشت که تار و پود آن با علم، فقاهت و معنویت گره خورده بود. تولد ایشان مصادف با دورانی پرالتهاب در تاریخ معاصر ایران بود؛ ایامی پر از تحول که جامعه در بستر دگرگونیهای عمیق فکری و اجتماعی نفس میکشید.
تبار وی از جانب پدر به سلسلهای از علمای جلیلالقدر و روحانیون برجستۀ خطۀ آذربایجان و نجف اشرف میرسد. اصالت خانوادگی ایشان که مفصلاً از آن نقل شد، میراثی گرانبها از تقوا و دانش را برای او به ارمغان آورد. اجداد ایشان پیوسته در مسیر نشر معارف اسلامی و مقابله با استکبار و استعمار ظالمان گام برمیداشتند و همین پیشینۀ درخشان، سایۀ سنگین و پربرکت خود را بر محیط رشد و بالندگی این فرزند تازه متولد شده افکنده بود.
نقش پررنگ مادر بانو منصوره خجسته در پرورش فضایل اخلاقی و پایهگذاری شالودۀ اعتقادی فرزندان، غیرقابل انکار است. در محیط گرم و آکنده از مهر مادری، آموزههای ناب اسلامی با زبانی شیوا و عطوفتی بیدریغ به روح و جان فرزندان منتقل میگشت و خمیرمایۀ شخصیتی آنان را شکل میداد.
برای مطالعۀ بیشتر: زندگینامۀ شهید منصوره خجسته باقرزاده همسر شهید سیدعلی خامنهای
دوران خردسالی سید مجتبی با دشواریها و تلاطمهای ناشی از فشارهای محمدرضا شاه پهلوی و دستگاه قاتل ساواک بر فعالان مذهبی مقارن گشت. خانهای که او در آن میزیست، بارها شاهد حضور ماموران ساواک و تفتیشهای ناگهانی بود. این وقایع تلخ اما آموزنده، بذر شجاعت و استقامت را در ضمیر ناخودآگاه او کاشت و تصویری روشن از مفهوم پایداری در راه عقیده را برای مقابله با ظلم و استعمار برایش ترسیم نمود.
با رسیدن به سن تعلیم، گام در مسیر کسب دانش نهاد و تحصیلات ابتدایی خویش را در مدارس مشهد آغاز کرد. استعداد ذاتی و هوش سرشار، وی را در زمرۀ دانشآموزان کوشا و موفق قرار داد. علاقۀ به مطالعه و کنجکاوی برای درک محیط پیرامون، از همان سالهای نخستین مدرسه در رفتار او مشهود بود و معلمان را به تحسین وامیداشت.
به موازات آموزشهای رسمی کلاسیک، تربیت معنوی و آشنایی با متون کهن اسلامی نیز در دستور کار خانواده قرار داشت. شرکت در مجالس مذهبی، قرائت قرآن و انس با ادعیه، روح او را صیقل میداد. پیوند میان روحیۀ دانشآموزی و تلمذ در مکتب اهل بیت، هندسۀ فکری وی را با توازنی مثالزدنی سامان میبخشید.
سالهای نوجوانی او با تبعید و حبسهای مکرر پدر همراه شد. دوری از سایۀ پدری که محور انسجام خانواده بود، بار روانی مضاعفی بر دوش همگان مینهاد؛ اما این سختیها با حضور صبورانه و با بصیرت مادرشان، ارادۀ او را با پولادین ساخت. تحمل روزهای پرالتهاب دوری و اضطراب، درس صبوری و توکل را به صورت عملی به وی از زبان مادر آموخت و او را پیش از رسیدن به سن تقویمی بلوغ، به پختگی فکری و روحی رساند.
اوجگیری قیام انقلابی مردم در سال 1357، نقطۀ عطفی در تاریخ معاصر و به تبع آن، در زندگی این نوجوان مشهدی بود. مشاهدۀ امواج خروشان جمعیت و شنیدن شعارهای برآمده از عمق جان مردم برای آزاده زندگی کردن تاثیر شگرفی بر جهانبینی او گذاشت. درک مستقیم از مفهوم همبستگی ملی و پیروزی ارادۀ جمعی بر قدرتهای ظلم و استعمارگر، تجربهای گرانسنگ بود که در ذهن وی برای همیشه ثبت گردید.
