آشنایی با اساطیر نورس و وایکینگی؛ سوژۀ این روزهای بازی‌ها و فیلم‌ها

آشنایی با اساطیر نورس و وایکینگی؛ سوژۀ این روزهای بازی‌ها و فیلم‌ها

با رصد رسانه‌های غربی از فیلم و سریال گرفته تا بازی‌های ویدیویی متوجه می‌شویم که سال‌هاست علاوه بر اسطوره‌های رومی و یونانی، اسطوره‌های نورس مورد قبول ویاکینگ‌ها قبل از ظهور مسیحیت مورد توجه قرار گرفته‌اند و سوژۀ ساخت آثار متعددی قرار گرفته‌‌اند. در این مطلب به شناخت خلاصه‌وار اساطیر نورس پرداخته‌ایم و برخی از آثار مهمی که بر اساس این اسطوره‌ها ساخته‌ شده‌اند را رصد کرده‌ایم که لیست آنها را جهت اطلاع شما می‌آوریم.

به نظر‌ می‌رسد علت اصرار و پافشاری بر استفاده از اسطوره‌های نورس به این دلیل است که اروپاییان و آمریکایی‌ها برای تمدن و تاریخ نداشتۀ خود، تمدن و تاریخی بتراشند و همچنین جهت تنوع مخاطبان خود، جای اسطوره‌های رومی و یونانی از این اسطوره‌ها برای آثار خود استفاده کنند.

علاوه بر آن روح تشنۀ خداگرای انسان غربی که در شدت ضعف خود قرار دارد، انسانی که افکارش آغشته به پوچ‌گرایی و یأس است را با چنین ایدئولوژی‌های بدلی سیراب کنند و آخرتی به نام والهالا را برایشان جا بیندازند و تصویری از تاریخ و فرهنگ نداشته‌شان به تصویر بکشند که نمونۀ آن را در سریالی مانند وایکینگ‌ها می‌بینیم که به‌دنبال نمایش فرهنگ و دامپروری و کشاورزی و هنر کشتی‌سازی هستند آن هم برای وحشی‌های مجنونی که در کاسۀ تراشیده و تکه شدۀ سر انسان غذا می‌خوردند. وایکنیگ‌هایی که ریشۀ اسمشان به دزدی و غارتگری برمی‌گردد و هویتشان بر بی‌هویتی ددمنشانه بنا شده.

در این مطلب خلاصه‌ای از اسطوره‌های نورس را خدمت شما ارائه می‌کنیم برای آشنایی بیشتر و تحلیل بهترتان در آثار رسانه‌ای که ممکن است بارها و بارها با آن‌ها روبرو شوید.

روایت کامل کیهان‌شناسی و سرنوشت در اساطیر نورس

اساطیر نورس، مجموعه داستان‌ها و باورهای مردمان اسکاندیناوی(وایکینگ‌ها) است که پیش از مسیحیت در شمال اروپا رواج داشت. برخلاف بسیاری از اساطیر جهان که بر پایۀ پیروزی نهایی خیر بر شر بنا شده‌اند، اساطیر نورس روایتی تراژیک و تقدیرگرایانه است.

در این جهان، حتی خدایان نیز می‌دانند که روزی خواهند مُرد و جهان در آتش خواهد سوخت. اما  این اساطیر به‌دنبال نمایش مبارزه با شجاعت در برابر سرنوشتی اجتناب‌ناپذیر است.

فصل اول: آغاز در خلأ (Ginnungagap)

پیش از آنکه خاکی باشد یا آسمانی، و پیش از آنکه خدایان نفس بکشند، تنها گینونگاگاپ (Ginnungagap) وجود داشت؛ یک شکاف عظیم، یک دره بی‌انتها و تاریک از خلأ.

در شمال این شکاف، سرزمینی از یخ و مه به نام نیفل‌هایم (Niflheim) قرار داشت. سرزمینی تاریک با رودخانه‌های سمی و منجمد. در جنوب شکاف، سرزمین آتش و شعله‌های سوزان به نام موسپل‌هایم (Muspelheim) واقع بود که توسط غول آتشین و باستانی، سورت (Surtr) نگهبانی می‌شد.