پس از استقرار نظام جمهوری اسلامی ایران، به دلیل مسئولیتهای خطیر پدر که در گذشته و آیندۀ آن زمان به شرخ ذیل است:
- عضو شورای انقلاب اسلامی(۱۳۵۸)
- معاون وزیر دفاع در دولت موقت(۱۳۵۸)
- سرپرست سپاه پاسداران انقلاب اسلامی برای دورهای کوتاه در آغاز انقلاب
- امام جمعۀ تهران(از ۱۳۵۸)
- نمایندۀ مردم تهران در مجلس شورای اسلامی، دورۀ اول(۱۳۵۹–۱۳۶۰)
- نمایندۀ امام خمینی در شورای عالی دفاع در دوران جنگ ایران و عراق
- نمایندۀ امام خمینی در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
- دبیرکل حزب جمهوری اسلامی پس از شهادت آیتالله بهشتی(۱۳۶۰)
- رئیسجمهور جمهوری اسلامی ایران(دو دوره: ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۸)
خانواده مجبور به ترک زادگاه و مهاجرت به پایتخت گردید. این جابهجایی، افقهای تازهای را پیش روی او گشود. ورود به محیطی بزرگتر و مدرسهای جدید در تهران، نیازمند تطبیقپذیری بالایی بود که او با موفقیت از عهدۀ آن برآمد و مسیر تحصیلی خود را با جدیت ادامه داد.
دوران دبیرستان در تهران، فصلی نوین در شکوفایی استعدادهای علمی وی محسوب میگردد. تمرکز بر دروس پایه و کسب نمرات درخشان، نشان از ارادۀ او در مسیر علمآموزی داشت. همسالان و معلمان، وی را نوجوانی متین، عمیق و به دور از حواشی میشناختند که تمام همت خویش را مصروف ارتقای سطح دانش و بینش خود ساخته بود.
در همین اثنا، جاذبههای علوم حوزوی و شوق فهم عمیقتر دین، او را به سوی فراگیری مقدمات دروس طلبگی سوق داد. تلفیق تحصیلات دبیرستانی با خوانش متون کلاسیک حوزوی، منظومهای جامع از علوم را در ذهن او شکل داد. این گرایش درونی، مقدمهای برای ورود جدیتر وی به عرصۀ اجتهاد و فقاهت در سالهای آتی گردید.
آغاز تهاجم نظامی رژیم بعث به مرزهای کشور، فضای جامعه را در هالۀ دفاعی و حماسی فرو برد. شنیدن اخبار جبههها و مشاهدۀ اعزام جوانان غیور به مناطق عملیاتی، روحیۀ سلحشوری را در وجود او بیدار کرد. برادر بزرگتر وی نیز در این مسیر پیشگام شده بود و همین امر، اشتیاق او را برای پیوستن به صفوف مدافعان میهن دوچندان میساخت.
سرانجام در سال 1365، هنگامی که وی هفدهمین بهار زندگی خود را تجربه میکرد، ندای وظیفه را لبیک گفت. او با رها کردن موقت کرسی تحصیل و بیاعتنا به جایگاه رفیع خانوادگی، به عنوان نیروی داوطلب عازم جبهههای نبرد حق علیه باطل گردید. پیوستن به گردان حبیب بن مظاهر از لشکر 27 محمد رسولالله، حسن ختامی بر دوران کودکی و نوجوانی و سرآغازی بر حماسهآفرینیهای او در تاریخ مقاومت این مرز و بوم بود.
جنگ ایران و عراق
با آغاز تهاجم نظامی رژیم بعث در آخرین روزهای تابستان 1359، کانون خانوادۀ ایشان مستقیماً تحت تأثیر حوادث جبهه قرار گرفت. در نخستین ماههای نبرد، با عزیمت پدر به مناطق عملیاتی جنوب و غرب جهت ساماندهی نیروهای نامنظم، مسئولیتهای خانه در غیاب ایشان بازتعریف شد و سید مجتبی نوجوان، شاهد مدیریت بحران در سطوح عالی از نزدیک بود.
سالهای نخستین جنگ، دوران بلوغ فکری و عاطفی او در بستری از حماسه و ایثار هممیهنانش بود. مشاهده اعزام جوانان هموطن به جبههها، تشییع پیکرهای مطهر شهدا و استماع روایتهای شورانگیز رزمندگان، روح حساس او را عمیقاً تحت تأثیر قرار میداد. این تجربههای زنده، آرمان دفاع از کیان دین و میهن را در ضمیر او به باوری ریشهدار و خللناپذیر مبدل ساخت.
واقعۀ ترور نافرجام پدر در مسجد ابوذر در تیرماه 1360، رخدادی تکاندهنده بود که وی را با جراحتهای سنگین پدر و دوران دشوار نقاهت ایشان روبرو ساخت. همانطور که گفته شد سال 1360 با انتخاب پدر به مقام ریاستجمهوری، محل سکونت و شرایط زیستی خانواده به اقتضای مسائل امنیتی تغییر یافت. وی در این دوران، علیرغم محدودیتهای حفاظتی، پیوند خود را با محافل مذهبی و علمی حفظ نمود و همگام با دروس رسمی، فراگیری زبان عربی، انگلیسی و متون دینی را در اولویت قرار داد. شایان ذکر است که ایشان هماکنون مسلط به زبان انگلیسی و عربی هستند.
در سالهای ابتدایی دهه ۶۰، وی همزمان با تحصیل در مدرسه علوی تهران، شاهد حوادث سهمگین تروریستی و انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی بود. اشتیاق حضور در میدان نبرد، آرام و قرار را از او ربوده بود. هرچند سن اندک مانعی بر سر راه بود، اما او در انتظار فرصتی مغتنم برای پیوستن به صفوف مجاهدان لحظهشماری میکرد. در این میان، تحصیل را با جدیت ادامه میداد، اما قلبش در سنگرهای جنوب و غرب کشور میتپید و ذهنش درگیر سرنوشت همنسلانی بود که مشق عشق را با خون خود مینوشتند.
همنطور که پیشتر هم گفته شد سرانجام در سال ۱۳۶۵، هنگامی که هفدهمین بهار عمر خویش را پشت سر میگذاشت، اذن حضور در جبهه را یافت. او بیآنکه به جایگاه خانوادگی خود تکیه کند، همچون هزاران جوان دیگر، لباس خاکی بسیج را بر تن کرد و به عنوان نیرویی گمنام، پای در چکمۀ جهاد نهاد.
لشکر ۲۷ محمد رسولالله یگان راهبردی و محوری در تاریخ سالهای دفاع مقدس است که شالودۀ اصلی آن با درایت و پایمردی حاج احمد متوسلیان و جمعی از رزمندگان زبدۀ پایتخت بنیان نهاده شد. این لشکر با برخورداری از فرماندهان شاخص و صاحبسبکی همچون محمدابراهیم همت، عباس کریمی و رضا دستواره، در عملیاتهای کلیدی و سرنوشتساز نظیر فتحالمبین، الیبیتالمقدس، والفجر 10 و خیبر نقش بازوی توانمند و خطشکن را ایفا کرد.
نیروهای این یگان، اعم از دانشجویان، متخصصان و تودههای مختلف مردمی، تبلور درآمیختن ایمان عمیق با دانش نظامی بودند؛ انضباط عملیاتی ایشان در کنار ایثارگریهای بیشمار، این لشکر را به نمادی از پایداری و نبوغ رزمی مبدل ساخت. اعتبار این لشکر معطوف به روحیۀ سلحشوری سربازانی است که در دشوارترین شرایط نبرد، مسیر وقایع را با مجاهدتهای خود تغییر دادند و میراثی ماندگار از شجاعت و تدبیر نظامی بر جای گذاشتند.