برای اعصار طولانی، این دو نیرو جدا بودند. اما سرانجام، هوای گرم موسپل‌هایم به سمت شمال وزید و با یخ‌های نیفل‌هایم در گینونگاگاپ برخورد کرد. از این هم‌آغوشی آتش و یخ، قطرات آب شکل گرفتند و از میان این قطرات، نخستین موجود زنده پدید آمد: یمیر (Ymir).

یمیر یک خدا نبود، بلکه اولین و بزرگترین یوتون (Jotun) یا غول یخی بود. او نه نر بود و نه ماده، و وقتی به خواب رفت، از عرق زیر بغلش غول‌های دیگری زاییده شدند و از پاهایش غول‌های شش‌سر پدید آمدند. این آغاز نژاد «غول‌های یخی» (Frost Giants) بود، دشمنان ابدی خدایان.

اما یمیر تنها نبود. از ذوب شدن یخ‌ها، موجودی دیگر نیز پدید آمد: گاوی عظیم به نام اودوملا (Audhumla). یمیر از شیر این گاو تغذیه می‌کرد. گاو نیز برای تغذیه، سنگ‌های شور و یخ‌زده را می‌لیسید.

در روز اول لیسیدن، موهای یک مرد از سنگ بیرون زد. در روز دوم، سر او و در روز سوم، تمام بدن او آزاد شد. نام او بوری (Buri) بود؛ اولین خدا.

بوری پسری داشت به نام بور (Bor). بور با یکی از غول‌ها ازدواج کرد و صاحب سه پسر شد که سرنوشت جهان را تغییر دادند: اودین (Odin)، ویلی (Vili) و وه (Ve).

فصل دوم: قتل یمیر و معماری جهان

اودین و برادرانش که مظهر نظم و آگاهی بودند، نتوانستند هرج‌ومرج و توحش یمیر و غول‌های یخی را تحمل کنند. آن‌ها علیه یمیر شورش کردند و در نبردی عظیم، غول بزرگ را کشتند.

خون یمیر چنان فوران کرد که سیلابی عظیم به راه انداخت و تقریباً تمام نژاد غول‌های یخی را غرق کرد (به جز دو غول که فرار کردند و نسل غول‌ها را ادامه دادند).

برادران خدا، جسد بی‌جان یمیر را به مرکز گینونگاگاپ کشیدند و از اجزای بدن او جهان را ساختند:

• از گوشت او، زمین را ساختند.
• از خون او، دریاها و اقیانوس‌ها را پدید آوردند.
• از استخوان‌های او، کوه‌ها را تراشیدند.
• از دندان‌هایش، صخره‌ها و سنگ‌ریزه‌ها را ساختند.
• از موی او، جنگل‌ها و گیاهان روئیدند.
• و از کاسۀ سر او، گنبد آسمان را ساختند و آن را بر فراز زمین قرار دادند. چهار کوتوله (Dwarf) در چهار جهت اصلی مأمور نگه داشتن این کاسه سر شدند (نام‌هایشان معادل شرق، غرب، شمال و جنوب بود).
• نهایتاً از مغز یمیر، ابرها را در آسمان پراکنده کردند.

آن‌ها جرقه های آتش موسپل‌هایم را گرفتند و به آسمان پرتاب کردند تا خورشید، ماه و ستارگان شوند.

خلق انسان

روزی اودین و برادرانش در ساحل دریا قدم می‌زدند که دو تکه چوب را یافتند که موج به ساحل آورده بود (یکی درخت زبان‌گنجشک و دیگری نارون). خدایان تصمیم گرفتند به این چوب‌ها جان ببخشند.

• اودین به آنها نفس و حیات داد.
• ویلی به آنها عقل و احساس داد.
• وه به آنها ظاهر، گفتار و حواس داد.

آنها آسک (Ask) و امبلا (Embla) نام گرفتند؛ نخستین زن و مرد و اجداد تمام انسان‌ها.