او در این گردان، به عنوان نیروی پیاده در کنار سایر بسیجیان، در عملیاتهای متعددی از جمله عملیات بزرگ کربلای ۵ در منطقۀ شلمچه حضور یافت و تجربیات میدانی دشواری را در میانه آتش و خون کسب کرد. دوران حضور در جبهه، فرصتی برای صیقل یافتن روح و تقویت اراده بود. آقا مجتبی در سرمای استخوانسوز ارتفاعات غرب و گرمای طاقتفرسای دشتهای جنوب، طعم تلخ و شیرین مقاومت را چشید. همنشینی با رزمندگان مخلص و شهادت یاران، او را با مفاهیم فنا و بقا آشناتر ساخت و افق دیدگانش را به سوی معارفی عمیقتر گشود.
در طول دوران حضور در جبهه، وی چندین نوبت میان خط مقدم و پشت جبهه در تردد بود تا خللی در تحصیلات کلاسیک وی ایجاد نشود. با این حال، حضور در مناطق عملیاتی شاخ شمیران و مائوت در عملیاتهایی چون مرصاد، بیتالمقدس ۲، ۳ و 4 بخش مهمی از وقایع زندگی او را در سالهای 1366 و 1367 شکل داد.
نورعلی شوشتری از فرماندهان جنگی ایران دربارهٔ حضور وی گفته است:
«… به دفعات در جبهه نبرد حاضر شدند و در عملیاتهای مختلف شرکت کردند؛ مثلاً یک شب در عملیات بیتالمقدس ۳ بود که دیدیم آقا سید مجتبی آنجا ظاهر شدند. اما در هنگامی که من مشغول صحبت با بیسیم و انجام کارهای دیگر بودم، راه افتادند به طرف خط، من هر چه کردم نتوانستم او را نگه دارم. بعد با فرماندۀ لشگرشان تماس گرفتم و گفتم: اینها دارند میآیند مواظب باش که در خط شکنی شرکت نکنند. روز بعد که به منطقه رفتم، دیدم روی ارتفاعات قَشَن جایی که در نوک نقطۀ دفاعی قرار داشت و در محلی که واقعاً هم تخلیۀ مجروح از آنجا سخت بود و هم رساندن مهمات و آذوقه خیلی مشکل بود درحال فعالیت بودند.»
اتمام جنگ و بازگشت به تحصیل
با پذیرش قطعنامۀ 589 و استقرار آتشبس در تابستان سال 1367 و بازگشت به آغوش خانواده، او دیگر آن نوجوان پیشین نبود. سیمای مصمم و نگاه نافذش، حکایت از پختگی مردی داشت که از کورۀ حوادث سربلند بیرون آمده بود. چنین تجربۀ گرانسنگی، شالودۀ شخصیت آیندۀ او را بنا نهاد و مسیر زندگیاش را برای همیشه تحت تأثیر قرار داد. پس از جنگ، نخستین اولویت وی، به سرانجام رساندن تحصیلات متوسطه بود. او با عزمی راسخ بار دیگر به درس و مدرسه بازگشت و با موفقیت دیپلم خود را در رشتۀ علوم تجربی اخذ نمود. این مقطع، دورانی برای بازاندیشی در آموختههای گذشته و طراحی چشماندازی روشن برای آیندۀ علمی و معنوی بود.
در خرداد ماه سال ۱۳۶۸، با وقوع حادثۀ ارتحال امام امت و انتخاب پدر به مقام والای رهبری، مسئولیت معنوی خانواده صدچندان گشت. اینجا نقطۀ عطفی بود که مسئولیتهای اجتماعی و ملاحظات پیرامون زندگی ایشان را به کلی دگرگون ساخت. وی در مراسم تشییع و ایام سوگواری، در کنار خانواده، وظیفۀ میزبانی از هیئتهای عزادار و شخصیتهای بینالمللی را بر عهده داشت.
آقا مجتبی با وجود امکان تحصیل در بهترین دانشگاههای کشور، مسیر طلبگی و تحصیل علوم دینی را انتخاب کرد؛ راهی که اجداد طاهرش پیموده بودند. انتخاب آقا مجتبی، نشان از علاقۀ عمیق به معارف اسلامی و شوقی وافر برای فهم دقیق مبانی فقه و اصول داشت. در اوایل دهۀ ۷۰، وی تصمیم قطعی خود را برای ورود به جرگه روحانیت عملی کرد. شروع دروس حوزوی در مدرسه علمیه آیتالله مجتهدی تهرانی، گامی جدی برای تحصیل علوم دینی بود که با تلمذ در محضر اساتید فن و طی کردن سریعِ دورهی مقدمات همراه گشت.
دوران تحصیل در تهران با تمرکز بر متون اصیل فقهی و ادبیات عرب سپری شد. وی در این مقطع، علاوه بر دروس حوزه، در تمام جلساتی که در بیت رهبری برگزار میگشت، شرکت میکرد تا بینش سیاسی و مذهبی خویش را عمق بخشد.
ازدواج و عزیمت علمی به قم
سال 1378 با دو واقعه مهم در زندگی شخصی و علمی وی قرین گشت. در این سال، پیوند زناشویی وی با فرزند دکتر غلامعلی حداد عادل منعقد گردید؛ مراسمی که با سادگی تمام و با حضور جمعی از علماء برگزار شد و بازتابهای بسیاری در محافل خبری داشت. همزمان با تشکیل خانواده، وی هجرتی علمی به شهر مقدس قم را آغاز کرد. سکونت در قم و ورود به حوزۀ علمیۀ این شهر، فرصتی فراهم آورد تا وی در سطوح عالی حوزوی، به تحقیق و تفحص بپردازد و از فضای رقابتی و عمیق علمی قم بهرهمند گردد.
در حوزۀ علمیۀ قم، با جدیت مراحل سطوح عالی را نزد اساتید مبرز به پایان رساند. سپس برای کسب درجۀ اجتهاد، در درس خارج فقه و اصول بزرگانی همچون آیهالله سید محمود هاشمی شاهرودی، آیهالله جوادی آملی و آیهالله مصباح یزدی شرکت کرد و سالها در محضر آنان زانوی تلمذ زد. بهره بردن از چنین اساتیدی، تأثیر بسزایی در شکلگیری اسلوب اجتهادی وی داشت و او را با رویکردهای نوین فقهی آشنا ساخت.
پس از سالها تحصیل و تحقیق، خود به درجهای از تبحر علمی رسید که توانایی تدریس دروس عالی حوزوی را یافت. ایشان ابتدا تدریس کتب سطح عالی همچون رسائل و مکاسب را برای طلاب جوان آغاز کرد. کلاسهای درس او به دلیل بیان شیوا، استدلال متقن و احاطۀ کامل بر موضوع، به سرعت مورد استقبال قرار گرفت.
رسیدن به درجۀ استادی و اجتهاد
اوج بالندگی علمی ایشان با آغاز تدریس درس خارج فقه نمایان گشت. کرسی درس خارج، عالیترین سطح آموزش در حوزههای علمیه است و تصدی آن، نشاندهندۀ احراز ملکۀ اجتهاد و توانایی استنباط احکام شرعی از قرآن، سنت، عقل و اجماع میباشد. حضور فضلا و طلاب مستعد در حلقۀ درس ایشان، گواهی بر جایگاه رفیع علمی وی بود. موضوعات مورد بحث در درس خارج ایشان، غالباً از مسائل مبتلابه و مورد نیاز جامعۀ اسلامی انتخاب میشد. مباحثی چون جهاد، ولایت فقیه و دیگر ابواب مهم فقهی که بهصورت عمیق و استدلالی مورد کاوش قرار میگرفت و نشان از دغدغهمندی ایشان نسبت به مسائل کلان جهان اسلام داشت.
حجتالاسلام تلخابی: در مهر سال ۱۴۰۲ بیش از ۱۳۰۰ طلبه برای درس آیتالله مجتبی خامنهای ثبتنام میکنند.