فصل سوم: درخت جهان و نُه قلمرو (The Cosmos)

جهان نورس کروی نیست، بلکه بر شاخه‌ها و ریشه‌های درختی عظیم استوار است: ایگدراسیل (Yggdrasil)، درخت زبان‌گنجشک جهان. این درخت محور تمام هستی است. ریشه‌هایش به اعماق تاریخ و شاخه‌هایش به آسمان‌ها می‌رسد.

این درخت نه قلمرو (Nine Realms) را در خود جای داده است که به سه سطح تقسیم می‌شوند:

سطح بالا (آسمانی)

1. آسگارد (Asgard): خانه خدایان اصلی (آسیر – Aesir) مانند اودین و ثور. جایی زرین و باشکوه.
2. واناهایم (Vanaheim): خانه خدایان طبیعت و باروری (ونیر – Vanir) که گروهی دیگر از خدایان بودند.
3. الف‌هایم (Alfheim): سرزمین الف‌های نورانی (Light Elves)، موجوداتی زیبا و درخشان.

سطح میانی (زمینی)

4. میدگارد (Midgard): “سرزمین میانه”، خانه انسان‌ها. دور تا دور آن توسط اقیانوسی احاطه شده که ماری عظیم در آن ساکن است. میدگارد توسط پل رنگین‌کمانی بیفروست (Bifrost) به آسگارد متصل می‌شود.
5. یوتون‌هایم (Jotunheim): سرزمین غول‌ها. جایی وحشی، سرد و کوهستانی که دشمنان خدایان در آن زندگی می‌کنند.
6. سوارت‌آلف‌هایم (Svartalfheim) یا نیداولیر: سرزمین کوتوله‌ها (Dwarves) و الف‌های تاریک. آنها استادان آهنگری و صنعتگران زیرزمینی هستند.

سطح پایین (زیرین)

7. نیفل‌هایم (Niflheim): سرزمین یخ و مه اولیه.
8. موسپل‌هایم (Muspelheim): سرزمین آتش اولیه و خانه سورت.
9. هل‌هایم (Helheim): سرزمین مردگان. کسانی که به مرگ طبیعی (پیری یا بیماری) می‌میرند به اینجا می‌روند. اینجا قلمرویی تاریک و غمگین است که توسط الهه‌ای نیمه‌زنده و نیمه‌مرده به نام هل (Hel) اداره می‌شود.

درخت ایگدراسیل ساکنانی دارد

• در نوک درخت، عقابی دانا نشسته است.
• در ریشه‌ها، اژدهایی به نام نیدهوگ (Nidhogg) دائماً در حال جویدن ریشه درخت است تا آن را نابود کند.
• سنجابی به نام راتاتوسکر (Ratatoskr) دائم بین عقاب و اژدها می‌دود و دشنام‌های آنها را به یکدیگر می‌رساند.

فصل چهارم: خدایان و عصر طلایی

در آسگارد، خدایان به رهبری اودین زندگی می‌کردند. اودین خدایی پیچیده بود. او مانند زئوس صرفاً پادشاه نبود، بلکه خدای جنگ، مرگ، شعر و حکمت بود. او تشنه‌ی دانش بود.

اودین برای به دست آوردن دانشِ “رون‌ها” (حروف جادویی)، خود را نُه شبانه روز از درخت ایگدراسیل آویزان کرد و نیزه خودش را در پهلویش فرو برد (قربانی کردن خود برای خود). او همچنین یک چشم خود را فدا کرد تا بتواند از چاه میمیر (چاه دانش) بنوشد. به همین دلیل او را «خدای یک‌چشم» می‌نامند.

پسر او، ثور (Thor)، محبوب‌ترین خدا بود. خدای رعد و برق، با موهای قرمز و پتکی افسانه‌ای به نام میولنیر (Mjolnir). ثور محافظ آسگارد و میدگارد بود و دائماً با غول‌ها می‌جنگید. برخلاف پدرش که حیله‌گر بود، ثور ساده، روراست و بسیار قدرتمند بود.

اما در میان خدایان، شخصیتی بود که نه کاملاً خدا بود و نه کاملاً غول، اما در میان آسیر زندگی می‌کرد: لوکی (Loki).

لوکی، خدای شرارت و نیرنگ، برادر خونی اودین بود (طی پیمانی باستانی). او گاهی به خدایان کمک می‌کرد و گاهی آنها را به دردسر می‌انداخت. لوکی نماد تغییر، آشوب و هوش سیاه بود.

فرزندان هیولایی لوکی

لوکی با یک غول ماده رابطه‌ای پنهانی داشت و صاحب سه فرزند وحشتناک شد که اودین با دیدن آینده، متوجه شد آنها عامل نابودی جهان خواهند بود:

1. یورمونگاند (Jormungandr): مار عظیم. اودین او را به اقیانوس میدگارد انداخت. او آنقدر بزرگ شد که دور دنیا پیچید و دم خود را گاز گرفت.
2. هل (Hel): دختری که نیمی از بدنش زیبا و نیمی جسد پوسیده بود. اودین او را به دنیای مردگان تبعید کرد تا ملکه آنجا باشد.
3. فنریر (Fenrir): گرگی عظیم. خدایان او را در آسگارد نگه داشتند، اما او روز به روز بزرگتر و درنده‌تر می‌شد. خدایان تصمیم گرفتند او را زنجیر کنند. فنریر هر زنجیری را پاره می‌کرد. سرانجام کوتوله‌ها نواری جادویی و بسیار نازک به نام گلیپنیر ساختند (از صدای پای گربه، ریش زن، ریشه کوه و…). فنریر که مشکوک شده بود، شرط کرد که تنها در صورتی اجازه می‌دهد این نوار را به او ببندند که یکی از خدایان دستش را در دهان او بگذارد. تنها تیر (Tyr)، خدای شجاعت، جرأت کرد دستش را در دهان گرگ بگذارد. وقتی فنریر بسته شد و نتوانست فرار کند، گاز گرفت و دست تیر را قطع کرد. فنریر تا روز راگناروک در بند ماند.

فصل پنجم: مرگ بالدر و آغاز پایان

دوران طلایی خدایان ابدی نبود. کابوس‌ها به سراغ بالدر (Baldur) آمدند. بالدر پسر دوم اودین و فریگا، خدای نور، زیبایی و پاکی بود. او چنان محبوب بود که تمام موجودات او را دوست داشتند و چهره‌اش نور می‌پاشید.

خواب‌های بالدر از مرگش خبر می‌دادند. مادرش، فریگا (Frigga)، وحشت‌زده شد. او به سراسر نه قلمرو سفر کرد و از تمام موجودات و اشیاء (سنگ‌ها، فلزات، بیماری‌ها، حیوانات، چوب‌ها) سوگند گرفت که هرگز به بالدر آسیب نرسانند. همه سوگند خوردند، جز یک گیاه کوچک و بی‌اهمیت که بر تنه درخت بلوط می‌روئید: دارواش (Mistletoe). فریگا فکر کرد این گیاه جوان‌تر و ضعیف‌تر از آن است که نیاز به سوگند باشد.

خدایان که می‌دانستند بالدر رویین‌تن شده، سرگرمی جدیدی یافتند. آنها در تالار بزرگ جمع می‌شدند و به سمت بالدر سنگ، نیزه و تبر پرت می‌کردند و همگی کمانه می‌کرد و به او آسیب نمی‌زد.

لوکی، حسادت وجودش را فرا گرفت. او خود را به شکل پیرزنی درآورد و نزد فریگا رفت و با حیله‌گری پرسید: «آیا واقعاً همه چیز سوگند خورد؟» فریگا اعتراف کرد که از دارواش سوگند نگرفته است.