یکی از بارزترین ویژگیهای شخصیتی ایشان در تمام این سالها، پرهیز شدید از شهرت و گریز از قرار گرفتن در معرض انظار عمومی بوده است. او علیرغم موقعیت استثنایی خود، همواره کوشیده است تا زندگی ساده و به دور از تشریفات داشته باشد و هویت خویش را نه به عنوان فرزند رهبری، بلکه به عنوان یک روحانی محقق و مدرس تعریف نماید. سیرۀ عملی ایشان در زندگی شخصی، برگرفته از همان الگوی سادهزیستی است که از پدر آموختهاند. التزام به زندگی طلبگی، رفتوآمد بدون تکلف و انس با اقشار عادی جامعه، از جمله خصایصی است که نزدیکان و شاگردان همواره بدان گواهی دادهاند. این منش، ریشه در تربیتی اصیل و باوری عمیق به زهد و پارسایی دارد.
تولد نخستین فرزند ایشان، محمدباقر، در اوایل دهه ۸۰، فصلی نو در زندگی خانوادگی وی گشود. وی در کنار وظایف پدری، بهدروسی خارجی که برگزار میکردند سر موقع حاضر میشدند. تولد دیگر فرزندان، فاطمه و محمدامین، در این سالها، کانون خانواده را گرمتر ساخت. ایشان علیرغم مشغلههای علمی فراوان، همواره بر تربیت دینی فرزندان تأکید داشته و زندگی آنان را به دور از تجملات و حواشی رسانهای اداره کردهاند.
وقوع حوادث منطقهای و فتنۀ تروریستی آمریکا و اسرائیل و متحدانشان در کشورهای مجاور، بار دیگر با شهادت پدر، مادر، همسر و هممیهنان روحیۀ جهادی ایشان را فعال ساخت اگرچه به دلیل ملاحظات خاص، حضور فیزیکی در جبهههای مقاومت میسر نبود، اما حمایتهای معنوی و فکری ایشان از جریانهای مقاومت، بخشی از فعالیتهای پنهان این دوره را شامل میشد. با آغاز دهه 1400، فعالیتهای علمی ایشان با تمرکز بر مسائل مستحدثه نوپدید در فقه ادامه یافت. بررسی فقهی موضوعات معاصر در درس خارج، نشاندهندۀ پویایی اندیشه ایشان و توجه به نیازهای روز جامعه و نظام اسلامی بود.
در عملیات تروریستی ۹ اسفند ماه سال 1404، یک عملیات ترور دیگر هم رقم خورده بود. رژیم صهیونیستی همزمان با بمباران دفاتر رهبر انقلاب در مجموعۀ بیت رهبری در منطقۀ پاستور تهران، یک واحد مسکونی در نزدیکی این مجموعه را نیز هدف قرار داد. در این حمله، منزل سازمانی محل سکونت سیدمجتبی خامنهای مورد اصابت چندین موشک قرار گرفت و همسر ایشان، دکتر زهرا حدادعادل، به شهادت رسید اما فرزندانشان به دلیل حضور در مدرسه، از این حادثۀ تروریستی جان سالم به در بردند.
در سال 1404، ایشان همچنان به عنوان مدرسی صاحبسبک در حوزۀ علمیه قم شناخته میشوند. تداوم تدریس و تحقیق، در کنار مراقبت از حریم بیت رهبری و همراهی با پدر در امور معنوی و مشورتی، روزشمار فعالیتهای کنونی ایشان را تشکیل میدهد. امروز در اواخر سال 1404، سیر زندگی ایشان حاکی از پیمودن مسیری مستمر از میدانهای نبرد در نوجوانی تا کرسیهای فقاهت در میانسالی است.
این مسیر، فارغ از هیاهوهای سیاسی، با تمرکز بر تقویت بنیههای علمی و صیانت از ارزشهای انقلاب اسلامی به پیش میرفت تا اینکه با رأی اکثریت و قاطعمجلس خبرگان رهبری به عنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی ایران انتخاب شدند. ایشان شخصیتی هستند که بعید است کسی بتواند در کارنامۀ زندگیشان حتی یک نقطۀ خاکستری پیدا کند!