لوکی فوراً دارواش را کند، آن را تیز کرد و به تیری مرگبار تبدیل کرد. او به تالار برگشت و هود (Hodr)، برادر نابینای بالدر را دید که گوشه‌ای ایستاده بود. لوکی به او گفت: «چرا تو به برادرت احترام نمی‌گذاری و چیزی پرتاب نمی‌کنی؟» هود گفت: «من نمی‌بینم و سلاحی هم ندارم.» لوکی تیر دارواش را در دست او گذاشت و دستانش را نشانه گرفت. هود تیر را رها کرد.

تیر مستقیم بر قلب بالدر نشست. خدای نور، بی‌جان بر زمین افتاد.

سکوت و وحشت آسگارد را فرا گرفت. این نخستین قتلی بود که در میان خدایان رخ می‌داد. بزرگترین غم تاریخ آغاز شد.

تلاش برای بازگشت

هرمود (Hermod)، یکی دیگر از پسران اودین، سوار بر اسب هشت‌پای اودین (اسلیپنیر) شد و به هل‌هایم تاخت تا برادرش را بازگرداند. او به ملکه هل التماس کرد.

هل شرطی گذاشت: «اگر تمام موجودات جهان، زنده و مرده، برای بالدر گریه کنند، او را پس می‌دهم. اما اگر حتی یک موجود گریه نکند، او نزد من می‌ماند.»

پیام به سراسر جهان رفت. همه گریستند؛ انسان‌ها، خدایان، سنگ‌ها و درختان. اما در غاری تاریک، غولی ماده (که در واقع لوکی تغییر قیافه داده بود) نشسته بود و گفت: «من برای بالدر گریه نمی‌کنم. بگذار هل آنچه دارد را نگه دارد.»

بدین ترتیب، بالدر در دنیای مردگان ماندنی شد.

مجازات لوکی

خدایان که دانستند کار لوکی بوده، خشمگین شدند. لوکی فرار کرد اما سرانجام دستگیر شد. آنها لوکی را به تخته سنگی در غاری عمیق بستند. ماری سمی را بالای سرش قرار دادند تا زهرش قطره‌قطره بر صورت لوکی بچکد.

همسر وفادار لوکی، سیگین (Sigyn)، کاسه‌ای در دست گرفت و بالای سر او ایستاد تا زهر را جمع کند. اما هر بار که کاسه پر می‌شد و او می‌رفت تا آن را خالی کند، قطره‌ای زهر بر صورت لوکی می‌ریخت. لوکی از درد چنان به خود می‌پیچید که زمین می‌لرزید (منشاء زلزله‌ها). او محکوم بود تا راگناروک در آنجا بماند.

فصل ششم: فیمبول‌وینتر (زمستان بزرگ)

مرگ بالدر نظم جهان را بر هم زد. خورشید کم‌فروغ شد. عصری به نام فیمبول‌وینتر (Fimbulwinter) فرا رسید. سه زمستان پیاپی بدون هیچ تابستانی در میانشان. برف از چهار جهت بارید. یخبندان و طوفان بیداد کرد.

در پی قحطی، اخلاقیات فرو ریخت. برادر خون برادر را ریخت، پدران و پسران به جان هم افتادند و زنا و خیانت جهان انسان‌ها را فرا گرفت. این مقدمه‌ی پایان بود.

فصل هفتم: راگناروک (گرگ‌ومیش خدایان)

سرانجام، روزی که اودین قرن‌ها از آن می‌ترسید فرا رسید. خروس‌های زرین در آسگارد، زرشکی در هل‌هایم و زنگ‌زده در یوتون‌هایم آواز خواندند.

1. شکستن بندها: زمین لرزید. کوه‌ها فرو ریختند. زنجیرهای فنریر پاره شد و گرگ عظیم آزاد شد. دهانش چنان باز بود که فک پایینش روی زمین و فک بالایش به آسمان می‌سید. یورمونگاند از اقیانوس برخاست و امواج سمی به خشکی فرستاد. لوکی نیز آزاد شد.