در کنار فعالیتهای علمی، همواره به عنوان مشاوری امین و فرزندی خلف در کنار پدر حضور داشتهاند. انس با مسائل سیاسی و فرهنگی کشور و جهان، که از دوران کودکی در بیت ایشان جریان داشته، بینشی عمیق و نگاهی جامع به وی بخشیده است که در تحلیلها و مشورتهای ایشان تجلی مییابد. فرزندان ایشان نیز در همین مکتب سادهزیستی و دانشدوستی پرورش یافته و مسیر تحصیل علم را در پیش گرفتهاند. تربیت نسلی متعهد و فاضل، از دغدغههای همیشگی ایشان به عنوان پدر و یک مربی بوده است تا میراث معنوی خاندان همچنان پایدار و پرفروغ باقی بماند.
فرجام سخن | زندگینامه آیت الله سید مجتبی خامنه ای
سیر تطور حیات ایشان نشان از پیوند ناگسستنی میان میدانهای نبرد و کرسیهای استدلال است. شخصیتی که از میان غبار جبهههای نبرد در نوجوانی برخاسته و با عبور از دالانهای عمیق و پرپیچوخم دروس خارج فقه و اصول، به مرتبۀ رفیع استادی و اجتهاد رسیده است، مسیر حاضر، حکایت از تکوین هویتی دارد که دانش نظری را در بوتۀ آزمایشهای عملی و راهبردی صیقل داده است.
در لایههای زیرین فعالیتهای علمی ایشان، همواره جریانی از آگاهی سیاسی و نظامی دیده میشود که ثمرۀ سالها حضور در کنار کانون اصلی تصمیمگیریهای کلان نظام است. این همراهی مستمر با رهبری انقلاب، تجربهای انباشته و بصیرتی نافذ برای وی فراهم آورده که درک ایشان از مناسبات قدرت و چالشهای بینالمللی را فراتر از متون کلاسیک قرار میدهد. دوری گزیدن از هیاهوهای رسانهای و تمرکز بر تقویت بنیانهای علمی و مشورتی، از وی شخصیتی ساخته است که قدرت را امانتی الهی برای پاسداری از ارزشهای انقلاب اسلامی تصور میکند.
سومین رهبر انقلاب اسلامی | تلاقی فقاهت، بصیرت و مجاهدت
در مقطع حساس کنونی در پی تجاوز رژیم صهیونیستی و آمریکا در میز دروغین مذاکرات هستهای و در پی تصمیم قاطع مجلس خبرگان رهبری، فصلی نوین در تاریخ جمهوری اسلامی ایران گشوده شد. مجلس خبرگان رهبری با در نظر گرفتن جمیع جهات شرعی، قانونی و با عنایت به توانمندیهای منحصربهفرد علمی و مدیریتی، حضرت آیتالله سید مجتبی حسینی خامنهای را به عنوان سومین رهبر انقلاب اسلامی برگزیدند. این انتخاب که برآمده از رأی اکثریت قاطع خبرگان ملت است، پاسخی به نیاز زمانه برای تداوم مسیر اسلام که اکنون تماماً در مقابل کفر قرار گرفته میباشد.
تبیین شایستگی برای جایگاه رهبری
شایستگی ایشان برای تصدی این مسئولیت، بر چند محور اساسی استوار است که وی را گزینهای اصلح برای هدایت امت اسلامی میسازد:
- جامعیت علمی: احراز ملکه اجتهاد و سالها تدریس در عالیترین سطوح حوزه، در کنار توجه ویژه به مسائل مستحدثه و نیازهای فقهی جامعۀ امروز، تسلط به زبان انگلیسی و عربی، مطالعات جامع گسترده و خبردار بودن از مسائل روز علمی مورد نیاز برای جایگاه رهبری ایشان را به فقیهی نواندیش مبدل ساخته است که میتواند کشتی نظام را در طوفانهای فکری و اعتقادی معاصر هدایت کند.
- بصیرت راهبردی و تجربۀ میدانی: حضور در جبهههای دفاع مقدس و تحمل جراحت جانبازی، در کنار سالها ایفای نقش به عنوان مشاور امین در امور نظامی و راهبردی، از ایشان شخصیتی ساخته است که بر گلوگاههای امنیتی و دفاعی کشور اشراف کامل دارد. این تجربۀ عملی، ضامن حفظ اقتدار و امنیت ملی در مواجهه با تهدیدات خارجی است.
- سیرۀ اخلاقی و سادهزیستی: التزام عملی به زهد و دوری از تشریفات دنیوی، در کنار حجب و حیا و شهرتگریزی، محبوبیت ایشان را در میان نخبگان و تودههای مردم نهادینه کرده است. این منش، یادآور سلوک رهبران راستین صدر اسلام و تضمینکنندۀ پیوند میان حاکمیت و مردم است.
- اصالت خاندان و تربیت ولایی: رشد در کانونی که مهد تربیت فقیهان و مجاهدان بوده، ریشههای اعتقادی ایشان را مستحکم ساخته است. همراهی پایاپای با پدر در تمام فراز و فرودهای تاریخ انقلاب، فهمی عمیق از پیچیدگیهای حکمرانی دینی و سیاسی به وی بخشیده است که نظیری برای آن نمیتوان یافت.
بدین ترتیب، آیتالله سید مجتبی خامنهای با کارنامهای درخشان از مجاهدت و علمآموزی، اکنون در جایگاهی ایستاده است که میراثدار آرمانهای بزرگانی است که جان خویش را فدای اعتلای کلمۀ الله کردهاند. رهبری ایشان، نویدبخش عصری از ثبات، پویایی علمی و صلابت در برابر استکبار و استعمار ظالمان و کودککشان خواهد بود.
زمان بیعت است!
عرصهٔ قضاوت در باب شخصیتهای تاریخساز، همواره با غبار شبههها و دشواریهای تفسیر کاراکتر آنها آمیخته بوده است؛ با این حال، دستیابی به داوری منصفانه، بصیرتی میطلبد که کنشها و آثار وجود هر فرد را در آیینهٔ زمانه و زمینهٔ خودش بنگرد. انکار عامدانهٔ حقایق ثبتشده در کارنامۀ آیهالله سیدمجتبی خامنهای و در مقابل، تمسک به نقایص تحریف شده و موهومی که ساختهٔ ذهن بدخواهان است، به برداشتی جز تصویری مسخشده و بریده از حقیقت نمیانجامد.
پهلویون صهیونیستدوستی که امروز، در زمانهٔ وضوح بیسابقهٔ مرزهای حق و باطل، همچنان با وجود دلایل متقن بر طبل انکار میکوبند و در سنگر اندیشههای ظالمانه و استعمارگرایانۀ آمریکا و رژیم صهیونیستی و متحدانشان پناه گرفتهاند، بیتردید تیشه بر ریشهٔ دین و میهن خویش میزنند.
تداوم تخریب و پراکندن بذر تردید در برابر اسناد روشن، بیش از آنکه نشانی از حقیقتجویی داشته باشد، حکایت از اسارت در چنگال پیشفرضهای عنادآمیز دارد؛ ذهنیتی که هر دریچهای را به روی بازخوانی بیطرفانه بسته است. برای ادراک ژرفای وجودی این شخصیت بزرگ، گریزی از تأمل در مبانی فکری و ضرورتهای عملی نیست که مسیر حرکت او را رقم زدهاند. چشم پوشیدن از این میراث عظیم فکری و عملی و پناه بردن به سایهٔ تهمتهای بیپایه، میدانی فراخ برای جولان دشمن قسمخورده، یعنی رژیم غاصب صهیونیستی و مزدورانش، فراهم میآورد. پس بیاییم در این آوردگاه سرنوشتساز، با تجدید بیعت با رهبر فرزانهٔ خویش، صفوف خود را مستحکمتر سازیم و راه را بر هرگونه نفاق و تفرقه ببندیم.
دیدگاهتان را بنویسید