2. لشکرکشی: کشتی ناگلفار (Naglfar)، که از ناخن‌های مردگان ساخته شده بود، بر روی سیلاب به حرکت در آمد. سکان‌دار آن لوکی بود و لشکری از غول‌ها و مردگان هل‌هایم را حمل می‌کرد. از جنوب، آسمان شکافت و سورت (غول آتشین) با شمشیر درخشانش همراه با پسران موسپل آمدند. وقتی از روی پل بیفروست گذشتند، پل زیر پایشان شکست.

3. نبرد نهایی در دشت ویگرید:

تمام نیروها در دشتی وسیع به نام ویگرید روبرو شدند. هایمدال، نگهبان خدایان، در شیپور گالارهورن دمید و خدایان را بیدار کرد. اودین زره پوشید و با نیزه‌اش (گونگنیر) پیش رفت. این نبردی برای پیروزی نبود، نبردی برای مرگ با افتخار بود.

• اودین در برابر فنریر: پدر همگان به نبرد گرگ عظیم رفت. اما فنریر چنان قدرتمند بود که اودین را بلعید. این پایان خدای خدایان بود. اما ویدار، پسر خاموش اودین، پا در دهان گرگ گذاشت و فک او را درید و انتقام پدر را گرفت.

• ثور در برابر یورمونگاند: ثور با دشمن دیرینه‌اش، مار جهان، جنگید. او با پتک خود جمجمه مار را خرد کرد و هیولا را کشت. اما سم مار بر ثور اثر کرد. ثور تنها نُه قدم به عقب برداشت و سپس بر زمین افتاد و مُرد.

• هایمدال در برابر لوکی: این دو دشمن قدیمی با هم جنگیدند و زخم‌های مرگبار به هم زدند و هر دو کشته شدند.

• تیر در برابر گارم: تیر (خدای تک‌دست) با سگ جهنمی گارم جنگید و هر دو یکدیگر را کشتند.

• فرجام: در نهایت، سورت، غول آتشین، شمشیر خود را بر زمین کوبید. شعله‌های آتش تمام جهان را فرا گرفت. نه قلمرو سوختند. ایگدراسیل لرزید. خدایان مردند، انسان‌ها مردند و جهان در اقیانوس غرق شد و به تاریکی اولیه بازگشت.

فصل هشتم: تولد دوباره (Gimlé)

آیا این پایان همه چیز بود؟ در اساطیر نورس، زمان خطی نیست، بلکه دایره‌ای است.

پس از مدتی طولانی، زمین بار دیگر از دل دریا، سبز و تازه بیرون آمد. عقاب‌ها دوباره بر فراز آبشارها پرواز کردند.

تعدادی از خدایان زنده مانده بودند:

• ویدار و والی (پسران اودین) که انتقام‌جو بودند.
• مودی و مگنی (پسران ثور) که پتک پدرشان را به ارث بردند.
• و از همه مهم‌تر، بالدر و برادرش هود از دنیای مردگان بازگشتند، زیرا هل‌هایم نیز نابود شده بود. آنها در کنار هم نشستند و با صلح درباره دوران قدیم صحبت کردند.

و اما انسان‌ها:

در حین آتش‌سوزی سورت، دو انسان (یک زن و یک مرد) به نام‌های لیف (Lif – زندگی) و لیف‌تراسیر (Lifthrasir – شوق زندگی) در جنگل هودمیمیر (که شاید بخشی از خود درخت ایگدراسیل بود) پنهان شده بودند و از شبنم صبحگاهی تغذیه می‌کردند. آنها زنده ماندند.

از پیوند این دو، نسل جدید بشر پدید آمد. خورشید پیش از آنکه توسط گرگی بلعیده شود، دختری زاییده بود که حتی از خودش درخشان‌تر بود. این خورشید جدید بر جهان جدید تابید.

و آنجا، در میان چمن‌های سبزِ جهانِ نو، خدایانِ جوان مهره‌های شطرنجِ طلاییِ خدایانِ پیشین را پیدا کردند که در چمن رها شده بود. آنها بازی را از نو آغاز کردند. چرخه بازگشته بود، اما این بار با امید به دنیایی بهتر و پاک‌تر.

آشنایی با آثار ساخته شده بر اساس اسطوره‌های نورس